Кіріспе
Жозеф Хайднның симфониясы Жозеф Хайднның №45, фа-минор симфониясы, "Қош-сау болыңыз" симфониясы (Abschieds Symphonie; қазіргі орфография: Abschiedssinfonie) – 1772 жылы қолжазба партитурасында жазылған симфония. Симфонияның орташа орындалу уақыты жиырма бес минут шамасында. Симфонияның қолжазбасы Будапешттегі Ұлттық Сеченьи кітапханасында сақтаулы. Ол 1959 жылы (Verlag der Ungarischen Akademie der Wissenschaften) және 2010 жылы (Laaber Verlag) факсимильдік түрінде жарық көрген.
Joseph Haydn's Symphony No. 45 in F minor, known as the "Farewell" Symphony (Abschieds Symphonie; modern orthography: Abschiedssinfonie), is a symphony dated 1772 on the autograph score. A typical performance of the symphony lasts around twenty five minutes. The autograph manuscript of the symphony is preserved in the National Széchényi Library in Budapest, and was published in facsimile editions in 1959 (Verlag der Ungarischen Akademie der Wissenschaften) and 2010 (Laaber Verlag).
Тарих
Симфонияның қалай жазылғаны туралы әңгімені Гайдн егде жасында өмірбаяндары Альберт Кристоф Дис пен Георг Август Гризингерге айтып берді. Сол кезде Хайднның меценаты Николай I, Естерхазы ханзадасы, барлық музыканттары мен қызметшілерімен бірге Венгрияның ауылдық аймағындағы Естерхазадағы сүйікті жазғы сарайында тұрып жатқан. Олардың қалуы күтілгеннен ұзаққа созылды, және музыканттардың көпшілігі әйелдерін шамамен бір күндік сапардағы Айзенштадт қаласында қалдыруға мәжбүр болды. Отанына қайтуды армандаған музыканттар Капельмейстерден көмек сұрады. Саяхаткер Гайдн тікелей өтініш айтудың орнына, өтінішін симфонияның музыкасына енгізді: соңғы адажио кезінде әрбір музыкант ойнауын тоқтатады, нота тірегіндегі шамды сөндіріп, бірінен кейін бірі кетеді, соның салдарынан соңында тек екі өшірілген скрипка ғана қалады (оларды Гайднның өзі мен концертмейстері Луиджи Томасини тартып орындайды). Естерхазы бұл хабарды түсінгендей, спектакльден кейін ертесі күні сот Айзенштадтқа оралды.
Кілт
Бұл шығарма F минор тонында жазылған. Джеймс Вебстердің сөзіне қарағанда, бұл таңдау ерекше болған; іс жүзінде, "Қоштасу симфониясы" осы тонда жазылған 18 ғасырдағы жалғыз симфония болып табылады. Симфонияны арнайы жабдықтарды сатып алмастан орындау мүмкін емес еді: 1772 жылдың 22 қазанында Хайдн мүйізшілер пайдалануы үшін екі арнайы жарты тондық жылжымалы құрылғы (Halbthönige Krummbögen) сатып алуға тапсырыс берді (бұл тапсырыс Esterházy архивінде мұқият сақталып тұр). Бұл құрылғылар мүйіздің құбырын сәл ұзартып, аспапты әдеттегіден жарты тон төменгі тондарда ойнауға мүмкіндік берді. Сол кездегі мүйіз – клапандары жоқ табиғи мүйіз болатын, оны әртүрлі тондарда ойнату үшін қосымша бөліктермен реттеу қажет еді. Хайднның сатып алу тапсырысы симфонияның 1772 жылдың күзінде аяқталғанының куәсі болып табылады.
