Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Италияның мәдени қозғалысы 14-17 ғасырларда
Italian cultural movement from the 14th to 17th century
Италияның Ренессансы (rinaʃʃiˈmento) – 15-16 ғасырларды қамтитын Италия тарихындағы кезең. Бұл кезең Батыс Еуропаға тараған және орта ғасырлардан қазіргі заманға өтуді белгілеген кең Ренессанс мәдениетінің бастапқы дамуымен танымал. "Ұзақ Ренессанс" жақтастары бұл кезең шамамен 1300 жылы басталып, 1600 жылға дейін жалғасқанын айтады. Кейбір салаларда 1250 жыл шамасында басталган прото-Ренессанс қабылданған. Француз тіліндегі "ренасанс" сөзі (итальян тіліндегі rinascimento) "қайта туу" дегенді білдіреді және бұл кезеңді мәдени жаңару және Ренессанс гуманистері "қараңғы ғасырлар" деп атаған кезеңнен кейін классикалық мәдениетке қайта қызығушылық ретінде сипаттайды. Италия Ренессансының тарихшысы Джорджио Вазари 1550 жылы шығарған "Ең көрнекті суретшілер, мүсіншілер және сәулетшілердің өмірінде" "қайта туу" (rinascita) терминін қолданды, бірақ бұл тұжырым 19 ғасырда ғана Жюль Мишелет және Якоб Буркхардт сияқты ғалымдардың еңбектерінен кейін кеңінен таралды. Ренессанс Орталық Италиядағы Тосканада басталып, Флоренция қаласында дамыды. Жарым аралдағы бірнеше қала-мемлекеттердің бірі болған Флоренция Республикасы, еуропалық монархтарға несие беру арқылы және капитализм мен банк ісінің дамуына негіз салу арқылы экономикалық және саяси маңызға ие болды. Ренессанс мәдениеті кейіннен Жерорта теңізі империясының орталығы болған Венецияға тарады. Венеция крест жорықтарына қатысқаннан кейін және 1271-1295 жылдар аралығында Марко Полоның саяхаттарынан кейін Шығыспен сауда жолдарын бақылап отырды. Осылайша Италия ежелгі грек мәдениетінің қалдықтарымен қайта байланыс жасады, бұл гуманистік ғалымдарға жаңа мәтіндерді ұсынды. Соңында, Ренессанс Папа мемлекеттеріне және Римге елеулі әсер етті, олар гуманистік және Ренессанс папалары, мысалы Юлий II және Лео X-тің күшімен қайта жаңартылды. Олар жиі итальян саясатына араласып, бәсекелес отаршылдық державалар арасындағы дауларды төрелікке алып, 1517 жыл шамасында басталган протестанттық реформацияға қарсы тұрды. Италия Ренессансы сурет салу, сәулет, мүсін, әдебиет, музыка, философия, ғылым, технология және зерттеу салаларындағы жетістіктерімен танымал. Италия 15 ғасырдың соңына қарай осы салалардың барлығында Еуропаның мойындалған көшбасшысы болды, бұл Италия мемлекеттері арасында келісілген Лоди бейбітшілігі (1454–1494) дәуірінде болды. Италия Ренессансы 16 ғасырдың ортасында ішкі даулар мен шетелдік шабуылдар аймақты Италия соғыстарының (1494–1559) дүрбелеңіне ұшыратқанда өрге шықты. Алайда, Италия Ренессансының идеялары мен идеалдары Еуропаның қалған бөлігіне таралып, 15 ғасырдың соңынан бастап Солтүстік Ренессанстың басталуына себеп болды. Теңіз республикаларынан шыққан итальяндық зерттеушілер еуропалық монархтардың қолдауымен қызмет етіп, жаңалықтар ашу дәуірін бастады. Олардың арасында ең танымалдары – Испанияға барған Христофор Колумб, Францияға барған Джованни да Вераццано, Португалияға барған Америго Веспуччи және Англияға барған Джон Кабот. Фаллопио, Тарталья, Галилей және Торричелли сияқты итальяндық ғалымдар ғылыми революцияда маңызды рөл атқарды, ал Коперник және Везалий сияқты шетелдік ғалымдар итальяндық университеттерде жұмыс істеді. Тарихшылар 17 ғасырдың әр түрлі оқиғаларын, мысалы 1648 жылы Еуропадағы дін соғыстарының аяқталуын Ренессанстың аяқталуы деп қарастырды. Прото-Ренессанс әдебиетінің есептері әдетте 14 ғасырдың үш ұлы итальян жазушысымен басталады: Данте Алигьери ("Илаһи комедия"), Петрарка ("Канцониер") және Боккаччо ("Декамерон"). Ренессанстың белгілі халықтық ақындарының арасында эпостық авторлар Луиджи Пулчи ("Морганте" авторы), Маттео Мария Боярдо ("Орландо Иннаморато"), Людовико Ариосто ("Орландо Фуриозо") және Торквато Тассо ("Иерусалимді азат ету", 1581) бар. 15 ғасырдың жазушылары, мысалы ақын Полициано (1454–1494) және платонист философ Марсилио Фичино (1433–1499) латын және грек тілдерінен кең аудармалар жасады. 16 ғасырдың басында Балдассаре Кастильоне (1528) жылы "Сотшы кітабында" идеалдық ер адам және әйел туралы өз көзқарасын баяндады, ал Никколо Макиавелли (1469–1527) "Принцте" "істің нақты шындығы" (la verità effettuale della cosa) туралы сынды көзбен қарады, ол гуманистік стильде, негізінен, ежелгі және қазіргі заманғы мысалдардың салыстыруынан тұрады. Бұл кезеңнің тарихшыларына Макиавеллидің өзі, оның досы және сыншысы Франческо Гиччардини (1483–1540) және Джованни Ботеро ("Мемлекеттік себеп", 1589) жатады. 1494 жылы Венецияда баспагер Алдо Мануцио құрған Альдин баспаханасы италикалық шрифттерді және қалтаға сыятын кітаптарды жасады, оларды өз қалтасында алып жүруге болады; ол ежелгі грек тіліндегі кітаптардың басылған нұсқаларын алғаш рет жариялады. Венеция комедия дель артенің туған жеріне айналды. Италия Ренессансының өнері келесі ғасырлар бойы Еуропа сурет салу және мүсін жасау өнеріне үлкен әсер етті, оның ішінде Леонардо да Винчи (1452–1519), Микеланджело (1475–1564), Рафаэль (1483–1520), Донателло (шамамен 1386–1466), Джотто (шамамен 1267–1337), Мазаччо (1401–1428), Фра Анджелико (шамамен 1395–1455), Пьеро делла Франческа (шамамен 1415–1492), Доменико Гирландайо (1448–1494), Перуджино (шамамен 1446–1523), Боттичелли (шамамен 1445–1510) және Тициан (шамамен 1488–1576) сияқты суретшілер болды. Италия Ренессансының сәулеті де Еуропа бойынша сондай әсер етті, оны Брунеллески (1377–1446), Леон Баттиста Альберти (1404–1472), Андреа Палладио (1508–1580) және Браманте (1444–1514) сияқты сәулетшілер жүзеге асырды. Олардың еңбектеріне Флоренция соборы (1296-1436 жылдар аралығында салынған), Римдегі Әулие Петр базиликасы (1506–1626 жылдар аралығында салынған) және Риминидегі Темпио Малатестиано (шамамен 1450 жылдан бастап қайта жаңартылған), сондай-ақ бірнеше жеке тұрғын үйлер кіреді. Италия Ренессансының музыкалық дәуірінде Джованни Пьерлуиджи да Палестрина (шамамен 1525–1594), Рим мектебі және кейінірек Венеция мектебі, Флоренцияда Клаудио Монтеверди (1567–1643) сияқты тұлғалар арқылы операның тууы болды. Философияда Галилей, Макиавелли, Джордано Бруно (1548–1600) және Пико делла Мирандола (1463–1494) сияқты ойшылдар натурализм мен гуманизмді баса назардап, догматизм мен схоластиканы жобалады.
