Кіріспе
Гвинедтегі қала, Уэльс
Портмадог, бастапқыда 1974 жылға дейін Портмадок деп, ал жергілікті жерде "Порт" деп аталатын қала, Уэльстің Гвинед облысының Эйфионд аймағындағы және тарихи Каернарфоншир графтығындағы жағалау қаласы және қауымдастығы. Ол Криксиеттен шығысқа қарай 8 шақырым (5 миль), Бленау Ффестиниогтан оңтүстік-батысқа қарай 18 шақырым (11 миль), Долгеллаудан солтүстікке қарай 40 шақырым (25 миль) және Кэрнарфоннан оңтүстікке қарай 32 шақырым (20 миль) қашықтықта орналасқан. 2011 жылғы халық санауы бойынша қауымдастықтың халқы 4 185 адамды құраса, 2019 жылы 4 134 адамды құрады. 19 ғасырда ол жергілікті тақтас тасының порты ретінде дамыды, бірақ сауда төмендегеннен кейін, Сноудония ұлттық паркі мен Ффестиниог темір жолына жақын болғандықтан сауда және туризм орталығы ретінде өркендеді. 1987 жылы Ұлттық Эстеддфод осында өткізілді. Оған жақын орналасқан Борт-и-Гест, Морфа-Бычан және Тремадог кіреді.
Тарих
Портмадог 1808–1811 жылдары Уильям Мэдокс Трэт-Мордың көп бөлігін теңізден қайтарып алу үшін Коб теңіз қабырғасын салғаннан кейін құрылды. Афон Гласлиннің бағыты өзгертілуі нәтижесінде, шағын теңіз кемелеріне лайықты жаңа табиғи порты пайда болды, ал алғашқы қоғамдық кемежайлар 1825 жылы ашылды. Кейіннен карьер компаниялары жағалау бойымен Борт-и-Гестке дейін кемежайлар салды, ал шифер Ффестиниогтан Афон Дюрид бойымен кемежайларға тасымалданды, содан кейін Портмадогқа теңіз кемелеріне ауыстырылды. 19 ғасырдың соңында Портмадог порты ретінде гүлденді, халқы 1821 жылы 885 адамнан 1861 жылы 3000-нан асып түсті. Англияның қарқынды дамып келе жатқан қалаларына жоғары сапалы шатыр шифері қажет болды, ол Ффестиниог және Лланфротен карьерлерінен трамвай арқылы жаңа портқа жеткізілді. Осы кезеңде бірнеше кеме жасаушылар жұмыс істеді. Олар әсіресе үш мачталы шкуналарымен, «Батыс мұхиты» яхталарымен танымал болды, соңғысы 1913 жылы суға түсірілді. Кейбір деректер бойынша, қаланың аты «Ynys Fadog» («Мадог аралы») атауында да кездесетін Мадог ап Оуайн Гвинед аңыздық кейіпкерінің құрметіне берілген. Бұл атау алғаш рет 1838 жылы Ordnance Survey картасында пайда болды.
Басқару
Ynyscynhaiarn – Эйфиондд кантрефінің азаматтық приходы болған. 1858 жылы 1848 жылғы Қоғамдық денсаулық сақтау туралы заң бойынша жергілікті денсаулық сақтау кеңесі құрылды, ал 1889 жылдан бастап бұл Кернарфонширдегі жергілікті басқарудың екінші деңгейін құрады. 1894 жылғы Жергілікті басқару туралы заңға сәйкес жергілікті кеңес қалалық округке айналды, ол 1902 жылы Портмадог деп аталды. 1934 жылы аумақтың бір бөлігі Долбенмаенге берілді, ал Трефлис округінен кішкентай аумақ алынып, ол таратылды. Портмадог қалалық округі 1974 жылы таратылды, ол Гвинедд округінің жаңа құрамындағы Дуйфор ауданының бөлігіне айналды, бірақ қоғамдық құрылым ретінде шектеулі өкілеттіктерді сақтап қалды. Дуйфор 1996 жылы Гвинедд біртұтас әкімшілік бірлік болғанда жойылды. Қала қазір Гвинеддтің үш бөлімін құрайды, әр бөлімде бір кеңесші бар. 2012 жылы Джейсон Хамфрис (Llais Gwynedd) Портмадог-Исттен сайланды. Сельвин Гриффитс (Plaid Cymru) Портмадог-Уэсттегі орынды қарсылықсыз сақтап қалды. Тремадог, Беддгельерт және Долбенмаеннің бір бөлігімен бірге Портмадог-Тремадог бөліміне кіреді. 2012 жылы Алвин Груффид (Llais Gwynedd) орынды сақтап қалды. Портмадог қалалық кеңесінде 16 сайланған мүше бар. 2008 жылы кеңесшілердің 12-сі қарсылықсыз сайланды: жеті тәуелсіз, төрт Plaid Cymru және бір Llais Gwynedd. Төрт орын бос қалды. Қала алты округке бөлінеді: Гест, Морфа Бичан, Шығыс, Батыс, Тремадог және Инис Гальч. 1950 жылдан 2010 жылға дейін Портмадог Кернарфон парламенттік округінің құрамында болды, оны 2001 жылдан бері Хайвел Уильямс (Plaid Cymru) өкілдік етеді. 2010 жылы қала Дуйфор Мейрионидд сайлау округінің бөлігі болды. Сенатта 2007 жылдан бері Дуйфор Мейрионидд сайлау округінің құрамына кіреді. Оны Mabon ap Gwynfor өкілдік етеді. Ол Орталық және Батыс Уэльс сайлау аймағының бір бөлігін құрайды.
