Кіріспе
Уильям Джордж Хейден (23 қаңтар 1933 – 21 қазан 2023) – Австралияның 1989 жылдан 1996 жылға дейін 21-ші генерал-губернаторы қызметін атқарған австралиялық саясаткер. Ол 1977 жылдан 1983 жылға дейін Еңбек партиясының және Оппозицияның жетекшісі болды, ал 1983 жылдан 1988 жылға дейін Боб Хоук үкіметінде Сыртқы істер және сауда министрі, 1975 жылы Гоф Уитлам үкіметінде Австралияның қазынашысы болып қызмет етті. Хейден Квинсленд штатының Брисбен қаласында дүниеге келген. Ол Брисбен мемлекеттік жоғары мектебінде оқыды, содан кейін Квинсленд полициясына қосылып, Квинсленд университетінде жартылай штат бойынша экономиканы оқып жүріп, сегіз жыл бойы полиция қызметкері болып жұмыс істеді. Хейден 1961 жылғы федералды сайлауда 28 жасында Манфред Кросс пен Даг МакКлелландпен бірге Өкілдер палатасына сайланды. Ол қайтыс болған кезде әлі тірі болған ең ерте сайланған Еңбек партиясының депутаты еді. 1972 жылы Гоф Уитлам Еңбек партиясын жеңіске жеткізген кезде Хейден әлеуметтік қамсыздандыру министрі болып тағайындалды. Ол 1975 жылы Джим Кернстің қазынашы лауазымынан алмастырды, бірақ үкімет таратылғанға дейін бес ай ғана қызмет етті. 1977 жылдың басында Хейден партия басшылығы үшін Уитламға қарсы шығып, екі дауыс айырмасымен жеңіліске ұшырады. Жыл соңында ол Лайонел Боуэнды жеңіп, 1977 жылғы сайлауда Еңбек партиясының жеңілісінен кейін Уитламды оппозиция жетекшісі ретінде алмастырды. Хейден партияны 1980 жылғы сайлауға жетектеді, үлкен серпіліс жасады, бірақ жеңіске жете алмады. 1983 жылғы сайлауға бірнеше апта қалғанда оның орнына Боб Хоук келді. Хейден 1983 жылдан 1988 жылға дейін Сыртқы істер және сауда министрі болып қызмет етті, содан кейін парламенттен кетіп, генерал-губернаторлыққа өтті. Ол бұл лауазымда жеті жыл қызмет етті, тек Лорд Гоури одан ұзақ қызмет еткен.
the fictional spy character
William George Hayden (23 January 1933 – 21 October 2023) was an Australian politician who served as the 21st governor general of Australia from 1989 to 1996. He was Leader of the Labor Party and Leader of the Opposition from 1977 to 1983, and served as Minister for Foreign Affairs and Trade from 1983 to 1988 under Bob Hawke and as Treasurer of Australia in 1975 under Gough Whitlam. Hayden was born in Brisbane, Queensland. He attended Brisbane State High School and then joined the Queensland Police, working as a police officer for eight years while studying economics part time at the University of Queensland. Hayden was elected to the House of Representatives at the 1961 federal election, aged 28 – along with Manfred Cross and Doug McClelland, Hayden was the earliest elected Labor MP still alive at the time of his death. When Gough Whitlam led the Labor Party to victory in 1972, Hayden was made Minister for Social Security. He replaced Jim Cairns as Treasurer in 1975, but served for only five months before the government was dismissed. In early 1977, Hayden challenged Whitlam for the party leadership and was defeated by just two votes. He defeated Lionel Bowen to succeed Whitlam as Leader of the Opposition at the end of the year, following Labor's defeat at the 1977 election. Hayden led the party to the 1980 election, recording a substantial swing but falling short of victory. He was replaced by Bob Hawke just a few weeks before the 1983 election, after months of speculation. Hayden served as Minister for Foreign Affairs and Trade from 1983 to 1988, then left parliament to assume the governor generalship. He held that position for seven years, with only Lord Gowrie having served for longer.