The Italian Renaissance ( rinaʃʃiˈmento) was a period in Italian history covering the 15th and 16th centuries. The period is known for the initial development of the broader Renaissance culture that spread across Western Europe and marked the transition from the Middle Ages to modernity. Proponents of a "long Renaissance" argue that it started around the year 1300 and lasted until about 1600. In some fields, a Proto Renaissance, beginning around 1250, is typically accepted. The French word renaissance (corresponding to rinascimento in Italian) means "rebirth", and defines the period as one of cultural revival and renewed interest in classical antiquity after the centuries during what Renaissance humanists labelled as the "Dark Ages". The Italian Renaissance historian Giorgio Vasari used the term rinascita ("rebirth") in his Lives of the Most Excellent Painters, Sculptors, and Architects in 1550, but the concept became widespread only in the 19th century, after the work of scholars such as Jules Michelet and Jacob Burckhardt. The Renaissance began in Tuscany in Central Italy and centred in the city of Florence. The Florentine Republic, one of the several city states of the peninsula, rose to economic and political prominence by providing credit for European monarchs and by laying down the groundwork for developments in capitalism and in banking. Renaissance culture later spread to Venice, the heart of a Mediterranean empire and in control of the trade routes with the east since its participation in the Crusades and following the journeys of Marco Polo between 1271 and 1295. Thus Italy renewed contact with the remains of ancient Greek culture, which provided humanist scholars with new texts. Finally the Renaissance had a significant effect on the Papal States and on Rome, largely rebuilt by humanist and Renaissance popes, such as Julius II and Leo X , who frequently became involved in Italian politics, in arbitrating disputes between competing colonial powers and in opposing the Protestant Reformation, which started c. 1517. The Italian Renaissance has a reputation for its achievements in painting, architecture, sculpture, literature, music, philosophy, science, technology, and exploration. Italy became the recognized European leader in all these areas by the late 15th century, during the era of the Peace of Lodi (1454–1494) agreed between Italian states. The Italian Renaissance peaked in the mid 16th century as domestic disputes and foreign invasions plunged the region into the turmoil of the Italian Wars (1494–1559). However, the ideas and ideals of the Italian Renaissance spread into the rest of Europe, setting off the Northern Renaissance from the late 15th century. Italian explorers from the maritime republics served under the auspices of European monarchs, ushering in the Age of Discovery. The most famous among them include Christopher Columbus (who sailed for Spain), Giovanni da Verrazzano (for France), Amerigo Vespucci (for Portugal), and John Cabot (for England). Italian scientists such as Falloppio, Tartaglia, Galileo and Torricelli played key roles in the Scientific Revolution, and foreigners such as Copernicus and Vesalius worked in Italian universities. Historiographers have proposed various events and dates of the 17th century, such as the conclusion of the European wars of religion in 1648, as marking the end of the Renaissance. Accounts of proto Renaissance literature usually begin with the three great Italian writers of the 14th century: Dante Alighieri (Divine Comedy), Petrarch (Canzoniere), and Boccaccio (Decameron). Famous vernacular poets of the Renaissance include the epic authors Luigi Pulci (author of Morgante), Matteo Maria Boiardo (Orlando Innamorato), Ludovico Ariosto (Orlando Furioso), and Torquato Tasso (Jerusalem Delivered, 1581). 15th century writers such as the poet Poliziano (1454–1494) and the Platonist philosopher Marsilio Ficino (1433–1499) made extensive translations from both Latin and Greek. In the early 16th century, Baldassare Castiglione laid out his vision of the ideal gentleman and lady in The Book of the Courtier (1528), while Niccolò Machiavelli (1469–1527) cast a jaundiced eye on la verità effettuale della cosa 'the effectual truth of things' in The Prince, composed, in humanistic style, chiefly of parallel ancient and modern examples of virtù. Historians of the period include Machiavelli himself, his friend and critic Francesco Guicciardini (1483–1540) and Giovanni Botero (The Reason of State, 1589). The Aldine Press, founded in 1494 by the printer Aldo Manuzio, active in Venice, developed Italic type and pocket editions that one could carry in one's pocket; it became the first to publish printed editions of books in Ancient Greek. Venice also became the birthplace of the commedia dell'arte. Italian Renaissance art exercised a dominant influence on subsequent European painting and sculpture for centuries afterwards, with artists such as Leonardo da Vinci (1452–1519), Michelangelo (1475–1564), Raphael (1483–1520), Donatello (c. 1386–1466), Giotto (c. 1267–1337), Masaccio (1401–1428), Fra Angelico (c. 1395–1455), Piero della Francesca (c. 1415–1492), Domenico Ghirlandaio (1448–1494), Perugino (c. 1446–1523), Botticelli (c. 1445–1510), and Titian (c. 1488–1576). Italian Renaissance architecture had a similar Europe wide impact, as practised by Brunelleschi (1377–1446), Leon Battista Alberti (1404–1472), Andrea Palladio (1508–1580), and Bramante (1444–1514). Their works include the Florence Cathedral (built from 1296 to 1436), St. Peter's Basilica (built 1506–1626) in Rome, and the Tempio Malatestiano (reconstructed from c. 1450) in Rimini, as well as several private residences. The musical era of the Italian Renaissance featured composers such as Giovanni Pierluigi da Palestrina (c. 1525–1594), the Roman School and later the Venetian School, and the birth of opera through figures like Claudio Monteverdi (1567–1643) in Florence. In philosophy, thinkers such as Galileo, Machiavelli, Giordano Bruno (1548–1600) and Pico della Mirandola (1463–1494) emphasized naturalism and humanism, thus rejecting dogma and scholasticism.