Борт-и-Гест
Борт-и-Гест Портмадогтың оңтүстігіне қарай 1 миль (2 км) қашықтықта, қоршалған шығанаққа қарай еңістеніп жатқан кең жазықта орналасқан. Жасырын құмды шағындар мен тік жартастар бар. Портмадог құрылмас бұрын осы жерде кемелер салынған, ал кемелерге бағыт көрсетушілер кемелерді күтіп отыру үшін порттың аузына "бағытшы үйлері" деп аталатын үйлер салынған. Портмадог дамығанға дейін, бұл Глазлиннің кең және қауіпті сағасынан өтудің бастапқы нүктесі болған. Жергілікті тұрғындар Трайт-Мордың қауіпті құмдары арқылы Харлехке саяхатшыларды жетелеу арқылы табыс тапқан. Parc y Borth – ежелгі Уэльс емендері басымдығы бар жапырақты орман ішіндегі жергілікті табиғат қорығы. Ағаштардың арасында жасыл тоқылдақтар, қарақұйрық сұрғыштар және аққанатты торғайлар кездеседі. Жағалауда тағы бір табиғат қорығы – Pen y Banc орналасқан, ол жартасты жағалау, тыныш құмды шағындар және аралас орманнан тұрады. 1996 жылы құрылған бұл орын су құстарын бақылауға өте қолайлы. Оның жағажайлары көптеген туристерді қызықтырады. Жылы климаттың арқасында қызыл қырыққанат, жусан, қараторғай, алма және қайың сияқты әртүрлі өсімдіктер өседі.
Морфа Бичан
Морфа-Байчан, Портмадогтан оңтүстік-батысқа қарай 3 км жерде орналасқан, кең жағажайға ие, ал батыс жағында Graig Ddu жартасты мүйісі бар. Бұл жағажай Black Rock Sands (Уэльсше: Traeth Morfa Bychan) деп аталады. Су деңгейі төмендеген кезде тас-құмдар мен үңгірлер көрінеді. Жағажай желкен серуенін жақсы көретін адамдарға танымал, сонымен қатар, көлік құралдарының құмға кіруіне рұқсат берілетін сирек орындардың бірі. Жағажайдың артындағы құмды төбелер Морфа-Байчан және Гринакрес табиғи қорығының бөлігін құрайды. Далада Cist Cerrig дольмені орналасқан, оның жанында ойықтар бар тастар кездеседі. 1996 жылы Cymdeithas yr Iaith Gymraeg ұйымының қолдауымен Морфа-Байшанда 800 үй салуға қарсы наразылықтар болды. Бұған Жоғары соттың 1964 жылы берілген құрылыс рұқсатының күшінде екенін жариялауы себеп болды. Кейіннен учаскенің иелері Cyngor Gwynedd-пен келісімге келді, осы келісімге сәйкес учаскенің бір бөлігіне тұрақ және табиғи қорық орналастырылды, бұл 1964 жылғы рұқсатты енді қолдануға болмайтынын қамтамасыз етті. Кеңес сондай-ақ, мәселенің шешілу жолымен байланысты құрылыс компаниясының талап еткен өтемақысын да төледі.
Тремдог
Тремадог – Портмадогтан солтүстікке қарай 1 км жерде орналасқан жоспарланған елді мекен. Ол Уильям Мэдокстың Трайт-Маврдан қайтарып алған жерінде салынған. 1805 жылы Мадокс «Пентре Гвалод» («Төменгі ауыл») деп атаған жерде алғашқы шағын үйлер пайда болды, ол орталық қалалық үй және би залы бар қалашық әсерін беру үшін жоспарланған. Жоспарға енген өнеркәсіптердің ішінде мануфактура, тоқыма фабрикасы, толықтау және астық ұғындыру фабрикасы бар еді, олардың барлығы су энергиясымен жұмыс істеді. Солтүстікке қарай Гвинедтегі алғашқы Регенттік үй үшін Мэдокстың сатып алған мүлігі – Тан Ыр Алт орналасқан. Еңісті бағында негізінен ағаштар мен бұталар отырғызылған көгалдар бар. Онда Перси Биш Шеллиге арналған ескерткіш те бар.
