Кіріспе
Ежелгі Месопотамия құдайларының тобы Ануннаки (сумер. 𒀭unna, сондай-ақ Анунаки, Аннунаки, Ануна, Ананки және басқа да түрлері) – ежелгі шумерлердің, аккадтардың, ассириялықтардың және вавилондықтардың құдайлары. Олар туралы ең ерте шумер жазбалары пост-аккад кезеңінен жеткен, онда Ануннакилер пантеондағы құдайлар, аспан құдайы Ан мен жер құдайы Ки-дің ұрпақтары болып есептеледі және олардың басты міндеті – адамзаттың тағдырын белгілеу еді. Оларды Апкаллумен шатастыруға болмайды.
The Anunnaki (Sumerian: , also transcribed as Anunaki, Annunaki, Anunna, Ananaki and other variations) are a group of deities of the ancient Sumerians, Akkadians, Assyrians and Babylonians. In the earliest Sumerian writings about them, which come from the Post Akkadian period, the Anunnaki are deities in the pantheon, descendants of An and Ki, the god of the heavens and the goddess of earth, and their primary function was to decree the fates of humanity. They should not be confused with the Apkallu.
Этимология
Ануннаки атауы шумерлердің аспан құдайы Аннан шыққан. Бұл атау әртүрліше "да нуна", "да нуна ке4не" немесе "да нуна на" деп жазылады, мағынасы "патшалық ұрпақ" немесе "Анның ұрпағы". Ануннакилер Ан мен оның жұбайы, жер анасы Кидің балалары деп есептелген. Сэмюэл Ноа Крамер Киді шумер ана құдайы Нинхурсагпен теңестіреді, олардың бастапқыда бір тұлға болғанын айтады. Ануннакилердің ең үлкені – Энлил, ауа құдайы және шумер пантеонының бас құдайы. Шумерлер Энлиль дүниеге келгенге дейін аспан мен жердің ажырамас болғанына сенген. Кейін Энлиль аспан мен жерді екіге бөліп, жерді алып кетті, ал әкесі Ан аспанды алып кетті.
Ғибадат пен иконография
Ануннакилер көбінесе әдеби мәтіндерде еске алынады, ал оларға табынушылықты қолдайтын нақты дәлелдер әлі күнге дейін табылмаған. Бұл, әрине, Ануннакилердің әрбір мүшесінің өзгелерден бөлек, жеке культы болғандықтан болуы мүмкін. Сол сияқты, Ануннакилердің толық топ ретінде бейнеленген суреттері әлі табылған жоқ, бірақ екі немесе үш жеке мүшенің бірге бейнеленген бірнеше суреттері анықталды. Ежелгі Месопотамиядағы құдайлар көбінесе антропоморфты болған. Олардың ерекше күштері бар деп саналған, сондай-ақ, олардың дене бітімі зор болғандығы туралы түсінік болған. Құдайлар әдетте мелам киетін, ол – «оларды қорқынышты сұлулықпен жабатын» екіұшты нәрсе. Меламды кейде батырлар, патшалар, алыптар, тіпті демон да киетін. Адамның құдайдың меламын көруінен туындайтын әсер «ни» деп сипатталған, бұл сөз денедегі физикалық дірілді білдіреді. Құдайлар көбінесе мүйізді бас киімдермен бейнеленген, олар бірнеше қабаттан тұратын, жеті жұп өгіз мүйізінен құралған. Кейде олар алтын мен күміспен әшекейленген, күрделі өрнектермен тігілген киімдермен бейнеленген. Ежелгі Месопотамиялықтар өздерінің құдайларының алғашқыда жерге келіп, мифологиялық мәтіндерде қалған тарихынан кейін, Көкте мекендейтініне сенген, және құдайдың мүсіні – құдайдың өзінің физикалық бейнесі екендігіне сенеді. Сондықтан, культ мүсіндеріне үнемі күтім жасалып, оларға қарау үшін дін қызметкерлері тағайындалған. Бұл дін қызметкерлері мүсіндерге киім кигізіп, олардың алдына той дастарқанын жайып, құдайлардың «тамақтанғанын» көруіне мүмкіндік жасаған. Құдайдың ғибадатханасы – сол құдайдың нағыз мекені деп есептелген. Құдайлардың кемелері, толық көлемді баржалары болған, олар әдетте ғибадатханалардың ішінде сақталып, түрлі діни мерекелерде су жолдарымен культ мүсіндерін тасымалдау үшін қолданылған. Сондай-ақ, құдайлардың көліктері болған, олар культ мүсіндерін құрлықпен тасымалдауға арналған. Кейде құдайдың мүсіні соғыс алаңына жеткізіліп, құдай соғыстың барысын қадағалап отыруы мүмкін еді. Месопотамиялық пантеондағы басты құдайлар, соның ішінде Ануннакилер де, «құдайлардың кеңесіне» қатысқан деп саналған, олардың арқылы құдайлар барлық шешімдерін қабылдаған. Бұл кеңес, Үрдің үшінші династиясы кезінде (б.з.д. 2112 – б.з.д. 2004) болған жартылай демократиялық заң шығару жүйесінің рухани аналогы ретінде қарастырылған.