Орта ғасырдың соңында Солтүстік және Орталық Италия
Орта ғасырдың соңында (шамамен 1300 жылдан бастап) Рим империясының бұрынғы орталығы Лациум және Оңтүстік Италия, әдетте, Солтүстік Италиядан кедейрек болды. Рим ежелгі қираған қала еді, ал Папалық мемлекеттер нашар басқарылды және сыртқы әсерге, әсіресе Франциядан, кейін Испаниядан осал еді. Франция королі Филипптің қысымы салдарынан Оңтүстік Францияда Авиньон Папалығы құрылғанда Папалық намыстанды. Оңтүстікте Сицилия біраз уақыттан бері арабтардың, содан кейін нормандықтардың билігінде болды. Сицилия Сицилия әмірлігі кезінде 150 жыл, ал кейін Норман және Гогенштауфен патшалықтары кезінде екі ғасыр бойы гүлденді, бірақ орта ғасырдың соңына қарай құлдырады. Керісінше, Солтүстік және Орталық Италия әлдеқайда өркендеді, және аймақ Еуропадағы ең бай аймақтардың бірі болды деп есептеледі. Крест жорықтары Шығыс Жерорта теңізімен сауда байланыстарын орнатты, ал Төртінші крест жорығы Венеция және Генуяның сауда бәсекелесі ретінде Византия империясын жоюға үлкен үлес қосты. Шығыстан келетін негізгі сауда жолдары Византия империясы мен араб елдері арқылы өтіп, Генуя, Пиза және Венеция порттарына жетті. Шығыс Жерорта теңізінен әкелінген тауарлар, мысалы, дәмдеуіштер, бояулар және жібек Италияға импортталып, содан кейін бүкіл Еуропаға қайта сатылды. Сонымен қатар, ішкі қалалар По өзенінің аңғарының құнарлы жерінен пайда тапты. Франция, Германия және Нидерландыдан Шампан жәрмеңкелері арқылы жер және өзен сауда жолдары жүн, бидай және құнды металдар сияқты тауарларды аймаққа әкелді. Мысырдан Балтық теңізіне дейінгі кең ауқымды сауда айтарлықтай артық өнімдерді тудырды, бұл кен өндірісі мен ауыл шаруашылығына маңызды инвестициялар жасауға мүмкіндік берді. 14 ғасырға қарай Венеция Кипрге дейінгі аймақтармен сауда жасаған сауда орталығына айналды; 5000-нан астам кемеден тұратын теңіз флотымен мақтанды, өйткені оның арсеналы – сауда және әскери кемелерді жаппай өндірген алғашқы еуропалық кеме жасау кешені болды. Генуя да теңіз күшіне ие болды. Осылайша, Солтүстік Италия Еуропаның көптеген басқа аймақтарына қарағанда ресурстарға бай болмаса да, сауда арқылы ынталандырылған даму деңгейі оған өркендеуге мүмкіндік берді. Әсіресе Флоренция Солтүстік Италияның ең бай қалаларының біріне айналды, негізінен оның жүн тоқыма өндірісінің арқасында, оны үлкен сауда гильдиясы, Arte della Lana қадағалап дамытты. Жүн Солтүстік Еуропадан (ал 16 ғасырда Испаниядан) әкелінетін, ал шығыстан келген бояулармен бірге жоғары сапалы маталар жасауға қолданылатын. Италияның Жерорта теңізі мен одан да алыс аймақтарды қамтитын сауда жолдары да мәдениет пен білімнің маңызды арналары болды. Италияға босқындар ретінде Византия ғалымдарымен бірге әкелінген грек классиктерінің қайта жаңғыруы, 15 ғасырда Осман империясының Византия империясын жаулап алуы кезінде және одан кейін Флоренция мен Венецияда жаңадан құрылған академияларда Ренессанстың жаңа тіл білімі зерттеулерін бастау үшін маңызды болды. Гуманистік ғалымдар монастырь кітапханаларында көне қолжазбаларды іздеп, Тацит және басқа латын авторларын тапты. Витрувийдің қайта ашылуы Антик сәулет принциптерін қайта қарауға мүмкіндік берді, ал Ренессанс суретшілері гуманистік оптимизм атмосферасында Апелл сияқты ежелгілердің жетістіктеріне жете білуге шақырылды.
By the Late Middle Ages (c. 1300 onward), Latium, the former heartland of the Roman Empire, and southern Italy were generally poorer than the North. Rome was a city of ancient ruins, and the Papal States were loosely administered, and vulnerable to external interference, particularly by France, and later Spain. The Papacy was affronted when the Avignon Papacy was created in southern France as a consequence of pressure from King Philip the Fair of France. In the south, Sicily had for some time been under foreign domination, by the Arabs and then the Normans. Sicily had prospered for 150 years during the Emirate of Sicily and later for two centuries during the Norman Kingdom and the Hohenstaufen Kingdom, but had declined by the Late Middle Ages. In contrast, Northern and Central Italy had become far more prosperous, and it has been calculated that the region was among the richest in Europe. The Crusades had built trade links to the Levant, and the Fourth Crusade had done much to destroy the Byzantine Empire as a commercial rival to the Venetians and the Genoese. The main trade routes from the east passed through the Byzantine Empire or the Arab lands and onward to the ports of Genoa, Pisa, and Venice. Luxury goods bought in the Levant, such as spices, dyes, and silks were imported to Italy and then resold throughout Europe. Moreover, the inland city states profited from the rich agricultural land of the Po Valley. From France, Germany, and the Low Countries, through the medium of the Champagne fairs, land and river trade routes brought goods such as wool, wheat, and precious metals into the region. The extensive trade that stretched from Egypt to the Baltic generated substantial surpluses that allowed significant investment in mining and agriculture. By the 14th century, the city of Venice had become an emporium for lands as far as Cyprus; it boasted a naval fleet of over 5000 ships thanks to its arsenal, a vast complex of shipyards that was the first European facility to mass produce commercial and military vessels. Genoa also had become a maritime power. Thus, while northern Italy was not richer in resources than many other parts of Europe, the level of development, stimulated by trade, allowed it to prosper. In particular, Florence became one of the wealthiest of the cities of Northern Italy, mainly due to its woollen textile production, developed under the supervision of its dominant trade guild, the Arte della Lana. Wool was imported from Northern Europe (and in the 16th century from Spain) and together with dyes from the east were used to make high quality textiles. The Italian trade routes that covered the Mediterranean and beyond were also major conduits of culture and knowledge. The recovery of lost Greek classics brought to Italy by refugee Byzantine scholars who migrated during and following the Ottoman conquest of the Byzantine Empire in the 15th century were important in sparking the new linguistic studies of the Renaissance, in newly created academies in Florence and Venice. Humanist scholars searched monastic libraries for ancient manuscripts and recovered Tacitus and other Latin authors. The rediscovery of Vitruvius meant that the architectural principles of Antiquity could be observed once more, and Renaissance artists were encouraged, in the atmosphere of humanist optimism, to excel in the achievements of the Ancients, like Apelles, of whom they read.
