Кіріспе
Шотланд мұғалімі Джон Бойд Орр, 1-ші Барон Бойд Орр, (23 қыркүйек 1880 – 25 маусым 1971), 1935 жылдан 1949 жылға дейін Сэр Джон Бойд Орр атағымен танымал болған шотланд мұғалімі, дәрігер, биолог, тамақтану физиологы, саясаткер, кәсіпкер және фермер. Ол тамақтану саласындағы ғылыми зерттеулері үшін және Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының (ФАО) алғашқы Бас директоры қызметін атқарғаны үшін Нобель бейбітшілік сыйлығымен марапатталды. Ол Дүниежүзілік өнер және ғылым академиясының (WAAS) құрылуына бастамашы болды және оның тұңғыш президенті (1960–1971) болды. 1945 жылы ол Ұлттық бейбітшілік кеңесінің президенті болып сайланды, сондай-ақ Дүниежүзілік бейбітшілік ұйымдарының одағы мен Дүниежүзілік федералдық үкімет үшін күрескен қозғалыстың президенті болды.
John Boyd Orr, 1st Baron Boyd Orr, (23 September 1880 – 25 June 1971), styled Sir John Boyd Orr from 1935 to 1949, was a Scottish teacher, medical doctor, biologist, nutritional physiologist, politician, businessman and farmer who was awarded the Nobel Peace Prize for his scientific research into nutrition and his work as the first Director General of the United Nations Food and Agriculture Organization (FAO). He was the co founder and the first President (1960–1971) of the World Academy of Art and Science (WAAS). In 1945, he was elected President of the National Peace Council and was President of the World Union of Peace Organisations and the World Movement for World Federal Government.
Балалық шағы және отбасылық тарихы
Джон Бойд Орр Шотландияның Шығыс Айршир графтығындағы Килмарнок қаласына жақын, Килморс ауылында жеті баланың арасында дүниеге келді. Оның әкесі Роберт Кларк Орр – карьер иесі және Шотландияның еркін шіркеуінің мүшесі болғандықтан, терең діни нанымдары бар адам еді. Анасы Энни Бойд, Роберт Оррдан да бай, тағы бір карьер иесінің қызы және масондық ложаның бұрынғы басшысы болды. Оған оқуды әжесі үйреткен, ол отбасымен бірге тұрған еді. Үйде көптеген кітаптар болды, әкесі саяси, әлеуметтану, метафизика және дін тақырыптарында көп оқыды. Джон өскен сайын әкесімен, бауырларымен және қонақтармен осы тақырыптарды талқылайтын. Бес жасында Роберт Оррға тиесілі кеме теңізде жоғалып кеткен кезде отбасы қиын жағдайға түсті. Олар Килморстағы үйлерін сатуға мәжбүр болды және Солтүстік Айршир жағалауындағы Вест Килбрайд ауылына көшіп кетті. Кейдің сөзіне сәйкес, отбасының қаржылық жағдайы нашарлағанмен, жаңа үй және айналасы Килморстан жақсырақ болды. Оның өсіп-жетілуінің көп бөлігі Вест Килбрайд және оның маңында өтті. Он үш жасында төрт айлық үзілістен басқа, он тоғыз жасқа дейін ауыл мектебінде оқыды, соңғы төрт жылы оқушы-мұғалім ретінде жұмыс істеді. Сол кезде Шотландияда дін білім берудің маңызды бөлігі болды, мектеп оған Библия туралы жақсы білім берді, ол өмірінің соңына дейін сақталды. 13 жасында Бойд Орр Килмарнок академиясына стипендия жеңіп алды, ол сол кезде сирек кездесетін маңызды жетістік болды. Жаңа мектеп Вест Килбрайдтағы үйінен шамамен 32 шақырым қашықтықта орналасқан еді, бірақ әкесі академиядан 3 шақырымдай жерде карьер иеленген, сондықтан Джонға тұруға орын берілді. Оның отбасы академиядағы білімін тоқтатты, себебі ол мектепке барудың орнына карьер жұмысшыларымен уақыт өткізіп, олардан машиналарды жүргізуді үйренді және "керемет қарғыс сөздерін" жинады. Төрт айдан кейін ол Вест Килбрайдтағы ауыл мектебіне оралып, шабыттандырған директор Джон Г. Лайонстың жетекшілігімен білімін жалғастырды. Ол бірінші жылы 10 фунт, ал екінші жылы 20 фунт жалақымен оқушы-мұғалім болды. Бұл жас Бойд Орр үшін қиын кезең болды, өйткені оқушылық міндеттерімен қатар, университетке түсу және мұғалімдерді даярлау емтихандарына дайындалып, әкесінің бизнесінде күн сайын жұмыс істеуге мәжбүр болды.
