Кіріспе
Француз маршалы Жан Батист Бессиер, 1-ші Истрия герцогі (ʒɑ̃ batist bɛsjɛʁ; 6 тамыз 1768 – 1 мамыр 1813) – француз әскери қолбасшысы және Француз революциялық соғыстары мен Наполеон соғыстары кезінде қызмет еткен Империя маршалы. Оның кіші інісі Бертран оның жолымен жүріп, әрі қарай дивизия генералы болды. Олардың туысы Жюльен Бессиер де Император Наполеон I-ге дипломат және императорлық шенеунік ретінде қызмет етті.
Jean Baptiste Bessières, 1st duc d'Istrie (ʒɑ̃ batist bɛsjɛʁ; 6 August 1768 – 1 May 1813) was a French military commander and Marshal of the Empire who served during both the French Revolutionary Wars and the Napoleonic Wars. His younger brother, Bertrand, followed in his footsteps and eventually became a divisional general. Their cousin, Julien Bessières, also served Emperor Napoleon I as a diplomat and imperial official.
Ерте өмір және мансап
Бессиер 1768 жылғы 6 тамызда Кверси провинциясындағы Прайсак қаласында буржуазиялық отбасында дүниеге келді. Ол дәрігер Матурин Бессиер мен Антуанетт Лемозидің сегіз баласының үлкені болды. Ол жақын орналасқан Кахор қаласында білім алды. 1792 жылы Франция революциясы кезінде Бессиер Парижге шақырылып, король Людовик XVI-ның Конституциялық гвардиясында қызметке алынды. Әр департаменттен патшаға адал деп саналған отбасылардан жас жігіттер таңдалып, белгілі бір санда жіберілуі тиіс болды. Лот департаментінен гвардияға Жоахим Мурат пен Жан Жак Амбер де жіберілді. Корольдік бағыты үшін жек көрілген Конституциялық гвардия революциялық үкімет тарапынан 1792 жылғы 29 мамырда, құрылғаннан кейін үш ай өтпей таратылды. Гвардияның бұрынғы офицерлері сияқты, Бессиер 10 тамыздағы көтеріліс кезінде Тюильри сарайын қорғауға қатысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Кейіннен ол сарайдың қорғауын ұйымдастырған Мандат маркизімен байланыста болды деген айып тағылды, бірақ маркиз көтеріліс басталмас бұрын қаза тапты. Сондықтан Бессиер жасырын өмір сүрді, герцог де ла Рошфукодан қорғаныш іздеп, оның резиденциясында шамамен үш ай бойы тұрды.
Революциялық соғыстар
Бессьер өзінің әскери мансабын 1792 жылдың қарашасында жаңадан бастады, ол Революциялық армияға 22-ші атты аңшылар полкіне қарапайым қатардағы әскер ретінде қосылды. Полк Шығыс Пиреней армиясының құрамына енді және келесі үш жыл бойы Бессьер Испанияға қарсы Пиреней соғысында, соғыс аяқталғанға дейін Каталония және Сердания аймақтарында күш білдірді. 1793 жылдың ақпанында кіші лейтенант болып тағайындалды. 1793 жылы бірнеше жеңіліске ұшырағаннан кейін Франция, генерал Жак Дугомьер басқаратын Пиреней армиясымен 1794 жылы Болу шайқасындағы маңызды жеңісімен Испаниямен соғыстағы жағдайды өзгертіп, жаңарып келді. Шабуыл кезінде Бессьердің аңшылар полкінің шабуылы испан атты әскерін таратуға шешуші рөл атқарды. Содан кейін ол генерал Шарльз Дугуа басшылығымен Қара тау шайқасына қатысып, 1795 жылы Баскарада көзге түсті. 1796 жылы капитан шенімен Бессьер Наполеон Бонапарттың Италия жорығына қатысты. Роверетодағы оның іс-әрекеттері бастығының назарына ілікті, ал Риволи шайқасынан кейін ол Францияға тұтқынға алынған туларды Директорияға жеткізу үшін жіберілді. Наполеонмен бірге ол Штирияға шабуыл жасады, алдағы Консулдық және Императорлық гвардияның ядросын құраған Жеделхабаршыларға қолбасшылық етті. Бригада шефі ретінде ол Мысыр жорығында қызмет етті және Акре мен Абукирде одан да көзге түсті. Наполеонмен Еуропаға оралған Бессьер 1800 жылы Маренго шайқасына Консулдық гвардияның екінші қолбасшысы ретінде қатысты. Маренгода корпусты басқарған генерал Жан Ланнес Бессьердің әлсіреген әскерлерін жеткілікті түрде қолдамағанын сезінді, осыдан олардың арасында ұзаққа созылған араздық туды. Шайқас аяқталғанда Бессьер гвардиялық кавалериямен сәтті шабуылға шықты, бірақ оның шайқасқа тигізген әсері Наполеон көрсеткендей шешуші болған жоқ. Маренго шайқасында жеңіске жеткен генерал Франсуа Этьен де Келлерманның кавалериясы болды, бірақ Наполеон бұл жеңісті негізінен өзінің күзетші кавалериясына жатқызды.