Діндік ортасы
Б.з. V ғасырында Батыс Рим империясы құлағаннан кейін, Католик шіркеуі туындаған кеңістікті толтырды. Орта ғасырларда шіркеу Құдайдың құдіретін жеткізіп, адамдардың өмір салтын қадағалап, мінез-құлқының нормаларын анықтады. Көпшіліктің сауатсыздығы дін қызметкерлерінің Киелі кітапты және заңдарды түсіндіруіне тәуелділікті күшейтті. Он бірінші ғасырда шіркеу қоғамдағы тәртіпсіздікті жою және өзінің билігін арттыру мақсатымен, пұтқа табынушылар, яһудилер және мәйектілер сияқты көптеген топтарды қуғынға түсірді. Шіркеу билігіне қарсы шыққан қара халықтың наразылығына жауап ретінде, епископтар маңызды рөл атқарды. Олар әлемдік биліктің бақылауын біртіндеп жоғалтқандықтан, сөздік билікті қайтару үшін, сенбеушілерді қуғынға салу сияқты қатаң шаралар қолданды. Шіркеу Орта ғасырларда сенушілерден индульгенция сату арқылы да байлық жинады, сондай-ақ салық төлемей, кейбір патшалардан да зор байлыққа ие болды.
After the fall of the Western Roman Empire in the fifth century AD, the Catholic Church filled the subsequent vacuum. In the Middle Ages, the Church was considered to be conveying the will of God, and it regulated the standard of behaviour in life. A lack of literacy required most people to rely on the priest's explanation of the Bible and laws. In the eleventh century, the Church persecuted many groups including pagans, Jews, and lepers in order to eliminate irregularities in society and strengthen its power. In response to the laity's challenge to Church authority, bishops played an important role, as they gradually lost control of secular authority, and to regain the power of discourse, they adopted extreme control methods, such as persecuting infidels. The Church also collected wealth from believers in the Middle Ages, such as through the sale of indulgences. It also did not pay taxes, making the Church's wealth even more than some kings.
ХІІ ғасыр
13 ғасырда Еуропаның көп бөлігінде күрт экономикалық өсім орын алды. Италия мемлекеттерінің сауда жолдары Жерорта теңізіндегі беделді порттармен, содан кейін Балтық және Еуропаның солтүстік аймақтарындағы Ганза лигасымен байланысып, 4-ші ғасырдан бері Еуропада алғаш рет желілік экономика құруға әкелді. Италияның қала-мемлекеттері осы кезеңде зор өркендеп, Киелі Рим империясынан де-факто толық тәуелсіздікке ие болды; Неаполь Корольдігінен басқа, басқа елдер әскерлерін Италияға енгізбеді. Осы кезеңде заманауи коммерциялық инфрақұрылым қалыптасты: қос жазбалы есеп жүйесі, акционерлік компаниялар, халықаралық банк жүйесі, жүйеленген валюта рыногы, сақтандыру және мемлекеттік қарыз. Флоренция осы қаржы индустриясының орталығына айналды, ал алтын флорин халықаралық сауданың басты валютасы болды. Қаржылық шеберлігі арқасында билікке жеткен жаңа саудагерлік топ орта ғасырларда Еуропаны билеген феодалдық аристократиялық үлгіні өз мақсаттарына бейімдеді. Солтүстік Италиядағы жоғары орта ғасырдың ерекшелігі – епископтар мен жергілікті графтардың билігінен шыққан қалалық коммуналардың пайда болуы. Аймақтың көп бөлігінде жер иеленуші аристократия қалалық байларға қарағанда кедей болды, себебі инфляциялық өсімге байланысты олардың қалтасы босады. Ренессанстың алғашқы кезеңінде сауданың өркендеуі осы ерекшеліктерді күшейтті. Феодализмнің құлдырауы мен қалалардың өсуі бір-біріне әсер етті; мысалы, сәнді заттарға деген сұраныс сауданың көлемін ұлғайтты, осының нәтижесінде көптеген саудагерлер байып, олар өз кезегінде одан да көп сәнді заттарға ие болды. Сол кездегі зәулім өмір салтына байланысты байлықты көрсететін бейнелі символдарға қажеттілік туды, бұл отбасының әулетін және талғамын көрсетудің маңызды тәсілі болды. Бұл өзгеріс саудагерлерге Италия қала-мемлекеттерінің үкіметін дерлік толығымен бақылауға мүмкіндік берді, бұл сауданы одан әрі дамытты. Осы саяси бақылаудың ең маңызды салдарының бірі – қауіпсіздік. Феодалдық мемлекетте аса бай болғандар монархияның ықпалына ілігіп, жерлерін жоғалту қаупімен жүрді, мысалы, Франциядағы Жак Кёрдің тағдыры осыны көрсетеді. Солтүстік мемлекеттерде сауданы шектеген көптеген ортағасырлық заңдар сақталды, мысалы, өсімқорлыққа қарсы заңдар және христиан емес халықтармен саудаға тыйым салу. Италияның қала-мемлекеттерінде бұл заңдар жойылды немесе жаңадан жазылды.
In the 13th century, much of Europe experienced strong economic growth. The trade routes of the Italian states linked with those of established Mediterranean ports and eventually the Hanseatic League of the Baltic and northern regions of Europe to create a network economy in Europe for the first time since the 4th century. The city states of Italy expanded greatly during this period and grew in power to become de facto fully independent of the Holy Roman Empire; apart from the Kingdom of Naples, outside powers kept their armies out of Italy. During this period, the modern commercial infrastructure developed, with double entry book keeping, joint stock companies, an international banking system, a systematized foreign exchange market, insurance, and government debt. Florence became the centre of this financial industry and the gold florin became the main currency of international trade. The new mercantile governing class, who gained their position through financial skill, adapted to their purposes the feudal aristocratic model that had dominated Europe in the Middle Ages. A feature of the High Middle Ages in Northern Italy was the rise of the urban communes which had broken from the control by bishops and local counts. In much of the region, the landed nobility was poorer than the urban patriarchs in the High Medieval money economy whose inflationary rise left land holding aristocrats impoverished. The increase in trade during the early Renaissance enhanced these characteristics. The decline of feudalism and the rise of cities influenced each other; for example, the demand for luxury goods led to an increase in trade, which led to greater numbers of tradesmen becoming wealthy, who, in turn, demanded more luxury goods. This atmosphere of assumed luxury of the time created a need for the creation of visual symbols of wealth, an important way to show a family's affluence and taste. This change also gave the merchants almost complete control of the governments of the Italian city states, again enhancing trade. One of the most important effects of this political control was security. Those who grew extremely wealthy in a feudal state ran the constant risk of running afoul of the monarchy and having their lands confiscated, as famously occurred to Jacques Cœur in France. The northern states also kept many medieval laws that severely hampered commerce, such as those against usury, and prohibitions on trading with non Christians. In the city states of Italy, these laws were repealed or rewritten.