Шумер тілі
Ануннаки терминінің ең ерте кездескен қолданылуы Гүдеяның (б.з.д. 2144–2124) және Үрдің үшінші династиясы тұсында жазылған жазулардан табылды. Ертедегі мәтіндерде бұл термин шумерлік пантеондағы ең күшті және маңызды құдайларға: аспан құдайы Анның ұрпақтарына қолданылады. Бұл құдайлар тобының ішінде, шамасы, «жеті билейтін құдайлар» – Ан, Энлил, Энки, Нинхурсаг, Нанна, Уту және Инанна болған. Кейбір құдайлар Ануннаки қатарында есімделгенімен, барлық Ануннаки есімдерінің толық тізімі бізге жеткен жоқ және олар әдетте әдеби мәтіндерде біртұтас топ ретінде ғана еске алынады. Сонымен қатар, шумерлік мәтіндер Ануннакилерді дәйекті түрде сипаттамайды және олардың саны мен құдайлық міндеттері туралы бір пікірге келмейді. Бастапқыда Ануннакилер зор күшке ие аспан құдайлары болған сияқты. «Энки және әлемдік тәртіп» поэмасында Ануннакилер Энкиге құрмет көрсетеді, оның құрметіне мадақтау әндерін шыршайды және Шумер халқының арасында «қоныстарын іргелейді». Сол туынды екі рет Ануннакилердің «адамзаттың тағдырын шешетінін» айтады. Шумерлік пантеондағы әрбір маңызды құдай белгілі бір қаланың қамқоршысы саналған және сол қаланың мүддесін қорғауға міндетті болған. Ол құдай сол қаланың ғибадатханасында мәңгілік тұрады деп есептелген. Бір мәтінде Эриду қаласымен байланысты елу Ануннаки туралы айтылады. «Инаннаның жер астына түсуі» жырда тек жеті Ануннаки кездеседі, олар Жер астында тұрып, сот судьялары ретінде қызмет етеді. Инанна Жер астын басып алуға тырысқаны үшін олардың алдында сотталады; олар оны мақтандығы үшін кінәлі деп тауып, өлім жазасына кеседі. Шумер мифологиясындағы маңызды құдайлар белгілі бір аспан денелерімен байланысты болған. Инанна Венера планетасы деп есептелген. Уту – күн, ал Нанна – ай. Ан экваторлық аспандағы жұлдыздармен, Энлил – солтүстік аспандағы жұлдыздармен, ал Энки – оңтүстік аспандағы жұлдыздармен теңестірілген. Энлильдің аспан орбитасының жолы солтүстік аспан полюсінің айналасындағы үздіксіз, симметриялық шеңбер болған, бірақ Ан мен Энкидің жолдары әртүрлі нүктелерде қиылысады деп саналған.
Акад, вавилон және ассирия тілдері
Б.з.д. екінші мыңжылдықтағы аккад мәтіндері Иннаннаның жер астына түсуінен бастау алатын Ануннаки бейнелемесін жалғастырады, оларды жер асты құдайлары ретінде көрсетеді. Екінші мыңжылдықтың басында жазылған "Иннаннаның түсуі" аккад тіліндегі қысқартылған нұсқасында, жер асты патшайымы Эрешкигал Ануннакитермен бірге су ішетінін айтады. Осы поэмада кейін Эрешкигал өзінің қызметшісі Намтарға Эгалгинадан Ануннакитерді әкеліп, "баспалдақтарды маржанмен безендіруге" және "алтын тақтарға отырғызуға" бұйрық береді. Ежелгі Вавилон кезеңінде (б.з.д. 1830 – б.з.д. 1531 ж. шамамен) жаңа құдайлар тобы – Игигилер пайда болады. Ануннаки мен Игиги арасындағы қатынас белгісіз. Кейде олар синоним ретінде қолданылады, бірақ басқа жазбаларда, мысалы, "Эраның поэмасында" екеуінің арасында айқын ерекшелік бар. Акадтық "Атра-Хасис" дастанында Игигилер – Ануннаки үшін жұмыс істеуге мәжбүр болған құдайлардың алтыншы буыны. Қырық күннен кейін Игигилер көтеріліс жасайды, ал Ануннаки құдайларының бірі Энки олардың орнына адамдарды жаратады. Орта Вавилон кезеңінен бастап (б.з.д. 1592 – 1155 ж.ж.) Ануннаки атауы негізінен жер асты құдайларына, ал Игиги атауы – аспан құдайларына қолданылды. Осы кезеңде Ануннакидің ең қуаттылары ретінде Дамкина, Нергал және Мадану, сондай-ақ ежелгі Вавилонның ұлттық құдайы Мардук есімдері аталады. Гилгамеш дастанының аккад тіліндегі стандартты нұсқасында (б.з.