Глазго университеті
Төрт жыл шәкірт мұғалім болып жұмыс істегеннен кейін, 19 жасында ол Глазгодағы мұғалімдер даярлау колледжінде оқуға Королева стипендиясын жеңіп алды, сонымен қатар ол онда тұру шығындарын жабатын стипендия да алды. Курсқа колледждегі сабақтарға қатысу, одан бөлек университетте классика негізіндегі үш жылдық гуманитарлық пәндер курсын оқу кірді. Бойд Орр университетке қабылдау емтихандарын тапсырғандықтан, университетке оқу ақысы да төленді. Университет білімі курстың басты бөлігі деп есептелді. Бойд Орр университет курсын сынады, себебі емтихандарға дайындалуға жұмсалатын көп еңбек әртүрлі әлеуметтік топтан келген студенттермен араласуға және пікір алмасуға жеткілікті уақыт қалдырмады.
Кедейлік пен ұстаздық мансабының алғашқы кездесулері
Глазгода студенттік кезінде ол қаланың ішкі аудандарын, көбінесе демалыс күндері зерттеді. Ол қаланың үлкен бөлігін құраған кедейлікке толы қираған үйлер мен пәтерлерде көргендеріне қатты таң қалды. Балалардың арасында рахит анық байқалды, көптеген ересектерде нашар тамақтану (кейбір жағдайларда маскүнемдікпен байланысты) көрінді, ал көптеген қарттар мұңайып, жағдайы нашар болды. 1902 жылы магистратураны бітіргеннен кейін алғашқы мұғалімдік жұмысында ол шалғайдағы мектепке жіберілді. Оның бірінші сыныбы тығырықтап, балалар азып-тозығып, аш, нашар киінген, бітеу және дене жағынан қиын жағдайда болды. Ол бірнеше күннен кейін балаларды мұндай жағдайда оқыта алмайтынын және олардың қайғысын жеңілдете алмайтынын түсініп, жұмысынан кетті. Бірнеше ай әкесінің бизнесінде жұмыс істегеннен кейін ол үш жыл бойы Солткоатстағы Кайлшиль мектебінде сабақ берді, ол да кедей аймақ еді, бірақ Глазгоның қираған аудандарына қарағанда кем нашар болды. Бойд Орр мұғалімнің жалақысын арттыру қажеттігін сезінді және оны бухгалтерлік есеп және шаруашылық есебінен кешкі сабақтар арқылы істеуге шешім қабылдады. Жіті оқығаннан кейін ол қажетті емтихандарды тапсырып, сабақтарын сәтті өткізді. Осы сабақтарға дайындалып, оқыту арқылы алған білімі мен дағдылары оның кейінгі мансабында өте пайдалы болды.
Университетке қайта оралу
Бойд Орр жүрегінің оқытуда емес екенін түсінді, және Корольдік стипендиясының шарттары бойынша оқыту міндеттемелерін орындағаннан кейін, ол университетке биологияны оқуға оралды, осы пәнге бала кезінен бері қызығушылық танытқан. Сақтық шарасы ретінде ол бірден медицина мамандығына да түсті. Университет оған ынталандыратын орта болды. Диармид Ноэль Патон (суретші Джозеф Ноэль Патонның ұлы) физиология бойынша Regius профессоры, ал Эдвард Прован Кэткарт физиологиялық химия басшысы болды, екеуі де ерекше ғылыми қабілетке ие еді. Бойд Оррдің әлеуметтік мәселелерге деген көзқарасына әсер еткен, әлеуметтік мәселелерді терең ойлаған философ, Клиникалық медицина профессоры Самсон Геммелл оған үлкен әсер етті. Медициналық білімін алғанның жартысында оның үнемдеген ақшасы таусылды. Отбасынан көмек сұрағысы келмеген Бойд Орр банк овердрафтының көмегімен ипотекаға пәтерлерді сатып алып, алған жалғақыға оқуын аяқтады. Бітірген соң ол мүлікті аз ғана пайдамен сатты. 1910 жылы BSc, 1912 жылы MB ChB дипломдарын алды, 32 жасында 200 студенттің арасында алтыншы орынға ие болды. Екі жыл өткен соң, 1914 жылы ол ең үздік диссертация үшін Беллахустон алтын медалін алып, MD дәрежесін құрметпен бітірді.
