Кіріспе

Әскери басшылық лауазымының сипаттамасы. Еуропадағы одақтас күштердің бас қолбасшысы. Жоғары одақтас қолбасшы – белгілі бір көпұлттық әскери одақтағы ең жоғары деңгейдегі бас қолбасшының атағы. Бұл термин алғаш рет Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтастар тарапынан қолданылған, қазіргі таңда тек НАТО-да Еуропа бойынша жоғары одақтас қолбасшысы және трансформация бойынша жоғары одақтас қолбасшысы лауазымдары үшін пайдаланылады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1918 жылғы 26 наурызда француз маршалы Фердинанд Фох барлық одақтас күштердің жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды, ол барлық жердегі одақтас күштерге басшылық етті және Германия империясының соңғы ірі шабуылы – неміс көктемгі шабуылын тоқтату үшін британдық, француз, американдық және итальяндық әскерлерді үйлестірді. Ол Германияның соғыс тоқтату туралы өтінімін өзінің жеке вагонында қабылдады. 1918 жылғы 16 сәуірде Фох өзінің өтінішімен "Одақтас әскерлерінің Бас қолбасшысы" болып тағайындалды. 19 күн бұрынғы тағайындалуына және 1918 жылғы 3 сәуірде өткен Бове конференциясына қарамастан, оған лауазымдық атақ берілмеді. Ол бұл мәселені өзіне атақ ойлап тауып, премьер-министр Жорж Клемансоға хат жолдап, оны сұрау арқылы шешті, және ол дереу мақұлданды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтас елдердің көшбасшылары белгілі бір соғыс театры үшін көпұлтты, көп салалы әскерлерді басқару үшін Жоғарғы одақтас қолбасшыларды тағайындады. Бұл Жоғарғы одақтас қолбасшыларға сол театрдагы барлық әуе, құрлық және теңіз күштеріне операциялық бақылау берілді. Кей жағдайларда жоғары лауазымды қолбасшыларға Бас қолбасшы атағы берілді. Бұл Жоғарғы одақтас қолбасшылар Ұлыбритания және АҚШ қарулы күштерінің жоғары деңгейдегі басшыларынан таңдалды. Бұл қолбасшылар британдық/американдық Біріккен штабтар комитетіне есеп берді, бірақ Тынық мұхиты және Оңтүстік-Шығыс Азия аймағында жауапкершілік американдық Біріккен штабтар комитетінің немесе британдық штабтар комитетінің құзырында болды, бұл Жоғарғы қолбасшының ұлтына байланысты айқындалды. АҚШ армиясының генералы Дуайт Д. Эйзенхауэр бірнеше рет Жоғарғы одақтас қолбасшы қызметін атқарды. Эйзенхауэр Жерорта теңізіндегі одақтас күштердің Бас қолбасшысы болды. Содан кейін Эйзенхауэр Еуропа театрындағы Жоғарғы қолбасшы болып тағайындалды, 1943 жылдың желтоқсанында "Оверлорд" операциясын жүзеге асыру үшін команда құрылып, 1945 жылдың шілдесінде Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін қызметі аяқталды. 1951 жылы Эйзенхауэр тағы да НАТО-ның Жоғарғы одақтас қолбасшысы болды. Фельдмаршал Генри Мэтленд Уилсон Эйзенхауэрдің Жерорта теңізіндегі орнын басып, Жерорта теңізі бойынша одақтас күштердің Жоғарғы қолбасшысы атағын алды. Вильсонның орнын фельдмаршал Харольд Александр басты, ол соғыс аяқталғанға дейін одақтас күштерді басқарды. Флот адмиралы Лорд Луис Маунтбеттен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы (SACSEA) Жоғарғы одақтас қолбасшысы болды. Ол генерал Арчибальд Уэвеллді алмастырды. 1942 жылы генерал-сиссимус Чан Кайшек Қытайдағы соғыс аймағындағы одақтас күштердің Жоғарғы қолбасшысы (ЖҚК) болып тағайындалды. Алайда, АҚШ күштері көбінесе Қытайдағы және Оңтүстік-Шығыс Азия командалығының (SEAC) орынбасары генерал Джозеф Стилвеллдің бақылауында болды. 1944 жылдың соңына дейін құрлық әскерлерінің басқару тізбегі нақтыланды, Стилвелл Вашингтонға шақырылғаннан кейін. Оның жалпы рөлі және CBI командалығы үш адамға бөлінді: генерал-лейтенант Реймонд Уилер Оңтүстік-Шығыс Азиядағы одақтас күштердің орынбасары болды; генерал-майор Альберт Уедмейер Чан Кайшек штабының бастығы және Қытай театрындағы АҚШ күштерінің (USFCT) қолбасшысы болды. Генерал-лейтенант Даниэль Султанның лауазымы жоғарылатылып, CBI аймағының орынбасарынан Үндістан-Бирма театрындағы АҚШ күштерінің (USFIBT) қолбасшысы және NCAC қолбасшысы болды. Армияның генерал-майыры Дуглас Макартур 1942 жылдың 18 сәуірінде Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты аймағының (SWPA) Жоғарғы одақтас қолбасшысы болып тағайындалды. Алайда, ол Бас қолбасшы атауын қолдануды жөн көрді. Соғыстан кейін Жапонияны одақтастар басып алған кезде, Макартур одақтас державалардың Жоғарғы қолбасшысы (SCAP) атағын алды. Тынық мұхиты аймақтары (ТМА) Орталық Тынық мұхиты аймағына, Солтүстік Тынық мұхиты аймағына және Оңтүстік Тынық мұхиты аймағына бөлінді, оларды адмирал Честер У. Нимиц, Тынық мұхиты аймағының Бас қолбасшысы басқарды. Жоғарғы одақтас қолбасшысының ресми атағын алмаса да, Кеңес Қызыл Армиясының 1-ші Белоруссия, 1-ші, 2-ші, 3-ші және 4-ші Украина майдандарының қолбасшылары Жуков, Рокоссовский, Конев, Малиновский, Толбухин, Соколовский, Еременко, Петров, Ватутин және т.б. Ұлы Отан соғысы кезінде шет елдік одақтас әскерлердің бөлімшелері майданның құрамына қосылып, олардың басшылығындағы Еуропалық державаларға қарсы соғысты: 1943 жылдан бастап Шығыстағы Польша қарулы күштері, 1-ші Чехословакия армиясы корпусы, француз Нормандия-Нимен эскадрильясы және румындық Тюдор Владимиреску дивизиясы, содан кейін 1944 жылдан бастап соғыс аяқталғанға дейін Румын армиясы, Болгария армиясы және Югославия ұлттық азаттық армиясы. Екінші дүниежүзілік соғыстың Еуропа театры аяқталғаннан кейін, Кеңес-жапон соғысы кезінде Қызыл Армияның 1-ші және 2-ші Қиыр Шығыс майдандары мен Трансбайкал майданының командирлері Василевский (барлық үш майданды жалпы басқаруда), Малиновский, Мерецков және Пуркаев монғол халық армиясымен және қытайлық Солтүстік-Шығыс жапонға қарсы біріккен армиясының партизандарымен бірге тағы да шын мәнінде Жоғарғы одақтас қолбасшылар ретінде әрекет етті. және Корея халықтық революциялық армиясы Солтүстік Қытайды, Солтүстік-Шығыс Қытайды және Солтүстік Кореяны жапон империалистік оккупациясынан азат ету үшін олардың құрамына енгізілді.