д. 1200 ж.) Ұлы Судың қырынан аман қалған Утнапиштим Ануннакитерді, Топан су жақындағанда жерді өртейтін Адуаның жеті судьясы ретінде сипаттайды. Кейін, топан су келгенде, Иштар (шығыс семит тілінде Иннаннаға тең) және Ануннаки адамзаттың жойылуына аза тұтады. Вавилондық "Энума Элиш" дастанында Мардук Ануннакитерге орындарын бөліп береді. Дастанның кейінгі бабылдық нұсқасында жер асты әлемінің 600 Ануннакиі, бірақ аспанның 300 Ануннакиі ғана айтылады, бұл күрделі жер асты космологиясының бар екенін көрсетеді. Ануннаки, "Ұлы Құдайлар", алғыс айту ретінде Мардук, Эа және Эллилге арналған "керемет" Есагила ғибадатханасын салады. Біздің заманымыздан бұрын VIII ғасырда жазылған "Эраның поэмасында" Ануннакилер Нергал құдайының бауырлары ретінде сипатталады және адамзатқа қарсы тұрады. Жаңаассирия кезеңінен (б.з.д. 911 – 612 ж.ж.) зардап шеккен мәтінде Мардук өзінің Ануннаки әскерін қасиетті Ниппур қаласына бастап, тәртіпсіздік тудырғаны айтылады. Бұл оқиғадан кейін су тасқыны болады, Ниппурдың құдайларын Нинуртаның Ешумеша ғибадатханасына паналауға мәжбүр етеді. Энлил Мардуктың осы әрекетіне ашуланып, Эшумешаның құдайларына Мардук пен басқа Ануннакитерді тұтқынға алуға бұйрық береді. Ануннакилер тұтқындалады, бірақ Мардук өзінің алдыңғы сақшысы Муштеширхаблимді Эшумеша құдайларына қарсы көтеріліс ұйымдастыруға тағайындайды және өзінің хабаршысы Неретагмилді сауаттылық құдайы Набуды ескертуге жібереді. Эшумешаның құдайлары Набудың сөзін естігенде, ғибадатханаларынан шығып, оны іздейді. Мардук Эшумеша құдайларын жеңіп, олардың 360-ын, соның ішінде Энлилдің өзінің де тұтқынға алады. Энлил Эшумеша құдайларының кінәсіз екенін айтады, сондықтан Мардук оларды Ануннакилердің алдында соттайды. Мәтін Дамкианнаның (Нинхурсагтың басқа аты) құдайларға және адамзатқа ескертуімен аяқталады, оларға Ануннаки мен Эшумеша құдайлары арасындағы соғысты қайталамауға шақырады.
Хури және хетті
Хурриттер мен хеттілердің мифологиясында (б.з.д. екінші мыңжылдықтың ортасынан соңына дейін гүлдеген) құдайлардың ең көне буыны жас құдайлар тарапынан жер асты әлеміне қуылды деп есептелді, онда олар Лелуани құдайының билігінде болды. Хетт жазушылары осы құдайларды Ануннакимен теңестірді. Көне хурит тілінде Ануннакилер “бұрынғы ежелгі құдайлар” деген мағына беретін *karuileš šiuneš* немесе “жер құдайлары” деген мағына беретін *kattereš šiuneš* деп аталды. Хетт және хурит шарттары көбінесе анттардың орындалуын қамтамасыз ету үшін ескі құдайларға берілген анттармен бекітілді. Бір мифте құдайлар тас алып Улликуммиден қауіп көреді, сондықтан Эа (кейін Энки деп аталған) Ескі Құдайларға аспан мен жерді бөлу үшін қолданылған қаруды табуға бұйрық береді. Олар оны тауып, Улликуммидің аяқтарын кесіп тастайды. Хурит және хетт мәтіндеріндегі Ануннакилердің аттары жиі өзгеріп тұрса да, олардың саны әрқашан сегіз болды. Бір хетт ритуалында ескі құдайлардың аттары былай тізілген: “Адунтари – жақсы көруші, Зульки – түс жорушы, Ирпития – Жердің Иесі, Нара, Намшара, Минки, Амунки және Апи”. Хурит-хетт дінінде ескі құдайларға арналған айқын культ болған жоқ; оның орнына хуриттер мен хеттер ескі құдайлармен жерде қазылған шұңқырда шошқаны құрбан ету арқылы байланыс орнатуға тырысты. Ескі құдайлар көбінесе ритуалдық тазалау рәсімдерін орындау үшін шақырылды. Хетт есебіндегі ескі құдайлардың жер асты әлеміне қуылуы грек ақыны Гесиодтың “Теогониясында” Титандардың Олимпиадалықтармен жеңілуі туралы баянымен тығыз байланысты. Грек аспан құдайы Оуранос (аты “Аспан” дегенді білдіреді) – Титандардың әкесі және Анудың хетт нұсқасынан шыққан. Гесиодтың баянында Оуранос өз ұлы Кроноспен кемсіртіледі, дәл сол сияқты Ану өз ұлы Кумарбимен хетт оқиғасында кемсіртіледі.