ХІV ғасырдағы құлдырау
XIV ғасырда Еуропа экономикасын құлдыратушы апаттар тізбегі орын алды. Ортағасырлық жылы кезең аяқталып, Кіші мұз дәуірі басталды. Бұл климаттың өзгеруі ауыл шаруашылығы өнімділігінің едәуір төмендеуіне әкеліп соқты, осының салдарынан қайта-қайта ашаршылықтар туды, ал бұған дейін халық санының жылдам өсуі себеп болған еді. Англия мен Франция арасындағы жүз жылдық соғыс бүкіл солтүстік-батыс Еуропадағы сауданы бұзды, әсіресе 1345 жылы Англия королі Эдуард III өзінің борыштарын мойындамай, Флоренцияның ең ірі екі банкі – Барди мен Перуццидің құлауына себепкер болды. Шығыста Осман империясы аймақ бойынша кеңейе бастаған кезде соғыс сауда жолдарын бұза бастады. Бірақ ең ауыр зардабын келтіргені – Солтүстік Италияның тығыз қоныстанған қалаларын қырып салған және кейіннен үнемі қайталап келген "Қара өлім" жұқпалы ауруы болды. Мысалы, Флоренцияда жұқпадан бұрын 45 000 адам тұрған, ал келесі 47 жылда бұл көрсеткіш 25-50% төмендеді. 1378 жылы Флоренция тоқыма жұмысшыларының көтерілісі болды. Дәнте мен Петрарка сияқты авторлар осы тұрақсыздық кезеңінде өмір сүрді, ал Ренессанс өнерінің алғашқы белгілері көріне бастады, әсіресе Джиоттоның реализмінде. Парадоксалдысы, осы апаттардың кейбіреуі Ренессанс дәуірін құруға көмектесті. "Қара өлім" Еуропа халқының үштен бірін жойды. Нәтижесінде жұмыс күшінің жетіспеуі жалақыны арттырды, сондықтан азайып кеткен халық әлдеқайда байып, жақсы тамақтанды және сән-салтанатқа жұмсауға артық ақшасы болды. XV ғасырдың басында жұқпалы аурудың таралуы азайған кезде, Еуропаның қираған халқы тағы да өсе бастады. Өнімдер мен қызметтерге деген жаңа сұраныс банкирлер, саудагерлер және шеберлердің жаңа класын құруға көмектесті. "Қара өлімнің" қорқынышты оқиғалары және шіркеудің көмекке келмей қалғандығы шіркеудің беделінің төмендеуіне әкелді. Сонымен қатар, Барди мен Перуцци банктерінің құлауы Медичи әулетінің Флоренцияда беделді болуына жол ашты. Роберто Сабатино Лопес экономикалық құлдырау Ренессанстың маңызды себебі болды деп санайды. Осы көзқарас бойынша, гүлденген кезеңде кәсіпкерлер табыстарын инвестицияға қайта салған болар еді, инвестицияға қолайлы жағдайда одан да көп ақша табу үшін. Алайда, 14 ғасырдың қиын жылдарында байлар табыстарын инвестициялауға тиімді мүмкіндіктерді таппады және оның орнына мәдениет пен өнерге көбірек жұмсауды жөн көрді. Батыстық Еуропада ежелгі заманнан бері сақталып, зерттелген римдік мәтіндерден айырмашылығы, ежелгі грек мәтіндерін зерттеу ортағасырлық Италияда өте шектеулі болды. Ғылым, математика және философияға қатысты ежелгі грек еңбектері Батыс Еуропадағы жоғары орта ғасырлардан бастап және Исламның алтын ғасырынан бастап (әдетте аударма түрінде) зерттелді, бірақ грек әдебиеттері, шешендік өнері және тарихи еңбектері (Гомер, грек драматургтары, Демосфен және Фукидид сияқты) латын немесе ортағасырлық мұсылман әлемінде зерттелмеді; Орта ғасырларда осы мәтіндерді тек Византия ғалымдары зерттеді. Кейбіреулер Самарқандағы Тимуридтердің қайта өркендеуі Осман империясымен байланысты деп санайды, оның жаулап алулары грек ғалымдарының Италияға көшіп кетуіне әкелді. Италиялық Ренессанс ғалымдарының ең үлкен жетістіктерінің бірі – грек мәдениетінің осы толық жиынтығын батыс Еуропаға алғаш рет ежелгі заманнан бері қайта әкелу болды. Италиялық Ренессанстың тағы бір танымал түсіндірмесі – тарихшы Ханс Барон алғаш рет ұсынған тезис, ол ерте Ренессанстың негізгі қозғаушы күші Флоренция мен Милан арасындағы ұзақ соғыстар сериясы болды деп мәлімдейді. XIV ғасырдың соңында Милан Висконти әулетінің басқаруымен орталықтандырылған монархияға айналды. 1378 жылдан 1402 жылға дейін қалада билік жүргізген Жангалеаццо Висконти өзінің қатыгездігімен де, қабілетімен де танымал болды және Солтүстік Италияда империя құруға кірісті. Ол ұзақ соғыс сериясын бастады, Милан тұрақты түрде көршілес мемлекеттерді жаулап алды және Флоренция жетекшілігіндегі әртүрлі коалицияларды жеңіп, алға жылжуды тоқтатуға тырысты. Бұл 1402 жылы Флоренцияны қоршаумен аяқталды, қала құлап кетуі мүмкін сияқты көрінді, бірақ Жангалеаццо кенеттен қайтыс болып, оның империясы құлдырады. Баронның тезисі осы ұзақ соғыс кезінде Флоренцияның жетекші тұлғалары соғысты еркін республика мен деспотиялық монархия арасындағы соғыс ретінде, грек және рим республикаларының идеалдары мен Рим империясы мен ортағасырлық патшалықтардың идеалдары арасындағы соғыс ретінде көрсетті. Барон үшін ең маңызды тұлға осы идеологияны қалыптастыруда Леонардо Бруни болды. Флоренциядағы осы дағдарыс кезеңі ерте Ренессанстың ықпалды тұлғаларының өсіп келе жатқан кезеңі болды, мысалы, Гиберти, Донателло, Мазолино және Брунеллески. Осы республикалық идеологиямен сіңірілген олар кейіннен Ренессансқа зор әсер еткен республикалық идеяларды жақтады.
