Кіріспе
Уильям Фолкнердің романы. «Мен өліп бара жатқанда» – американдық жазушы Уильям Фолкнердің 1930 жылғы оңтүстік готикалық романы. Фолкнердің бесінші романы болып табылатын бұл туынды, 20-ғасырдың ең үздік романдарының қатарында тұрақты түрде бағаланады. Романның атауы Уильям Марристің 1925 жылғы Гомердің «Одиссея» эпопеясының аудармасынан алынған, бұл екі шығарманың да ортақ тақырыптарын көрсетеді. Роман сана ағыны әдісін, көптеген баяндаушыларды және әртүрлі көлемдегі тарауларды пайдаланады. Бұл туынды 2026 жылдың 1 қаңтарында авторлық құқығынан босатылады.
As I Lay Dying is a 1930 Southern Gothic novel by American author William Faulkner. Faulkner's fifth novel, it is consistently ranked among the best novels of the 20th century. The title is derived from William Marris's 1925 translation of Homer's Odyssey, referring to the similar themes of both works. The novel uses a stream of consciousness writing technique, multiple narrators, and varying chapter lengths. The work will enter the public domain on January 1, 2026.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Кітап 59 тарауда 15 түрлі кейіпкердің баяндауымен өтеді. Бұл – Адди Бандреннің өлімі және оның кедей, ауылдық отбасының оның туған қаласы Джефферсонда, Миссисипиде жерленуге деген тілегін орындауға жасаған тырысы, сондай-ақ саяхат барысында олардың көрсеткен ізгі ниеттері немесе өзімшілдігі туралы әңгіме. Романның алғашқы тарауларында Адди тірі, бірақ денсаулығы нашар. Ол жақын арада қайтыс болатынын күтеді және терезеде тұңғыш баласы Кэш оның табытын жасап жатқанда қарап отырады. Аддидің күйеуі Анс верандада күтіп тұр, ал олардың қызы Дьюи Делл шілде айының ыстығында анасына желдеткішпен ауа соғады. Адди қайтыс болғаннан кейінгі түнде қатты жаңбыр жауады; өзендер көтеріліп, отбасының Джефферсонға жетуі үшін қажетті көпірлерді шайып кетеді. Отбасы арбамен саяхатқа шығады, Аддидің денесі бальзамдалмаған күйінде табыт ішінде болады. Жол бойында Анс пен бес бала түрлі қиындықтарға тап болады. Анс кез келген көмекті, соның ішінде тамақ пен баспананы қабылдаудан бас тартады, сондықтан отбасы кейде аш қалады және қораларда түнеп жатады. Ол сондай-ақ қарыз алудан бас тартады, өйткені ол "ешкімге қарыздар болғысы келмейді", деседі, осылай қарыз берушіні қайырымдылық жасауға итермелейді, оны қайтаруға міндетті емес сыйлық ретінде ұсынады. Джуэл, Аддидің ортаңғы баласы, Анс оның ең қымбат нәрсесін, яғни атын сатқаннан кейін отбасынан кетуге тырысады. Бірақ Джуэл Джефферсонға дейінгі жолдағы қиындықтар кезінде әкесі мен бауырларына қарсы кете алмайды. Кэш аяғын сындырып, табыттың үстінде отырып сапарлайды. Ол қандай да бір ыңғайсыздыққа мойындаудан бас тартады, бірақ отбасы ақырында оның аяғына бетоннан уақытша гипсті жасайды. Екі рет отбасы Аддидің табытын жоғалтуға жақын келеді – біріншіден, су басқан көпірден өтіп бара жатқанда (екі есек жоғалады), екіншіден, күдікті өрт табыт сақталған қорада басталады. Тоғыз күннен кейін отбасы Джефферсонға жетеді, онда қала тұрғындары бірден табыттан шыққан иісті сезеді. Қалаға келгеннен кейін отбасы мүшелерінің әртүрлі мәселелерді шешуі керек. Кэштің сынған аяғына көңіл бөлінуі керек. Дьюи Делл романда екінші рет дәріханаға барады, қалай сұрауға білмейтін аборт жасау үшін; дәріханашы Скит МакГоуэн оны "аборт таблеткалары" үшін жыныстық қатынасқа мәжбүрлейді, бірақ олар тек тальк ұнтағынан ғана тұрады. Бірақ бұрын Анс Аддині жерлеу үшін бірнеше қазып алу құралдарын қарызға алуды қалайды, өйткені сапардың мақсаты осы еді және отбасы сол үшін бірге болуы керек. Содан кейін Дарл, отбасының екінші үлкен ұлы және ойлы, поэтикалық бақылаушы, қораны өртеп жібергені үшін ұсталып, Джексондағы Миссисипи штатының психикалық ауруханасына жіберіледі. Адди енді ғана жерленген, Анс Дьюи Деллді Лафтан (оның жүктілігіне кінәлі адамнан) аборт үшін алған ақшаны беруге мәжбүрлейді, ол оны "жаңа тістерге" жұмсайды және тез арада ол қарыз алған әйелге үйленеді. Сияқты көптеген Фолькнердің туындыларында оқиға Миссисипи штатындағы Йокнапатаффа округінде өтеді, оны Фолькнер "менің апокрифтік округім" деп атады, бұл жазушының сол штаттағы Лафайетт округінің көркемдік бейнесі.