Ерте өмір
Хейден 1933 жылғы 23 қаңтарда Квинсленд штатының Спринг-Хилл қаласындағы Леди Боуэн ауруханасында дүниеге келді. Ол Вайолет Куинн мен Джордж Хейденнің алғашқы баласы болды, олар оның туылғаннан кейін бірнеше аптадан соң үйленді. Оның кіші інісі мен екі қарындасы болды, сондай-ақ анасының алғашқы некесінен туған ағасы бар еді, оны әжесі тәрбиеледі. Оның ата-анасы бұрын некеде тұрған және жесірлік көрген. Хейденнің әкесі американдық теңізші, мүмкін Калифорнияда туған, Бірінші дүниежүзілік соғыстан бірнеше жыл бұрын Сиднейде кемеден секіріп кеткен. Ол фортепианоны күйлеп, музыкалық аспаптар сатушысы болып жұмыс істеді, 1920 жылдардың басында Квинсленд штатының Рокхэмптон қаласына көшіп келді. Ол радикалды саяси көзқараста болды және Дүниежүзілік өнеркәсіп жұмысшыларының мүшесі еді. Хейденнің анасы Квинсленд штатының Брэндон қаласында, ирланд тегінен таралған жұмысшы отбасында дүниеге келді. Бірінші күйеуі қайтыс болғаннан кейін ол Рокхэмптон қаласында бармен болып жұмыс істеді. Жұбайлар Ұлы депрессия кезінде Брисбенге көшіп келді. Хейден өмірінің алғашқы жылын Фортитуд-Вэллидегі пансионатта өткізді, содан кейін отбасы Хайгейт-Хиллдің жұмысшылар ауданындағы жалға алынған үйге көшті. 1941 жылы әкесі әскерге қатарына енгеннен кейін отбасының қаржылық жағдайы жақсарды. Ол білімін Оңтүстік Брисбендегі Сент-Ита католик бастауыш мектебінде бастады, бірақ мектеп фортепианоларын күйге келтіру жөніндегі әкесімен жасалған келісімді бұзғаннан кейін мектептен алынды. Ол Даттон Парк мемлекеттік мектебіне ауысты, кейіннен алған білімінің сапасына қатысты сын айтты. Содан кейін ол Оңтүстік Брисбен орта мектебіне оқыды, онда 1947 жылы мемлекеттік стипендиялық емтиханды тапсырды. Бұл оған 1948 және 1949 жылдары Брисбен мемлекеттік орта мектебінде орта білім алуға мүмкіндік берді. Мектепті бітіргеннен кейін ол мемлекеттік дүкендерде кіші кеңсе қызметкері болып жұмыс істеді, содан кейін полицияға қосылғанға дейін жұмыс істеді. 1951 жылғы Ұлттық қызмет туралы заң қабылданғаннан кейін ол алты айға Австралия Корольдік Теңіз күштеріне шақырылды, бұрын 18 жасында Австралия Корольдік Әуе күштеріне қосылуға сәтсіз өтініш білдірген еді.
Полиция қызметі
1953 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Хейден Квинсленд полициясына қосылды. Ол Брисбенде оқуын аяқтады және келесі жылы Солтүстік Квинслендтегі Маккейге ауыстырылды. Ол қысқа уақыт бойы Кален және Сарина сияқты шағын қалаларда қызмет етті. Анасы мен кіші іні-қарындастарын күтіп отырғандықтан, ол сүт таситын көлік жүргізушісі болып жұмыс істеді, сондай-ақ ауыл шаруашылығында маусымдық түрлі жұмыстар атқарды. 1956 жылы Хейден Брисбенге қайта оралды және Қылмыстық тергеу бөлімінде (CIB) қара киімдегі полиция қызметкері болып жұмыс істеді. Кейіннен ол Рома көшесіндегі полиция бас штабына ауыстырылды, онда ол Квинсленд губернаторының күзетін қамтамасыз ету үшін Үкімет үйінде кезекке тұрды. 1957 жылы ол тағы да Ипсвич қаласының шетіндегі Редбанктегі екі полиция қызметкерінен тұратын полиция бөлімшесіне жіберілді.