Экономика
2001 жылғы санақ бойынша еңбекке жарамды жастағы халықтың 44,3 пайызы жұмыспен қамтылған, 11,5 пайызы жеке кәсіпкерлікпен айналысқан, 5,3 пайызы жұмыссыз және 20,4 пайызы зейнеткерлікке шыққан. Жұмыс істейтіндердің 33,0 пайызы сауда, қонақүй және қосымша қызмет көрсету салаларында, ал 23,5 пайызы мемлекеттік басқару, білім беру және денсаулық сақтау салаларында жұмыс істеген. Уэльс тақтасы ағылшын өнеркәсіптік қалаларында құрылыс материалы ретінде үлкен сұранысқа ие болды және жаңа портына жылқымен тартылатын трамвайлармен тасымалданды. 1836 жылы жылқылармен бос тақта вагондарын карьерлерге қайта тартатын гравитациялық темір жол ретінде ашылған Ффестиниог темір жолы 1863 жылы бумен жұмыс істеуге көшті; пойыздер тікелей кемежайларға баратын. 1873 жылға қарай Портмадогтан және басқа порттардан 116 000 тонна (117 800 т) тақта жіберілді, сондай-ақ басқа да сауда түрлері дамыды. 1864 жылы құрылған Карнарвоншир және Мерионетшир параход компаниясы Ливерпульден өсіп келе жатқан қаланы жабдықтау үшін Ребекка кемесін сатып алды. Бірінші дүниежүзілік соғыс Портмадогтың экспорттық саудасының аяқталуын білдірді. Жаңа кемелер салынбады, бірнешеуі жаудың шабуылынан зардап шекті, ал қалғандарының көпшілігі сатылды. 1879 жылы LNWR және 1883 жылы GWR Blaenau Ffestiniog-қа келгені Ффестиниог темір жолы және Портмадог порты арқылы тасымалданған тақта көлемінің азаюына себеп болды. Кейбір тақта Ффестиниог темір жолы, Croesor & Portmadoc темір жолы және Кембрий темір жолы арқылы тасымалданды, соңғысының желісі 1867 жылы Бармут пен Пвилли арасында ашылғаннан кейін; бұл тасымал 1872 жылы Минффордта Ффестиниог темір жолы мен Кембрий темір жолы арасында құрылған алмасу алаңына бағытталды. 1925 жылға қарай Ффестиниогтың тақта өнімдерінің бес пайызынан азы теңіз арқылы экспортталды. Темір жолмен Портмадогтан теңіз арқылы жіберілген соңғы тақта жүгі 1946 жылы болды. Екі айдан кейін темір жол коммерциялық қызметін тоқтатты. 19 ғасырда Портмадогта кем дегенде үш темір құю зауыты болды. Гласлин зауыты 1848 жылы, ал Юнион зауыты 1869 жылы ашылды. Портмадог портының темір жол станциясының қарамағысында орналасқан Британия зауыты 1851 жылы пайда болды және қаланың өркендеуімен бірге тез өсті. Ол Англия мен Уэльстегі барлық тақта карьерлеріне тақта өңдеуге арналған жабдықтар мен теміржол құралдарын жеткізді. Қабылдауға лайықты қосымша табыс Каернарвонширдің жолдары үшін дренаж жүйелерін және люктерді жасау болды.
Мәдениет
Портмадог – негізінен валли тілінде сөйлейтін қауым: тұрғындарының 74,9 пайызы оны үнемі қолданады. Портмадог теңіз мұражайы Оукли-Уорфтағы ескі тақтатас қоймасында орналасқан. Онда қалада салынған шхуналар мен оларды теңізге шығарған теңіштер туралы көрмелер бар.