Жазушылық техника мен негіздері
Ол романды алты апта бойы түнгі сағат 00:00-ден таңғы сағат 4:00-ге дейін жазғанын және бірде-бір сөзін өзгертпегенін айтты. Фолкнер өзінің он екі сағаттық жұмыс кестесінің алғашқы сегіз сағатын Миссисипи университетінің электр стансасында көмір тиеумен немесе басқа жұмыстарды басқарумен, ал қалған төрт сағатын сызылмаған пияз қағазына қолмен жазып өткізді. Роман барысында Фолкнер 15 түрлі көзқарас ұсынады, әр тарау бір кейіпкердің баянынан құралған, тіпті Аддидің де, ол өлгеннен кейін ойларын жеткізеді. 59 тарауда кейіпкерлер бір-бірінің қабылдауы мен пікірлері арқылы біртіндеп ашылады, Дарлдің көзқарасы басым. «Мен өлгелі жатқанда» романы Фолкнердің Джеймс Джойс пен Вирджиния Вулф сияқты сана ағынының алғашқыларын қалыптастырудағы беделін нығайтуға көмектесті. Ол бұл әдісті алғаш рет «Жанжал мен ашу» романында қолданды, және ол «Мен өлгелі жатқанда» романына ерекше жақындығын сыйлайды, Бундрендердің монологтары мен олар кездесетін жандар арқылы. Фолкнер сана ағыны мен ішкі монолог арасындағы қалыпты ерекшеліктерді өзгертеді. Мысалы, Фолкнер Дарл сияқты кейіпкердің ішкі монологын, оның шынайы мүмкіндігінен гөрі әлдеқайда жоғары деңгейдегі интеллектуалдық тілмен (және физикалық ортасын білумен) сөйлетеді. Бұл ішкі монологтардың конвенцияларына енгізілген жаңалық; Доррит Кохн «Ашық сана: көркем әдебиетте сананы бейнелеудің повестволық тәсілдері» еңбегінде атап көрсеткендей, ішкі монологтағы тіл «кейіпкердің басқалармен сөйлеген тілі сияқты, оның уақытына, орнына, әлеуметтік статусына, интеллектуалдық деңгейіне сәйкес келеді». Роман Оңтүстік Жаңаруының бастауында тұр, күнделікті өмірдің мәні, барлық және өмірлік экзистенциалдық метафизикасы туралы ойлармен толы.
Маңыздылығы
"Өлім алдында" 20 ғасыр әдебиетінің ең үздік романдарының бірі саналады. Роман Modern Library, Library of America және көптеген баспа үйлермен, соның ішінде 1970 жылы Chatto and Windus, 1990 жылы Random House, 1991 жылы Tandem Library, 1996 жылы Vintage Books және 2013 жылы Folio Society тарапынан қайта басылды. Фолкнер 1949 жылы осы күнге дейін жазылған романдары үшін Әдебиет бойынша Нобель сыйлығымен марапатталды, және осы кітап та олардың арасында болды. Роман көптеген сыншылар тарапынан жоғары бағаланған басқа да шығармаларға тікелей әсер етті, олардың ішінде 1996 жылы Букер сыйлығын жеңіп алған британдық автор Грэм Свифттың "Соңғы тапсырыс" романы, Сюзан Лори Паркстің "Анасының денесін алу" және Джесмин Уордтың "Ән айт, жерленбеген" романдары бар. Гремми сыйлығына ие болған металкор тобы As I Lay Dying өз атын осы романнан алған. Дарл Бундрен кейіннен 1935 жылы Фолкнердің "Вилли аға" атты әңгімесінде пайда болды.
Театрлық бейімдеу
Эдвард Кемптің романы бойынша қойылым 1998 жылдың мамыр айында Young Vic труппасы тарапынан сахналады.