Саясат (1961-1988)
Хейден жас кезінде радикалды солшыл көзқараста болды және Австралия Коммунистік партиясына қосылуға тырысты, бірақ полициямен байланысы болғандықтан мүшелікке қабылданбады. Ол алғаш рет 1953 жылы Оңтүстік Брисбенде Еңбек партиясына (АЛП) қосылуға өтініш берді, бірақ 1950-ші жылдардың ортасындағы АЛП-ның жарылуына байланысты оған күдікпен қарады. 1957 жылы ол АЛП-ның Редбанк бөлімшесіне қабылданды. Кейіннен Хейден "Квинсленд АЛП-сын басқарған солшыл Трейдс-Холл фракциясымен тығыз байланыста болған, белсенді және жақсы жұмыс істейтін партия мүшесі" болды. Ол Бремер округі бойынша сайлау штабының хатшысы және Оксли федералды округі бойынша бөлімдік штабтың төрағасы болды. 1960 жылы ол университетке түсу үшін ересектерге арналған дайындық курстарына қатысты. Сондай-ақ ол Макс Пултердің Брисбен Трейдс-Холлда берген саяси ғылым лекцияларын тыңдады. 1960 жылдың қазан айында Хейден Оксли федералды округінен АЛП-ның алдын ала іріктеуінен өтіп, Австралия жұмысшылар одағының (АЖО) үміткері Берт Уорренге қарсы Трейдс-Холл үміткері ретінде сайлауға түсті. 1961 жылғы федералды сайлауда ол күтпеген жерден үстемдік еткен Либерал партиясының депутаты және министрі Дональд Кэмеронды жеңіп, 11 пайыздық дауыс ауысқанда бастапқы дауыс берудің 53 пайызын алды. Хейденнің жеңісі Лейбористерге 15 орын қосылуының бір бөлігі болды, бұл Мензис үкіметін құлатуға жақын болды. Еңбек партиясына мүшелігіне қарсылық білдірген Хейден көп ұзамай федералды парламенттің ең жас мүшелерінің бірі болып сайланды (парламентке кірген кезде оның жасы 28-ге толған). Ол жақсы сөйлейтін, еңбекқор парламентарий екенін көрсетті. 1969 жылы ол оппозициялық фракцияның құрамына кірді.
Уитлэм үкіметі (1972-1975)
Еңбек партиясы 1972 жылғы сайлауда Гоуг Уитлэмнің басшылығымен жеңіске жеткен кезде, Хейден әлеуметтік қамсыздандыру министрі болып тағайындалды. Осы лауазымда реформаларды ілгерілетуге бағытталған көптеген жұмыстардың ішінде, жалғыз аналарға зейнетақы тағайындау және Австралияның алғашқы жалпыға ортақ медициналық сақтандыру жүйесі – Медибанк енгізілді. 1975 жылдың 6 маусымында ол Джим Кернстің орнына қазынашылыққа тағайындалды және 1975 жылдың 11 қарашасында генерал-губернатор сэр Джон Керр Уитлэм үкіметін таратып жібергенге дейін бұл қызметін атқарды. Бір айдан кейін өткен сайлауда Еңбек партиясы тарихындағы ең ауыр жеңіліске ұшырады, ал Хейден Квинслендтен Еңбек партиясының жалғыз депутаты болып қалды.