Ғылыми мансап
Университетті бітіргеннен кейін ол Шотландия мен Батыс Африка арасында сауда жүргізетін кемеде кемелік хирург болып жұмысқа орналасты. Ол бұл жұмысты банк қарызын басқа жұмыстан гөрі жылдамдау төлеу мүмкіндігі болғандықтан таңдады. Төрт айдан кейін, қарызын өтеген соң, ол жұмысынан кетті. Содан кейін ол жалпы медициналық практикамен айналысып, Солткоатстағы отбасылық дәрігерінің практикасында уақытша дәрігер болып жұмыс істеді, сондай-ақ оған серіктес болу ұсынылды. Медицинадағы мансап өзіне қолайлы емес екенін түсінген ол екі жылдық Карнеги зерттеу стипендиясын қабылдап, Э. П. Кэткарттың зертханасында жұмыс істеді. Ол онда бастаған жұмысы азыну, ақуыз және креатин метаболизмі, судың адамдардағы азот метаболизміне тигізетін әсері, сондай-ақ әскери жаттығудағы жаңа сарбаздардың энергия жұмсалуына қатысты болды.
Роуетт ғылыми-зерттеу институтының басталуы
1914 жылдың 1 сәуірінде Бойд Орр Абердиндегі жаңа ғылыми-зерттеу институтын басқарды, бұл Шотландияның солтүстігіндегі ауыл шаруашылығы колледжі мен Абердин университетінің жануарлар тамақтануын зерттеу жөніндегі бірлескен комитетінің жобасы еді. Оған бұл қызметке бастапқыда Э. П. Кэткарт ұсынған болатын, бірақ ол Лондондағы физиология кафедрасын таңдағандықтан ұсыныстан бас тартты. Бірлескен комитет күрделі шығындарға 5000 фунт стерлинг, ал жылдық операциялық шығындарға 1500 фунт стерлинг бөлді. Бойд Орр бұл сомалардың жеткіліксіз екенін бірден түсінді. Әкесінің бизнесінде жоспарлар жасау және шығындарды есептеу тәжірибесіне сүйене отырып, ол күрделі шығындарға 50 000 фунт стерлинг, ал жылдық операциялық шығындарға 5 000 фунт стерлинг бюджет ұсынды. Осы уақытта, оған бұрын бөлінген 5000 фунт стерлингпен ол комитет көздегендей ағаштан емес, граниттен салынған ғимаратты жобалады, оның құрылысы жоспарланған 50 000 фунт стерлингтік институтының бөлігі ретінде пайдаланылуы мүмкін еді. Ол ең төмен бағаны – 5030 фунт стерлингті қабылдап, мердігерлерге дереу жұмыс бастауды бұйырды. Комитет бұл шешімге наразы болды, бірақ бұл фактіні қабылдауға мәжбүр болды. Соғыс басталғанда мердігерлерге қабырғалар мен шатырды аяқтауды, бірақ әзірге басқа жұмыстарды тоқтатуды тапсырды.
Соғыс қызметі (19141918)
Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол британдық армияға қосылуға рұқсат алды және бұрынғы әріптесі Э. П. Кэткарттан шетелдегі жаяу әскер бөлімінде медициналық қызметке тағайындалуға көмектесуін сұрады. Кэткарт оның үйде тиімдірек болатынын ойлады, ал оның алғашқы қызметі R.A.M.C. санитариямен айналысатын арнайы азаматтық бөлімде болды. Әскерге шақырылмаған жалдамалы сарбаздардың бірнеше дивизиялары үйдегі жедел лагерьтерде дайындықтан өтті, олардың кейбіреулері нашар санитарлық жағдайда болды. Бойд Орр гигиенаны жақсарту жобаларын іске қосып, көптеген аурулардың алдын алды. 18 айдан кейін ол 1-ші батальон Шервуд Форестер жаяу әскер бөліміне медициналық офицер болып тағайындалды. Ол көп уақытын оқ жарылған жерлерде, көптеген жаралыларды емдеумен өткізді. Оның от астындағы батылдығы мен қызмет адалдығы Сомма шайқасынан кейін Әскери крестпен, ал Пасшендель шайқасынан кейін Еңбегі үшін орденмен марапатталды. Ол батальонның рационын жергілікті қараусыз қалған бақшалар мен егістіктерден жиналған көкөністермен толықтыруға да мүмкіндік жасады. Нәтижесінде, басқа бөлімшелерден айырмашылығы, ол өзінің медициналық қамқорлығындағы ешбір әскерді ауруханаға жіберуге қажеттілік сезінген жоқ. Ол өз әскерлерінің аяқтарының қабынуына жол бермеді, оларға әдеттегіден бір өлшем үлкен етік тағуын жеке бақылады. Медицина және тамақтану саласындағы жаңалықтардан қалыс қалуы мүмкін деген алаңдаушылықпен, ол теңіз күштеріне ауысуды сұрады, онда оның оқу мен зерттеу үшін көбірек уақыты болады деп ойлады. Армия оны жібергісі келмеді, бірақ ол әлі де азаматтық хирург болғандықтан келісті. Ол үш ай бойы Чатхэмдегі теңіз ауруханасында жаттықты, HMS Furious кемесіне жіберілгенге дейін палаталарда медицинамен айналысқанда жақсы оқыды. Кемедегі медициналық міндеттері жеңіл болды, бұл оған көп оқуға мүмкіндік берді. Кейіннен ол армияның тамақ қажеттіліктерін зерттеу үшін қайта шақырылды.