Қозғалыстар
Бұл шығарма екі обой, фагонд, екі мүйіз (А, Ф және Е) және струнный аспаптар (екінші бөлімдегі скрипкалар (соңғы Адажиода төрт), скрипкалар, альттар, виолончельдер және қос бас аспаптар) үшін жазылған. Жұмыстың толқулы бірінші бөлімі Хайднның «Штурм унд Дранг» кезеңіне тәндей басталады, бірінші скрипкаларда төмен түсетін минор арпеджиолары екінші скрипкалардағы синкопталған ноталарға және желді аспаптардағы тұрақты аккордтарға қарсы қойылады. Бұл бөлімді сонаталық форма тұрғысынан түсіндіруге болады, бірақ ол стандартты үлгіден бірнеше жағынан өзгешеленеді (мысалы, қайталануға жақын жаңа материал енгізіледі, ол дәстүрлі туындыда экспозицияның екінші тақырыбы ретінде қолданылуы мүмкін еді). Сонымен қатар, экспозиция көбінесе салыстырмалы мажордың орнына доминантты минор, C минорына көшеді. Екінші, баяу бөлім А мажорда және 4/4 өлшемінде сонаталық формада жазылған. Ол үндемеген скрипкалар орындайтын, қайталап тұратын «ықпал» мотивімен басталады. Көңіл күйі біртіндеп күңгірт және ойлы болып келеді, мажор және минор тональдықтары арасындағы ауысулар Шуберттің кейінгі туындыларындағы ұқсас үзінділерді еске түсіреді. Содан кейін, такт сызығы арқылы жалғасқан диссонанстық тоқтатулар тізбегі келеді, Хайдн қайталануда осы материалды пайдаланғанда оларды ерекше ұзақтыққа дейін созады. Джеймс Вебстер бұл музыканы бағдарламалық деп есептейді, ол үйге деген құштарлықты білдіреді. Келесі минует F мажор тональдығында; оның ерекшелігі – әр бөлімнің соңғы каденциясы өте әлсіз (үшінші соққыға түседі), толық еместік сезімін тудырады. Соңғы бөлім жылдам темпте және 2/4 өлшемінде, F минорындағы үй тональдығында жазылған Хайднның ерекше финалы ретінде басталады. Бірінші скрипкалық партиядағы біртекті бариолаж арқасында ритмдік қарқындылық күшейеді. Музыка ақырында симфонияның соңына ұқсайтын, бірақ кенеттен доминантты каденцияда тоқтап қалатын үзіндіде қайталанудың соңына жетеді. Одан кейін, классикалық симфонияларда сирек кездесетін және князь үшін күтпеген болған ұзақ кодировкалық бөлім келеді (шынында екінші баяу бөлім). (Соңғы бөлімнің осы бөлігінде музыканттар ойнауын тоқтатып, шамдарын сөндіріп, кезекпен кетеді.) Бұл 4/4 өлшемінде жазылған, А мажордан F мажорға модуляцияланады (C миноры/мажоры арқылы екеуінің арасында ауысады) және жазылған орындалуды тыңдаушыға түсініксіз болатын сахналық элементтерді қамтиды: бірнеше музыканттарға ойнауға шағын соло беріледі, содан кейін олар нота тұрғызығындағы шамды сөндіріп, кетеді; басқа музыканттар солосыз кетеді. Кету реті: бірінші обой және екінші мүйіз (соло), фагонд (солосыз), екінші обой және бірінші мүйіз (солосыз), контрабас (солосыз), виолончель (солосыз), оркестрлік скрипкалар (солосыз; бірінші пульттегілер үнсіз), альт (солосыз). Қалған аспаптардың саны азайған сайын, оркестрден шығатын дыбыс бірте-бірте жұқарады. Бірінші пульттегі скрипкашылар туындыны аяқтау үшін қалады. Аяғы қасақана антиклимакс болып табылады және әдетте өте жұмсақ пианиссимо ретінде орындалады.
Қабылдау
Бұл шығарма, шамасы, Хайднның мансабының бастапқы кезеңіндегі симфониялардың ең танымал және жиі орындалатындарының бірі. Хайдн өзінің 85-ші симфониясындағы бірінші бөлімнің басын келтірген, бұл оның тыңдаушылары оны танитынын көрсетеді. Музыктанушы Джеймс Вебстер үшін бұл шығарма оның айналасындағы аңызға емес, керемет музыка ретінде лайық деп санайды. Ол осы шығармаға арналған үлкен кітап жазып (Вебстер 1991), оны егжей-тегжейлі талдап, музыктану ғылымының аясында қарастырды.