Оппозиция басшысы (1977-1983)
1977 жылы Лейбористер тағы да үлкен айырмамен сайлауда жеңіліске ұшырады, ал Уитлэм көшбасшылық лауазымынан кетті. Одан кейін өткен көшбасшылық сайлауда Хейден Лионель Боуэннен басым түсіп, оның орнын басты; Боуэн кейін Хейденнің орынбасары болып сайланды. Шамамен 45 жасқа толған ол, 1901 жылы Крис Уотсоннан бері Еңбек партиясының көшбасшысы болып сайланған ең жас адам болды. Оның саяси көзқарастары модераттанды, ол жеке секторды және америкалық одақты қамтитын экономикалық саясатты жақтады. 1980 жылғы сайлауда Лейбористер екі партиялық дауыс беруде Фрейзер үкіметінен бар болғаны 0,8 пайызға қалып қойды, сонымен қатар бүкіл ел бойынша төрт пайыздан астам дауыс жинады. Алайда, дауыс таралуының географиялық тұрғыдан тепе-тең болмауы (Викторияда күшті, ал Батыс Австралия мен Жаңа Оңтүстік Уэльсте аздап, бірақ басқа жерлерде салыстырмалы түрде әлсіз болды) салдарынан Лейбористер Хейденді премьер-министр етіп тағайындау үшін 12 мандаттан кем қалды. Дегенмен, Хейден 1975 және 1977 жылдардағы үлкен жеңілістерде Лейбористер жоғалтқан көп бөлігін қайта алды. Ол сондай-ақ Фрейзердің көпшілігін 23 мандаттан 11 мандатқа дейін қысқартты. 1982 жылға қарай Фрейзердің мерзімінен бұрын сайлау шаруасына кірісуге тырысқаны анық болды. Бірақ Хейденге ең үлкен қауіп Фрейзерден емес, Хейденнің партиясының ішіндегі белгілі бір топтардан келді. Екі жыл бұрын парламентке сайланған бұрынғы кәсіподақ жетекшісі Боб Хоук өзінің жақтастарын Хейденнің көшбасшылығына қарсы күреске жұмылдыра бастады. 1982 жылдың 16 шілдесінде Хейден партиялық сайлауда Хоуктің қарсылығын аздап жеңді, бірақ Хоук Хейденге қарсы жоспарларын жалғастырды. Желтоқсан айында Лейбористер Викториядағы маңызды Флиндерс сайлау округінде жеңіліске ұшырады, бұл Хейденнің АЛП-ны билікке жеткізу қабілетіне күмән тудырды. 1983 жылдың 3 ақпанында Брисбенде өткен кездесуде Пол Китинг және сенатор Джон Баттон сияқты жетекші лейбористер Хейденге отставкаға кету керектігін айтты. 8 ақпанда Хоук қарсылықсыз көшбасшы болып сайланды. Фрейзер Лейбористердің ішкі дау-дамағын жақсы білді және партия Хейденді Хоукпен алмастырмас бұрын сайлау шаруасына кірісуді қалады. Ол парламентті ертерек "қамқоршылық режимге" енгізсе, Лейбористер Хейденді өз көшбасшысы ретінде тоңдырып қояды деп сенді. Хайден отставкаға кеткен күні таңертең Фрейзер 5 наурызға сайлау тағайындауды сұрады және оған рұқсат берілді. Фрейзерге беймәлім болғандай, Хейден Фрейзер Яралуллаға барардан екі сағат бұрын отставкаға кеткен. Ол Хейденнің отставкаға кетуі туралы сайлау жарлығы шығарылар алдында ғана білді. Сол күні түстен кейін өткен баспасөз конференциясында Хейден әлі де көңілі толмаған күйде: "Елдің жағдайы осындай болса, бір малшы иті де Лейбористер партиясын жеңіске жетелей алады" деді. Хайденнің "малшы иті" туралы әзілі Австралия саясатының тарихына енді. Көп жылдар өткен соң, Хейден оны жақсы көңілмен еске алды: "Менің саяси өмірімде мақтан тұтатын көптеген нәрсе бар. Бірақ есімде қалған нәрсе - "келесі сайлауда бір малшы иті жеңіске жете алады" дегенім. Бұл сөз саяси тілге енген сияқты. Бұл әзілді ұнатпаған жалғыз адам Боб Хоук болды".