Роуетт ғылыми-зерттеу институтының соғыстан кейінгі кеңейуі
Бойд Орр 1919 жылдың басында Абердинге оралғанда, оның үлкен институт құру жоспары әлі де қабылданбаған еді. Тіпті оның жылдық қаржыландыру грантына қатысты жоспарларын Кембридждегі Ауыл шаруашылығы профессоры Томас Барлоу Вуд мақұлдауы тиіс болды. Соңғысының қолдауына қарамастан, оның кеңейту жоспарлары бастапқыда қабылданбады, бірақ ол жылдық грантты 4000 фунт стерлингке дейін арттыра алды. 1920 жылы ол соғыс кезінде көп пайда тапқандығы үшін ар-ұжданы мазалаған Джон Квилер Роуеттпен танысты. Көп ұзамай үкімет Бойд Оррдың жоспарының жартысын қаржыландыруға келісті, егер ол қалған жартысын басқа жерден таба алса. Роуетт бірінші жылға 10 000 фунт стерлинг, екінші жылға 10 000 фунт стерлинг беруге келісті және ферма сатып алуға қосымша 2000 фунт стерлинг берді, егер «Институтта жануарлардың тамақтануы саласында жүргізілген жұмыстың адамдардың тамақтануына қатысы бар екені анықталса, Институтқа осы жұмысты жалғастыруға рұқсат берілсін», - деген шартты қабылдады, бұл шартты Қаржы министрлігі де қабылдады. 1922 жылдың қыркүйегіне қарай ғимараттар дайындыққа жақын келді, ал қайта аталған Роуетт зерттеу институтын одан кейін королева Мария ресми түрде ашты. Бойд Орр мемлекеттік және жеке көздерден қаражат тартуда өте тиімді болды, тәжірибелік шаруашылықты шамамен 2000 акрға дейін кеңейтті, жақсы жабдықталған кітапхана салдырды және ғимараттарды кеңейтті. Ол сондай-ақ институттың өсіп келе жатқан беделіне қызығушылық танытқан студенттер мен ғалымдарды орналастыру үшін жатақтар салды. Бойд Оррдың көптеген жарияланымдары осы беделді арттырды. Оның зерттеу жұмысы қаржы іздеуге жұмсалған уақыты мен күш-жігерінен зардап шекті, және өмірінің соңында ол: «Мен әлі күнге дейін уақытымның жартысын Институт үшін ақша іздеудің ұятты жұмысына жұмсауға қатты ренжимін» деді. 1920 жылдары оның жеке зерттеулері негізінен жануарлардың тамақтануына арналды, бірақ зерттеуші ретінде де, сондай-ақ адамдардың тамақтануын жақсарту үшін белсенді лоббист және насильші ретінде де оның назары адамдардың тамақтануына ауысты. Изабелла Лейч уақытша кітапханашы болып жұмыс істеді, бірақ көп ұзамай оның көмекшісі болды, онда ол «Сэр Джонның ішкі сенімдерін» таратуға көмектесті. 1927 жылы Бойд Орр мектеп оқушыларына сүт берудің пайдалы екенін дәлелдеді, бұл Ұлыбританияда мектептегі балаларға тегін сүт беруді қамтамасыз етті. Оның 1936 жылғы «Тамақ, денсаулық және табыс» атты есебінде Ұлыбритания халқының кем дегенде үштен бірі өте кедей екендігі, олардың дені сау тамақтану үшін жеткілікті азық-түлік сатып ала алмайтындығы және төмен табыс, дұрыс тамақтанудың болмауы және мектептегі үлгерім арасында байланыс бар екендігі көрсетілді. 1929 жылдан 1944 жылға дейін Бойд Орр Роуетт зерттеу институтында орналасқан Империялық жануарлар тамақтану бюросының, кейіннен Ұлттар Достастығының тамақтану бюросының (Ұлттар Достастығы Ауыл шаруашылығы бюросының бөлігі) кеңесші директоры болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Черчилльтің азық-түлік саясаты жөніндегі ғылыми комитетінің мүшесі болды және азық-түлік рационын жасауға көмектесті.