The 14th century saw a series of catastrophes that caused the European economy to go into recession. The Medieval Warm Period was ending as the transition to the Little Ice Age began. This climate change saw agricultural output decline significantly, leading to repeated famines, exacerbated by the rapid population growth of the earlier era. The Hundred Years' War between England and France disrupted trade throughout northwest Europe, most notably when, in 1345, King Edward III of England repudiated his debts, contributing to the collapse of the two largest Florentine banks, those of the Bardi and Peruzzi. In the east, war was also disrupting trade routes, as the Ottoman Empire began to expand throughout the region. Most devastating, though, was the Black Death that decimated the populations of the densely populated cities of Northern Italy and returned at intervals thereafter. Florence, for instance, which had a pre plague population of 45,000 decreased over the next 47 years by 25–50%. Widespread disorder followed, including a revolt of Florentine textile workers, the ciompi, in 1378. It was during this period of instability that authors such as Dante and Petrarch lived, and the first stirrings of Renaissance art were to be seen, notably in the realism of Giotto. Paradoxically, some of these disasters would help establish the Renaissance. The Black Death wiped out a third of Europe's population. The resulting labour shortage increased wages and the reduced population was therefore much wealthier, better fed, and, significantly, had more surplus money to spend on luxury goods. As incidences of the plague began to decline in the early 15th century, Europe's devastated population once again began to grow. The new demand for products and services also helped create a growing class of bankers, merchants, and skilled artisans. The horrors of the Black Death and the seeming inability of the Church to provide relief would contribute to a decline of church influence. Additionally, the collapse of the Bardi and Peruzzi banks would open the way for the Medici to rise to prominence in Florence. Roberto Sabatino Lopez argues that the economic collapse was a crucial cause of the Renaissance. According to this view, in a more prosperous era, businessmen would have quickly reinvested their earnings in order to make more money in a climate favourable to investment. However, in the leaner years of the 14th century, the wealthy found few promising investment opportunities for their earnings and instead chose to spend more on culture and art. Unlike Roman texts, which had been preserved and studied in Western Europe since late antiquity, the study of ancient Greek texts was very limited in medieval Italy. Ancient Greek works on science, maths and philosophy had been studied since the High Middle Ages in Western Europe and in the Islamic Golden Age (normally in translation), but Greek literary, oratorical and historical works (such as Homer, the Greek dramatists, Demosthenes and Thucydides) were not studied in either the Latin or medieval Muslim worlds; in the Middle Ages these sorts of texts were only studied by Byzantine scholars. Some argue that the Timurid Renaissance in Samarkand was linked with the Ottoman Empire, whose conquests led to the migration of Greek scholars to Italy. One of the greatest achievements of Italian Renaissance scholars was to bring this entire class of Greek cultural works back into Western Europe for the first time since late antiquity. Another popular explanation for the Italian Renaissance is the thesis, first advanced by historian Hans Baron, that states that the primary impetus of the early Renaissance was the long running series of wars between Florence and Milan. By the late 14th century, Milan had become a centralized monarchy under the control of the Visconti family. Giangaleazzo Visconti, who ruled the city from 1378 to 1402, was renowned both for his cruelty and for his abilities, and set about building an empire in Northern Italy. He launched a long series of wars, with Milan steadily conquering neighbouring states and defeating the various coalitions led by Florence that sought in vain to halt the advance. This culminated in the 1402 siege of Florence when it looked as though the city was doomed to fall, before Giangaleazzo suddenly died and his empire collapsed. Baron's thesis suggests that during these long wars, the leading figures of Florence rallied the people by presenting the war as one between the free republic and a despotic monarchy, between the ideals of the Greek and Roman Republics and those of the Roman Empire and Medieval kingdoms. For Baron, the most important figure in crafting this ideology was Leonardo Bruni. This time of crisis in Florence was the period when the most influential figures of the early Renaissance were coming of age, such as Ghiberti, Donatello, Masolino, and Brunelleschi. Inculcated with this republican ideology they later went on to advocate republican ideas that were to have an enormous impact on the Renaissance.
Халықаралық қатынастар
Солтүстік Италия және Жоғарғы Орталық Италия бірнеше соғысқан қала-мемлекеттерге бөлінді, олардың ең қуаттылары Милан, Флоренция, Пиза, Сиена, Генуя, Феррара, Мантуя, Верона және Венеция болды. Жоғары Орта ғасырлардағы Солтүстік Италия Папалық пен Киелі Рим империясы арасындағы билік үшін ұзаққа созылған күрестен одан әрі бөлінді: әрбір қала бір топқа немесе екіншісіне қосылды, бірақ ішкі жағынан екі соғысқан тарап – гвельфтер мен гибеллиндер арасында бөлінді. Мемлекеттер арасындағы соғыс жиі болды, ал Италиядан тыс жерлерден келген шабуылдар Киелі Рим императорларының сирек шабуылдарымен шектелді. Ренессанс саясаты осы жағдайдан қалыптасты. 13-ғасырдан бастап әскерлер негізінен жалдамалылардан құралғандықтан, гүлденген қала-мемлекеттері аз халқына қарамастан, айтарлықтай күш-жігерді жинауға қабілетті болды. 15-ғасырдың барысында ең қуатты қала-мемлекеттері кіші көршілерін өзіне қосып алды. Флоренция 1406 жылы Пизаны жаулап алды, Венеция Падуа мен Веронаны басып алды, ал Милан герцогтығы Павия мен Парма сияқты жақын жерлерді аннексиялады. Ренессанстың алғашқы кезеңінде қала-мемлекеттері үстемдік үшін күрескен кезде құрлықта да, теңізде де үнемі соғыстар болып тұрды. Құрлықта бұл соғыстарды кондотьерлер деп аталатын жалдамалы әскерлер жүргізді, олар Еуропаның түкпір-түкпірінен, әсіресе Германия мен Швейцариядан жиналған, көбінесе итальяндық капитантар басқарды. Жалдамалылар өз өмірін қауіпке тігуге құштар болмады, сондықтан соғыс көбінесе қоршаулар мен маневрлерге айналды, шайқастар сирек болды. Екі тараптағы жалдамалылар үшін де соғысты ұзарту және жұмысын жалғастыру пайдалы болды. Жалдамалылар өз жұмыс берушілеріне үнемі қауіп төндірді; егер оларға жалақы төленбесе, олар көбінесе өз қамқорларына қарсы шықты. Егер мемлекет жалдамалыларға толық тәуелді екені анық болса, жалдамалылар оны өздері басқаруға тырысуға құштар болды – мұндай жағдай бірнеше рет орын алды. Испания Карл VIII-нің Неаполь Корольдігіне талабын даулағанда Франциямен бейтараптық сақталды, Франция өзін жаулармен қоршап алды. Франциямен бейбітшілік Шарль VIII Италияға басып кіріп, Неапольді жаулағаннан кейін аяқталды. Теңізде итальяндық қала-мемлекеттері соғысқа көптеген флоттарды жіберді. Басты қарсыластар Пиза, Генуя және Венеция болды, бірақ ұзақ соғыстан кейін генуялықтар Пизаны әлсіретті. Венеция күшті қарсылас болды, ал 15-ғасырда Генуяның күші әлсіреген кезде Венеция теңізде үстемдікке ие болды. Құрлықтан келетін қауіптерге жауап ретінде, 15-ғасырдың басынан бастап Венеция венециялық Ренессанс ашылғанда террафирманы бақылауға көбірек қызығушылық танытты. Құрлықта ондаған жылдар бойы соғыс жүргізіліп, Флоренция, Милан және Венеция басты ойыншылар ретінде пайда болды, және осы үш держава ақыры өздерінің дауларын шешіп, 1454 жылы Лоди бейбітшілігіне келісті, бұл аймақта ғасырлар бойы алғаш рет салыстырмалы тыныштық орнатуға мүмкіндік берді. Бұл бейбітшілік келесі қырық жыл бойы сақталды, ал Венецияның теңіздегі күмәнсіз үстемдігі 15-ғасырдың қалған бөлігінде де бұрын-соңды болмаған бейбітшілікке әкелді. 15-ғасырдың басында Никколо Да Конти (1395–1469) сияқты саяхатшылар мен саудагерлер Оңтүстік-Шығыс Азияға дейін сапар шегіп, әлемнің жай-күйі туралы жаңа білімдер алып келді, бұл алдағы жылдары Еуропаның зерттеу сапарларын болжады.