Сыртқы істер министрі (1983-1988)
1983 жылы сайлауда Лейбористер партиясы жеңіске жетті, ал Хейден Сыртқы істер және сауда министрі болды. Осы қызметте ол Австралия мен оның азиялық көршілері арасындағы тығыз интеграцияны қолдады. 1983 жылғы сұхбатта ол былай деді: «Австралия өзгеріп жатыр. Біз осы аймақтағы еуропалық ел ретінде ерекше жағдайға тап болдық. Австралиядағы азиялықтардың саны қазірдің өзінде үлкен және артып келеді, менің ойымша, келесі бір-екі ғасырда Австралия Еуразиялық елге айналады. Австралиялық азиялықтар мен еуропалықтар аралас үйленеді және жаңа ұлт пайда болады: мен мұны қалайтын нәрсе деп санаймын». Сыртқы істер министрі ретінде Хейден Австралияның шетелдік көмек бағдарламасын басқарды. Одақтас елдер мен мүдделі тараптардың қарсылығына қарамастан, ол Вьетнам және Камбоджамен байланыс орнатуға тырысты. 1983 жылы Хейден Австралияның шетелдік көмек бағдарламасын қарауды жариялады (төрағасы сэр Гордон Джексон атымен «Джексон шолуы» деп аталды), оның нәтижелері 1984 жылғы наурызда жарияланды. Баяндаманың Австралияның көмек бағдарламасының кәсіби деңгейін жақсартуға бағытталған негізгі ұсыныстары Үкімет тарапынан қабылданды. Келесі бірнеше жылда Хейден түрлі сөздерінде Үкіметтің шетелдік көмек саласындағы басымдықтарын айқындады.
Бас губернатор (1989-1996)
1987 жылғы сайлауда жеңіске жеткеннен кейін премьер-министр Хоук Австралия королевасы Елизавета II Хейденді Австралияның генерал-губернаторы етіп тағайындауға келісім білдіргенін жариялады. Бұл Хоуктің 1983 жылы Хейденді Еңбек партиясының төрағасы ретінде алмастырғаны үшін, осылайша оған премьер-министр болу мүмкіндігін бермегені үшін жасаған жұбаныш ретінде кеңінен қарастырылды. Королеваның Хейденді генерал-губернатор қызметіне, алдыңғы генерал-губернатор сэр Ниниан Стивеннің орнына тағайындауы 1988 жылдың ортасында жарияланды. Келесі айларда Хейден парламенттен кетіп, Еңбек партиясымен саяси байланыстарын тоқтатты. Ол 1989 жылдың басында генерал-губернатор лауазымын атқара бастады және 1991 жылдың желтоқсанында Хоук үкіметінен Китинг үкіметіне өту кезеңінде қызмет етті. Әдетте генерал-губернатор бес жыл қызмет етеді, бірақ үкімет пен Хейден арасындағы келісім бойынша оның өкілеттігі қосымша екі жылға, 1996 жылдың басына дейін ұзартылды. Генерал-губернатор болып тағайындалғаннан кейін ол, лауазымы бойынша, Австралия орденінің канцлері және Басты серігі атанды. Басқа генерал-губернаторлар Скауттар қауымдастығының Австралиядағы бас скауты болып тағайындалған, бірақ Хейден атеист болғандықтан, ол бас тартты, себебі бұл Скауттардың сертімен үйлеспейді. Оның орнына Австралия Скауттар қауымдастығы оны ұлттық демеуші етіп тағайындады.