Халықаралық және саяси жұмыс
1945 жылдың қазан айында Орр тәуелсіз прогрессивті кандидат ретінде Глазго университетінің ректоры болып сайланды. 1945 жылдың сәуір айында өткен қосалқы сайлауда ол Біріккен Шотландия университеттерінен тәуелсіз парламент депутаты (MP) болып сайланды және көп ұзамай өткен жалпы сайлауда өзінің мандатын сақтап қалды. 1946 жылы ол депутаттық қызметтен бас тартты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Бойд Орр Роуетт институтынан кетіп, бірнеше лауазымды атқарды, оның ең маңыздысы – Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) жаңа Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының (FAO) Бас директоры. Бұл лауазымдағы қызметінің мерзімі қысқа болғанымен (1945–1948), ол Халықаралық Төтенше Азық-түлік Комитеті (IEFC) арқылы соғыстан кейінгі азық-түлік тапшылығын жеңілдетумен қатар, азық-түлік өндірісін жақсарту және оны тең бөлудің жан-жақты жоспарларын ұсыну үшін де жұмыс істеді. Ол ірі көлемде тауар сақтап, баға тұрақтандыру арқылы Дүниежүзілік азық-түлік кеңесін құруды ұсынды. Кеңес Ұлыбритания мен АҚШ-тың қолдауын алмағанына қарамастан, Бойд Орр БҰҰ-ның жаңа мамандандырылған мекемесі үшін берік негіз қалады. Содан кейін ол FAO-дан кетіп, бірнеше компанияның директоры болды және қор нарығында тапқыр инвестор болып, айтарлықтай жеке капитал жинады. 1949 жылы Нобель бейбіт сыйлығын алғанда, ол барлық қаржылық сыйлықты әлемдік бейбітшілік пен біртұтас әлемдік үкіметке арналған ұйымдарға сыйлады. 1949 жылы ол Ангус графтығындағы Бречин Мэрнс бароны Бойд Орр титулын алды. 1960 жылы Бойд Орр сол кездегі көрнекті ғалымдар құрған Дүниежүзілік өнер және ғылым академиясының бірінші президенті болып сайланды, олар ғылыми жаңалықтардың, әсіресе ядролық қарудың қате пайдаланылу қаупінен алаңдады. Альберт Эйнштейнмен бірге Орр 1950-1951 жылдары Швейцарияның Женева қаласындағы Пале-Электоралда өткен Халықтардың Әлемдік Конвенциясының (PWC), сондай-ақ Халықтардың Әлемдік Конституциялық Ассамблеясының (PWCA) демеушісі болды. Ол сонымен қатар әлемдік конституция жобасын жасау үшін конвенция шақыру туралы келісімге қол қойғандардың бірі болды. Нәтижесінде, адамзат тарихында алғаш рет Жер Федерациясының Конституциясын жазу және қабылдау үшін Әлемдік Конституциялық Ассамблея шақырылды.
Жеке өмір
1915 жылы Бойд Орр Елизавета Пирсон Каллумға үйленді, оны ол Батыс Килбрайдте жасөспірім шағында танысқан. Олардың үш баласы болды: Элизабет Джоан (1916 жылы туған), Хелен Энн (1919 жылы туған) және Дональд Ноэль (1921–1942). Оның ұлы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери қызметте қаза болды. Бойд Орр бейілді христиан болғандықтан, Глазго университетіндегі еркін шіркеу қауымдастығының президенті қызметін көп жылдар бойы атқарды.
Өлім және мұра
Бойд Орр 1971 жылғы 25 маусымда Шотландияның Бречин қаласында 90 жасында қайтыс болды. Оның қабірі Стракатро шіркеу қорымында, Ангус округінде орналасқан. Глазго университетінде оның атымен Бойд Орр ғимараты және Бойд Орр халық және экожүйе денсаулығы орталығы бар, ал университеттің Хантер мұражайында оның Нобель медалі сақталады. Бойд Оррдың құрметіне Айрширдегі Килморс қаласында, сондай-ақ Бречин, Ангус, Пеникуик, Мидлотиан, Лоренцекирк, Абердиншир, Абердин және Айрширдегі Солткоатс қалаларында көшелер аталған.