Northern Italy and upper Central Italy were divided into a number of warring city states, the most powerful being Milan, Florence, Pisa, Siena, Genoa, Ferrara, Mantua, Verona and Venice. High Medieval Northern Italy was further divided by the long running battle for supremacy between the forces of the Papacy and of the Holy Roman Empire: each city aligned itself with one faction or the other, yet was divided internally between the two warring parties, Guelfs and Ghibellines. Warfare between the states was common, and invasion from outside Italy was confined to intermittent sorties of Holy Roman Emperors. Renaissance politics developed from this background. Since the 13th century, as armies became primarily composed of mercenaries, prosperous city states could field considerable forces, despite their low populations. In the course of the 15th century, the most powerful city states annexed their smaller neighbours. Florence took Pisa in 1406, Venice captured Padua and Verona, while the Duchy of Milan annexed a number of nearby areas including Pavia and Parma. The first part of the Renaissance saw almost constant warfare on land and sea as the city states vied for preeminence. On land, these wars were primarily fought by armies of mercenaries known as condottieri, bands of soldiers drawn from around Europe, but especially Germany and Switzerland, led largely by Italian captains. The mercenaries were not willing to risk their lives unduly, and war became one largely of sieges and manoeuvring, occasioning few pitched battles. It was also in the interest of mercenaries on both sides to prolong any conflict, to continue their employment. Mercenaries were also a constant threat to their employers; if not paid, they often turned on their patron. If it became obvious that a state was entirely dependent on mercenaries, the temptation was great for the mercenaries to take over the running of it themselves—this occurred on a number of occasions. Neutrality was maintained with France, which found itself surrounded by enemies when Spain disputed Charles VIII's claim to the Kingdom of Naples. Peace with France ended when Charles VIII invaded Italy to take Naples. At sea, Italian city states sent many fleets out to do battle. The main contenders were Pisa, Genoa, and Venice, but after a long conflict, the Genoese succeeded in reducing Pisa. Venice proved to be a more powerful adversary, and with the decline of Genoese power during the 15th century Venice became pre eminent on the seas. In response to threats from the landward side, from the early 15th century Venice developed an increased interest in controlling the terrafirma as the Venetian Renaissance opened. On land, decades of fighting saw Florence, Milan, and Venice emerge as the dominant players, and these three powers finally set aside their differences and agreed to the Peace of Lodi in 1454, which saw relative calm brought to the region for the first time in centuries. This peace would hold for the next forty years, and Venice's unquestioned hegemony over the sea also led to unprecedented peace for much of the rest of the 15th century. At the beginning of the 15th century, adventurers and traders such as Niccolò Da Conti (1395–1469) travelled as far as Southeast Asia and back, bringing fresh knowledge on the state of the world, presaging further European voyages of exploration in the years to come.
Медичилер тұсындағы Флоренция
XIV ғасырдың соңына дейін, Медичилерден бұрын Флоренцияның жетекші отбасы Альбицци үйі болды. 1293 жылы Италия Ренессансы кезеңінде Флоренция Республикасының конституциясы болған Әділет Ережелері қабылданды. Қаланың көптеген сәнді сарайлары гүлденген саудагерлер салған қалалық үйлермен айналдырылды. 1298 жылы Еуропаның ірі банктерінің бірі – Бонсиньорилер банкротқа ұшырады, соның салдарынан Сиена қаласы Флоренцияға Еуропаның банк орталығы мәртебесін жоғалтты. Альбицци отбасының басты қарсыластары Медичилер болды, бірінші Джованни де Медичидің, кейін оның ұлы Козимо де Медичидің басшылығымен. Медичилер «Медичи банкін» – сол кездегі Еуропаның ең ірі банкін, сондай-ақ Флоренцияда және басқа жерлердегі көптеген кәсіпорындарды бақылады. 1433 жылы Альбиццилер Козимоны елден қуғызды. Бірақ келесі жылы Медичиге жақындығы бар Синьория сайланды және Козимо қайта оралды. Медичилер қаланың жетекші отбасы болды және олар келесі үш ғасыр бойы осы мәртебеде қалды. Флоренция Англия мен Нидерланды, Франция және Италия арасындағы тауар саудасының бағыттарын ұйымдастырды. Ғсырдың ортасына қарай қала Еуропаның банк астанасына айналып, зор байлыққа ие болды. 1439 жылы Византия императоры Иоанн VIII Палеолог Шығыс және Батыс шіркеулерін біріктіру мақсатымен Флоренциядағы кеңеске қатысты. Бұл қалаға кітаптар әкелді, әсіресе 1453 жылы Византия империясы құлағаннан кейін ғалымдардың көптеп келуіне себеп болды. Ежелгі Грекияға деген қызығушылық қайта жанданды, әсіресе неоплатондық мектеп, Медичи билігін бекітті. Республикалық институттар сақталды, бірақ олардың барлық билігі жойылды. Лоренцо өзінің даңқты ата-бабаларындай бизнесте сәтті болмады, ал Медичилердің сауда империясы бірте-бірте құлдырады. Лоренцо Миланмен одақты сақтап қалды, бірақ Папамен қарым-қатынас нашарлады, және 1478 жылы Папаның агенттері Лоренцоны өлтіруге тырысқанда Пацци отбасымен бірікті. Паццинің қастандығы сәтсіз аяқталса да, Лоренцоның кіші інісі Джулиано қалалық собордағы Пасха күнгі мисса кезінде қаза тапты. Сәтсіз қастандық Папамен соғысқа әкеп соқты және Лоренцоның қолында билікті одан әрі орталықтандыруға негіз болды.