Салқын соғыс дәуірінен қазіргі заманға дейінгі атаулар

Бұл термин 1949 жылы НАТО құрылғаннан кейін қайта қолданыла бастады. 1952 жылы Еуропадағы одақтас қолбасшылығы құрылды, оған Эйзенхауэр басшылық етті. Ол Одақтас әскерлерінің Жоғарғы қолбасшысы (SACEUR) болды. Ұзақ өтпей, Норфолк қаласында, Вирджиния штатында, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің адмиралы Линд Маккормик басшылығымен Атлантикадағы одақтас қолбасшылығы құрылды. Оның атағы – Атлантиканың Жоғарғы одақтас қолбасшысы (SACLANT), ал барлық қолбасшылық әдетте SACLANT деп аталатын. 2009 жылға дейін екі Жоғарғы қолбасшы да американдықтар болды, ал олардың орынбасарлары басқа НАТО мүшесінен тағайындалды, бірақ бұл лауазымды тек британдықтар мен немістер ғана атқарды. НАТО құрылғаннан кейін, жауап ретінде 1955 жылы Варшава шарты құрылды, сонымен қатар Біріккен қарулы күштердің Жоғарғы Бас қолбасшысы мен Біріккен штаб бастығы лауазымдары да құрылды. 1991 жылы Варшава шарты таратылғанға дейін екі лауазымды да әрдайым Кеңес Одағының маршалы немесе армия генералы атқарды, себебі олар Кеңес Қарулы күштеріндегі үлкен күштерді басқару және үйлестіруде тәжірибелі болды. 2003 жылдың маусым айында қолбасшылық құрам қайта құрылды. Бір қолбасшылыққа операцияларды жүргізу, ал екіншісіне одақтың әскери құрамдарын жаңа сын-қатерлерге бейімдеу жауапкершілігі берілді. Еуропада бұрынғы Еуропадағы одақтас қолбасшылығынан Одақтас әскерлерінің операциялық қолбасшылығы құрылды және НАТО-ның бүкіл әлемдегі барлық әскери операцияларына жауапкершілік берілді. Алайда, заңдық себептерге байланысты SACEUR Еуропаны қамтитын дәстүрлі атауын сақтап қалды. АҚШ-та SACLANT таратылды және Одақтас әскерлерінің трансформациялық қолбасшылығы құрылды. ACT штаб-пәтері АҚШ-тың Вирджиния штатының Норфолк қаласындағы бұрынғы SACLANT штаб-пәтерінде орналасқан. Әрқайсысының басында Жоғарғы одақтас қолбасшысы тұрады. Одақтас әскерлерінің операциялық қолбасшылығының (ACO) штаб-пәтері Бельгияның Монс қаласындағы Жоғарғы одақтас әскерлерінің штаб-пәтерінде (SHAPE) орналасқан. Оны Еуропадағы одақтас жоғарғы қолбасшысы (SACEUR) басқарады, ол АҚШ-тың Еуропалық әскери қолбасшылығын басқаратын АҚШ-тың төрт жұлдызды генералы немесе адмиралы. Қазіргі қолбасшы – генерал Кристофер Г. Каволи (жаяу әскері), ол генерал Тод Волтерсті (әуе күштері) алмастырды. Одақтас әскерлерінің трансформациялық қолбасшылығы (ACT) АҚШ-тың Вирджиния штатының Норфолк қаласында орналасқан. Оның басында төрт жұлдызды генерал немесе адмирал тұрады. 2009 жылдан 2012 жылға дейін қолбасшы болған генерал Стефан Абриал НАТО-да Жоғарғы қолбасшы лауазымын атқарған алғашқы американдық емес адам болды. Содан бері бұл лауазымды француз әуе күштерінің офицері атқарып келеді. Ұйымның қазіргі қолбасшысы – генерал Филипп Лавин.