Наполеон соғыстары
1802 жылы дивизия генералына көтеріліп, 1804 жылы империя маршалы атанды, бұл Наполеонға деген адалдығы мен достығының сыйасы болды. Болашақта маршал болатын генерал Огюст де Мармон, егер Бессьер маршал бола алса, онда кез келген адам маршал бола беретінін айтты. Ол сондай-ақ Гвардия кавалериясының генерал-полковнигі болып тағайындалды және оларды барлық келешек науқандарда басқарды, онда ол өте қабілетті кавалерия қолбасшысы екенін көрсетті. 1805 жылы Бессьерге Құрмет легионының Ұлы бүркіті табысталды, ал 1809 жылы Истрия герцогі (Duc d'Istrie) атанды. Бұл Наполеонның Италия Корольдігіндегі сирек, номиналды, бірақ мұрагерлік құқықпен берілетін (1856 жылы жойылған) үлкен герцогтық феод болды. 1808 жылы Пиреней соғысы басталғанда Бессьер тәуелсіз қолбасшылыққа алғашқы мүмкіндік алды. Ол испандарға қарсы сәтті күресіп, Медина-дель-Рио-Секо шайқасындағы жеңісімен көзге түсті, бірақ үлкен әскерлерді басқарғанда баяу және шешімсіз болды. Сондықтан Бессьер Наполеонның Испанияға басып кіруі кезінде Гвардия кавалериясын басқаруға қайта шақырылды, бұл оның қабілеттеріне сай міндет болды. 1809 жылы Австрияға қарсы соғыс басталғанда, ол Дунай бойындағы Grande Armée-де кавалерия қолбасшысы ретінде қайтадан болды, бұл лауазымда ерекше көзге түсті. Асперн-Эсслинг шайқасында ол орталықтағы кавалерияны басқарып, қарсыластардың басым күштеріне қарсы тұруда табысқа жетті, бірақ тағы да Ланнмен келіспеушілікке түсті. Ланн Бессьердің оның қиналған әскерлеріне жеткілікті қолдау көрсетпейтінін сезінді және оған жалтақтаудың орнына шабуылға өтуді бұйырды. Бессьер содан кейін Ланнды дуэльге шақырды, бірақ маршал Андре Массена араласып, екі маршалдың өз әскерлерінің алдындағы дуэлін тоқтатты. Ваграм шайқасында Бессьер тағы да кавалерия резервін басқарды және оның астындағы аты өлтірілді, бұл Гвардия арасында үлкен алаңдау тудырды. Наполеон оны Гвардияның жылағаны үшін құттықтады, бірақ сонымен қатар атын жоғалтқандықтан көп тұтқындарды ала алмағаны үшін сөккені де рас. Сол жылы маршал Жан Батист Бернадотты Солтүстік армиясының қолбасшысы қызметінен босатып, жаңадан тағайындалған Истрия герцогы Вальхерен жорығында британдықтарды сәтті кері шегіндірді. 1811 жылы ол Солтүстік армиясын басқару үшін тағы да Испанияға жіберілді. Ол көбінесе партизандық соғысқа қатысты және әріптес армия командирлеріне, әсіресе 1810-1811 жылдары Португалияға жасаған сәтсіз шабуылдан кейін қолдауға мұқтаж болған Массенаға қиын және жабырқаулы серік болды. Ол қызметтен алынып, тағы да әдеттегі Гвардия кавалериясының қызметіне қайта оралды. 1812 жылғы Ресей жорығында Бессьер кеңейтілген Гвардия кавалериясына қолбасшылық етті. Бородино шайқасында оған көп үміт артылмады, бірақ ол Наполеонға Гвардияны шешуші шабуылға қолданбауға кеңес берген кезде армияның қалған бөлігіндегі беделін жойды. Бұл Императорлық гвардияны болашақ шайқастарға сақтап қалғанмен, Ресей жорығын сәтті аяқтауға мүмкіндік беретін шешуші жеңіске қол жеткізуге кедері келтірді. 1813 жылғы науқанның басында маршал Жоахим Мурат Неапольге оралғанда, Бессьер Наполеонның барлық кавалериясын басқаруға тағайындалды.
Өлім
Науқан ашылғанынан үш күн өткен соң және Лютцен шайқасының алдында, Позерна Риппах шатқалында барлау жүргізу кезінде Бессиер қабырғадан секіріп, кеудесіне тиген пушка ядросынан қаза тапты. Ол дереу көз жұмды. Наполеон өзінің ең адал достарының біреуін жоққа шығарғанын терең сезінді, ал қалған маршалдар оның әскер үшін қадірлі өлім болғанын айтты. Ол қайтыс болғаннан кейін Бессиердің өзінің сүйіктісіне байлығын жұмсап, көп қарызға батқаны анықталды. Наполеон оның мұрасын бақылап, қарыздарының көп бөлігін төледі және балаларының болашағын қамтамасыз етті. Оның үлкен ұлы, Наполеон Бессиер, король Людовик XVIII оны Палата мүшесі етіп тағайындады.
Мұра
Бас қолбасшы ретінде Бессиер армияны басқаруда өзінің шектерін көрсетті. Наполеон штабының күзетшілеріне, Италия армиясының жетекшілеріне басшылық еткендіктен, ол жоғары лауазымға тағайындалғанға дейін әріптес маршалдары жинаған кең тәжірибеден айырылды. Дегенмен, Мұрат сияқты, ол да атқыштардың тамаша қолбасшысы болды және Император гвардиясын тиімді басқарды. Оның тәуелсіз басқаруға жасаған бірнеше тырабы сәтті болмады, сондықтан Наполеон Бессиерді атқыштардың қолбасшысы ретінде пайдалануды ұйғарды. Бессиер жоғары текті болмаса да, Наполеонның ең жақын гвардия қолбасшысына лайық джентльменнің мінез-құлқы мен сыртқы келбетін қабылдады. Ол көбінесе Наполеонның Италия армиясының ескі жетекшілерінің формасын, маршалдық белгілермен киіп, шашын ұзақ қалдырып, Ескі тәртіп дәуіріндегідей ақ ұнтақпен шашқан, тіпті ол сәннен шыққан кезде де. Ол әдепті, мейірімді және бағыныштыларына жомарт болғанымен, өзінің жеңілдіктері мен лауазымына аса сезімтал болды.