Көрнекті орындар
Коб – 1811 жылы Уильям Мэдокс Глазлин сағасы бойына Трайт-Мордағы жерді ауыл шаруашылығына пайдалану үшін салған көрнекті бөгет. Ол төрт күндік той және Естеддфодпен ашылды, бұл шара Кэрнарфонширді Меирионнидке жалғастыратын жолды атап өтті, және бұл Мэдокс жоспарындағы Лондоннан Портдинллендегі портына дейінгі жолдың бір бөлігі болды. Үш аптадан кейін, бөгет жоғары толқындардан зардап шегіп бұзылды, және Мэдокс жақтастары бүкіл Кэрнарфонширден ақша және жұмысшыларды жинауға мәжбүр болды, бөгетті жөндеу және нығайту үшін. 1814 жылы ол қайта ашылды, бірақ Мэдокс қаржылық қиындыққа тап болды. 2003 жылы Уэльс Ассамблеясы үкіметі Кобты сатып алғанда, жол ақысы алынып тасталды. Порттың батысында орналасқан Пэн-Сей, порттың сауда орталығы болды. Кемелер салынып, жөнделді. Әрбір тас карьері үшін, теміржолға жалғасатын рельстермен шифер аймақтары болды. 1895 жылы салынған Брон Галлт – Оукли тас карьерінің кеме агентінің үйі. Гризиау Мавр ("Үлкен сатылар") кемені Гартпен байланыстырды, және кеме иелері мен теңіз капитандығы үшін үйлер салынды. Сонымен қатар, Теңізшілік мектеп те ашылды. Соғыс ескерткіші Трайт-Мордағы бұрынғы аралдардың бірі – Йнис-Гальчтың үстінде орналасқан. Кельт кресі түріндегі және 5 метр биіктігі бар бұл ескерткіш Трефор гранитінен жасалған, және 1922 жылы "Мадок Вейлдегі 97 қаза тапқан батырлардың құрметіне" ашылды. Моэль-и-Гест төбесінде, қаланың үстіндегі төбеде, Темір ғасырындағы тас қабырғалы бекініс орналасқан.
Білім
Қалада үш жергілікті бастауыш мектеп бар. Stryd Fawr көшесіндегі екі тілді Ysgol Eifion Wyn мектебі, жергілікті ақын Eliseus Williams (Eifion Wyn) есімімен аталып, 204 оқушыға арналған. 2003 жылы жаңа ғимаратқа көшірілді. Арнайы білім беруге мұқтаж немесе тілдік қиындықтары бар балаларға арналған бөлімдері бар. 2004 жылы Estyn инспекциясының нәтижесінде оқушылардың 9 пайызы тегін мектеп тамағына құқылы екені және 72 пайызының үйінде валли тілі басты тіл ретінде қолданылатыны анықталды. Stryd Mersey көшесіндегі, Borth y Gest ауылындағы Ysgol Borth y Gest мектебі үш мектептің ең кішісі болып, 70 оқушыға арналған. 1880 жылы салынған Ysgol Borth y Gest мектебінің болашағы күмәнді болған. 2006 жылы Estyn инспекциясының нәтижесінде оқушылардың 3 пайызы тегін мектеп тамағына құқылы екені және 20 пайызының үйінде валли тілі басты тіл ретінде қолданылатыны анықталды. Тремадогтағы Ysgol y Gorlan мектебінде 122 оқушы оқиды. Stryd Fawr көшесіндегі Ysgol Eifionydd мектебі 11-16 жастағы балаларға арналған екі тілді жалпы білім беретін мектеп, ол шамамен 1900 жылы құрылған. Онда 484 оқушы бар.
Көлік
Портмадог Fishguard пен Bangor қалалары арасындағы A487 магистральдық жолында орналасқан. A498 тас жолы Портмадогтан Бедджеллертке дейін солтүстікке қарай Сноудонияға баруға мүмкіндік береді. A497 жолы батысқа қарай Ллин түбегінің оңтүстігі арқылы Криксиет және Пвиллхели қалаларына дейін созылады. 2008 жылы Уэльс Ассамблеясы A487 Портмадог, Минффорд және Тремадог айналма жолын салу жоспарларын жариялады, бұл қаладан өтетін көлік ағынын азайтуға бағытталған. Аталған айналма жол 2011 жылдың 17 қазанында ресми түрде ашылды. Қаланың үш теміржол стансасының бірі – Пвиллхели мен Макинллет арасындағы Кембрий теңіз жағалауындағы Портмадог стансасы, Transport for Wales компаниясы арқылы Шрусбери, Вулвергемптон және Бирмингем қалаларына жол жүзеді. Стрид-Фордың оңтүстік жағында орналасқан Портмадог порты 1865 жылдан бері жолаушылар тасымалы басталған сәттен бастап Фестиниог теміржолының соңғы стансасы болып табылады. 2011 жылдан бері ол Каернарфоннан қайта жаңартылған Уэльс таулық теміржолының оңтүстік терминалы болып табылады. Уэльс таулық мұралық теміржолының бас стансасы және келушілер орталығы Стрид-Фордың солтүстік жағында, бұрынғы Кембрий теміржолының негізгі стансасына қарама-қарсы орналасқан. Пойыздар Пен-И-Маунтқа қатынайды. Arriva Buses Wales, Gwynfor Coaches, Lloyds Coaches және Caelloi Motors компаниялары Аберистуит, Бангор, Бедджеллерт, Бленау Фестиниог, Кернарфон, Криксиет, Долгеллау, Макинллет, Морфа Бичан, Пенриндеудрет, Пен-И-Пасс, Портмейрион, Пвиллхели, Рид және Тремадог қалаларына автобус рейстерін жүзеге асырады.