Кейінгі өмірі
1990 жылдардың соңында Хейден "Квадрант" кеңесіне қосылды. 1999 жылғы республикалық референдум алдындағы пікірсайыста ол нақты ұсынысты қабылдамады және президентті тікелей сайлауды қолдайтынын айтып, монархистерді жақтады. Генерал-губернатор қызметінен кеткеннен кейін Хейден Австралиядағы қоғамдық саясатты талқылауға қатысуын жалғастырды. "Квадрант" кеңесінде болғанда, ол басылымға жеке қолдау көрсетуге уақыт бөлді және 2008 жылы қайтыс болған редакторы П. П. МакГиннеске арнау жазды. Ол сондай-ақ Австралиядағы басқа журналдар мен газеттерге қазіргі әлеуметтік, экономикалық және саяси мәселелер, соның ішінде сыртқы саясат туралы пікірлерін және бағаналарын жазып тұрды.
Жеке өмір
1960 жылы мамыр айында Хейден Даллас Бродфутқа (28 қыркүйек 1936 жылы туған), Ипсвич қаласындағы кеншінің қызына үйленді. Бастапқыда олар Динморда жалға алынған коттеджде тұрды, кейін Ипсвичтің батыс жағында үй салды. Олардың үш қызы мен бір ұлы болды. Ең үлкен қызы Микаэла 1966 жылы бес жасында көлік қағып қайтыс болды. 2018 жылдың қыркүйегінде Хейден Ипсвичтегі Сент-Мария шіркеуінде католик дініне шомылдырылды. "Католик Лидеріне" берген сұхбатында ол: "Өмірімнің мәні неде деген сұрақ жүрегім мен жаныма қатты ойша түйіп, маза бермейді" деді. Шомылдыру рәсіміне отбасы мүшелері, достары және бұрынғы әріптестері қатысты. Хейденнің ағасы Патриция Оксенхам, інісі Джон Хейден және қарындасы Джоан Мозман, сондай-ақ басқа да туыстары бұл шараға қатысты.
Өлім
Хейден 2023 жылғы 21 қазанда Квинсленд штатында 90 жасында ұзаққа созылған аурудан кейін дүние салды; бұл Гоф Уитлэмнің қайтыс болған күнінен тура 9 жыл өткен соң болды. Премьер-министр Энтони Албанез оның өліміне байланысты көңіл айтып, Хейденге мемлекеттік жерлеу рәсімі өткізілетінін хабарлады. Хейденнің әйелі, Австралия орденінің мүшесі Даллас, күйеуінен үш ай өтпей, 2024 жылғы 15 қаңтарда қайтыс болды.
Құрметтер
Генерал-губернатор болғандықтан, Хейден Австралия орденінің канцлері және оның Басты серігі (AC) атанды. 1990 жылы Хейден Австралия өміріне қосқан еңбегі үшін Квинсленд университетінен құрметті заң ғылымының докторы дәрежесін алды. Басқа наградалардың ішінде Австралияның Сент-Джон орденіне қабылдануы және Кореяның Дипломатиялық еңбегі орденінің Гвангхуа медалі де бар. 1996 жылы Хейден Австралиялық гуманистік қоғамдар кеңесі тарапынан «Жылдың австралиялық гуманисті» деп танылды. 2007 жылы Австралияның Еңбек партиясы Квинсленд филиалының 45-ші штаттық конференциясында Хейден партияның өмірлік мүшесі болып жарияланды. 2017 жылдың қыркүйек айында Ипсвичтегі Оңтүстік Квинсленд университетінде екінші Хейден лекциясын оқыған кезде, Австралияның бұрынғы премьер-министрі Пол Китинг Хейденнің Еңбек партиясына қосқан үлесі туралы кеңінен айтты. Китинг әсіресе 1980 жылдардағы Хоук Еңбек үкіметі кезіндегі реформалар кезеңіне тоқталды. Ол реформалардың негізі 1983 жылы Еңбек партиясы билікке келгенге дейін, Хейден оппозиция жетекшісі болған және партияны үкіметке дайындау үшін жұмыс істеген кезде қаланғанын атап өтті. "Осы ұлы реформалар, - деді Китинг, - Билл Хейденнің Еңбек партиясының жетекшісі болған күні алға шығарған құрылымдарымен басталды".