Псевдоархеология және қастандық теориясы
Бірнеше кітаптар жарық көрді (1968 жылы жарияланған «Құдайлардың арбалары?» кітабынан бастап), псевдоархеолог Эрих фон Дэникен «ежелгі астронавттар» деп аталатын ғарыштан келген жандар тарихқа дейінгі Жерді аралағанын мәлімдеді. Дэникен діндердің пайда болуын басқа ғарыш цивилизациясымен байланысқа түскен кездегі реакция ретінде түсіндіреді және шумерлік мәтіндер мен Ескі өсиеттің интерпретацияларын дәлел ретінде ұсынады. 1976 жылы жарық көрген «Он екінші планета» атты кітабында автор Зәкәрия Ситчин Ануннакилердің Нибиру планетасынан келген, дамыған антропоморфты ғарыш түрі екенін, шамамен 500 000 жыл бұрын Жерге келгенін және планетаның алтынға бай екенін анықтағаннан кейін алтын өндіру үшін операциялық база құрғанын айтты. Ситчиннің сөзіне сүйенсек, Ануннакилер өз түрлерін және Homo erectus-ты сынап құрлыстың арқасында адамзатты, шахтерлердің құлдары ретінде жаратқан. Ситчин Антарктида мұздықтарының еруінен Ануннакилердің Жер бетінен уақытша кетуге және планетаның айналысына көшуге мәжбүр болғанын, бұл Ұлы су тасқынына әкелгенін және Жердегі Ануннакилердің базаларын қиратқанын мәлімдеді. Бұл базалар қайта жаңартылып, Ануннакилер осы ауқымды жұмыста көмектесу үшін көптеген адамдарға мұқтаж болғандықтан, адамзатқа егіншілікпен айналысуды үйретті. Рональд Фриц Ситчиннің айтуынша, «Ануннакилер пирамидаларды және ежелгі әлемдегі басқа да монументалды құрылыстарды салған, ал ежелгі астронавт теориясы бойынша, оларды жоғары дамыған технологияларсыз салу мүмкін емес деп есептейді». Ситчин бұл мифологияны кейінірек «Жұмаққа жол» (1980) және «Құдайлар мен адамдардың соғысы» (1985) сияқты еңбектерінде кеңейтті. «Күндердің соңы: Армагеддон және оралу туралы болжам» (2007) кітабында Ситчин Ануннакилердің 2012 жылға қарай, мезоамерикандық Ұзақ санау күнтізбесінің соңына сәйкес, Жерге қайта оралатынын болжады. Ситчиннің жазбалары тарихшылардың басым көпшілігі тарапынан толығымен қабылданбады, олар оның кітаптарын псевдоархеология деп атады, Ситчин шумерлік мәтіндерді контекстен тыс цитаталау, цитаталарды қысқарту және шумерлік сөздерді қате аудару арқылы оларды қасақана бұрмалаған сияқты екенін айтты. Британдық конспиролог Дэвид Икке, өзінің теориясындағы рептилиялардың билеушілерінің шын мәнінде Ануннакилер екенін мәлімдеді. Икке Ситчиннің жазбаларына күшті әсер еткендіктен, оларды «өзінің жаңа дәуірлік және конспирологиялық күн тәртібіне» бейімдеді. Икке Ануннаки туралы болжамдарында тарихқа қатысты ультра-оңшыл көзқарастарды қамтиды, Ануннакилердің қанынан тараған арий нәсілінің жоғарылығын ұсынады. Оған қоса, ол айдаһарлар, Дракула және дракондық заңдарды қамтиды, бұл үш элемент тек сыртқы тілдік ұқсастықтармен байланысты. Ол Ануннаки туралы өз көзқарасын 1990 жылдары қалыптастырды және өзінің теориясы туралы бірнеше кітап жазды.