Until the late 14th century, prior to the Medici, Florence's leading family were the House of Albizzi. In 1293 the Ordinances of Justice were enacted which effectively became the constitution of the Republic of Florence throughout the Italian Renaissance. The city's numerous luxurious palazzi were becoming surrounded by townhouses, built by the ever prospering merchant class. In 1298, one of the leading banking families of Europe, the Bonsignoris, were bankrupted and so the city of Siena lost her status as the banking centre of Europe to Florence. The main challengers of the Albizzi family were the Medicis, first under Giovanni de' Medici, and later under his son Cosimo de' Medici. The Medici controlled the Medici bank—then Europe's largest bank—and an array of other enterprises in Florence and elsewhere. In 1433, the Albizzi managed to have Cosimo exiled. The next year, however, saw a pro Medici Signoria elected and Cosimo returned. The Medici became the town's leading family, a position they would hold for the next three centuries. Florence organized the trade routes for commodities between England and the Netherlands, France, and Italy. By the middle of the century, the city had become the banking capital of Europe and thereby obtained vast riches. In 1439, Byzantine Emperor John VIII Palaiologos attended a council in Florence in an attempt to unify the Eastern and Western Churches. This brought books and, especially after the fall of the Byzantine Empire in 1453, an influx of scholars to the city. Ancient Greece began to be studied with renewed interest, especially the Neoplatonic school of thought, formalizing the Medici rule. The republican institutions continued, but they lost all power. Lorenzo was less successful than his illustrious forebears in business, and the Medici commercial empire was slowly eroded. Lorenzo continued the alliance with Milan, but relations with the papacy soured, and in 1478, Papal agents allied with the Pazzi family in an attempt to assassinate Lorenzo. Although the Pazzi conspiracy failed, Lorenzo's young brother, Giuliano, was killed at Easter Sunday mass in the city's cathedral. The failed assassination led to a war with the Papacy and was used as justification to further centralize power in Lorenzo's hands.
Таралу
Ренессанс идеалдары Флоренциядан бастап Сиена және Лукка сияқты Тоскананың көршілес мемлекеттеріне тарады. Тоскана мәдениеті көп ұзамай Солтүстік Италияның барлық мемлекеттері үшін үлгі болды, ал Тоскана диалектісі аймақ бойынша, әсіресе әдебиетте басымдыққа ие болды. 1447 жылы Франческо Сфорца Миланда билікке келді және бұл ортағасырлық қаланы Леоне Баттиста Альбертиді тартқан өнер мен білімнің маңызды орталығына айналдырды. Адриатика теңізін бақылау арқасында ең бай қалалардың бірі болған Венеция да Ренессанс мәдениетінің, әсіресе венециялық Ренессанс сәулетінің орталығына айналды. Кішігірім сарайлар кішігірім қалаларға Ренессанс меценаттығын әкелді, олар өзіндік ерекшеліктерімен өнерді дамытты: Феррара, Гонзаганың басшылығымен Мантуя және Федерико да Монтефельтроның басшылығымен Урбино. Неапольде 1443 жылы Неапольді бағындырған және Франческо Лаурана, Антонелло да Мессина сияқты суретшілерді, сондай-ақ ақын Джакомо Санназаро және гуманист ғалым Анджело Полициано сияқты жазушыларды қолдаған Альфонсо I-нің қамқорлығымен Ренессанс дәуірі басталды. 1417 жылы Папа Римге оралды, бірақ бұл бұрынғы империялық қала Ренессанстың алғашқы жылдарында кедей және көбінесе қираған күйде қалды. Үлкен өзгеріс 1447 жылы Папа болған Николай V тұсында басталды. Ол қаланың көп бөлігін жаңартқан масштабты қайта құрылыс жұмыстарын бастады. Гуманист ғалым Энеас Сильвий Пикколомини 1458 жылы Пий II Папасы болды. Папалық билік Медичи және Борджия сияқты бай отбасылардың бақылауына өткенде, Ватиканға Ренессанс өнері мен философиясының рухы енді. Сикст IV Папасы Николайдың жұмысын жалғастырды, ең танымал Сикстин капелласын салуға бұйрық берді. Папалар да Папалық мемлекеттерді «жауынгер папалар» сериясы арқылы орталықтандырылған билікке айналдырғандықтан, әлемдік билеушілерге айналды. Ренессанстың мәні де 15 ғасырдың соңында өзгерді. Ренессанс идеалы билеуші топтар мен аристократия толыққанды қабылдады. Ренессанстың алғашқы кезеңінде суретшілер беделді де танымал емес шеберлер ретінде қарастырылды. Кейінгі Ренессанс кезеңінде жоғары деңгейдегі тұлғалар үлкен ықпалға ие болды және жоғары гонорар ала алды. Ренессанс өнерінің дамыған саудасы пайда болды. Ренессанстың басында көптеген жетекші суретшілер төменгі немесе орта таптан шыққан болса, олар аристократтарға айналды. Бұл халық тобы үшін өмір орта ғасырлардан бері көп өзгермеді. Классикалық феодализм Солтүстік Италияда ешқашан кең таралмады, ал шаруалардың көпшілігі жеке шаруашылықтарда немесе жарым-жартылай жер иеленушілер ретінде жұмыс істеді. Кейбір ғалымдар кейінгі Ренессанс кезеңінде қалалық элиталар өзін жер иеленуші аристократияға айналдырғандықтан, қайта феодализацияға бейімділік байқалады деп санайды. Қалалардағы жағдай басқаша болды. Бұл жерлерде сауда элитасы билік құрды, ол кез келген ортағасырлық патшалықтың аристократиясы сияқты эксклюзивті болды. Бұл топ Ренессанс мәдениетінің басты демеушісі және көрермені болды. Олардың төменінде қолөнершілер мен гильдия мүшелерінің үлкен тобы өмір сүрді, олар жайлы өмір сүрді және республикалық үкіметтерде маңызды билікке ие болды. Бұл Еуропаның қалған бөлігінде қолөнершілердің төменгі тапқа жататындығынан мүлдем өзгеше болды. Сауатты және білімді бұл топ Ренессанс мәдениетіне қатысты. Қала тұрғындарының ең үлкен бөлігі - қаладағы кедейлер, яғни жартылай білікті жұмысшылар мен жұмыссыздар. Шаруалар сияқты, Ренессанс оларға да көп әсер етпеді. Тарихшылар итальяндық Ренессанс кезеңінде осы топтардың арасында қозғалудың қаншалықты оңай болғанын талқылайды. Кішігірім бастамалардан шыққан адамдардың мысалдары келтірілуі мүмкін, бірақ Берк осы саладағы екі ірі зерттеу деректер әлеуметтік мобильділіктің артуын нақты көрсете бермейтінін анықтады. Көптеген тарихшылар Ренессанстың басында әлеуметтік мобильділік өте жоғары болды деп санайды, бірақ ол 15 ғасырдың аяғына қарай жоғалды. Қоғамдағы теңсіздік өте жоғары болды. Жоғары санаттағы адам қызметшінің немесе жұмысшының жүздеген есе көп табысына ие болды. Кейбір тарихшылар бұл байлықтың тең емес бөлінуін Ренессанс үшін маңызды деп санайды, өйткені өнерге демеушілік өте байларға тәуелді. Ренессанс үлкен әлеуметтік немесе экономикалық өзгерістер кезеңі емес, тек мәдени және идеологиялық даму кезеңі болды. Бұл халықтың шағын бөлігіне ғана тиді, және қазіргі заманда көптеген тарихшылар, мысалы, тарихи материализмді ұстанатындар, Ренессанстың адамзат тарихындағы маңыздылығын азайтуға бейім. Бұл тарихшылар көбінесе «Ерте Жаңа Еуропа» терминін қолданады. Роджер Осборн «Ренессанс тарихшылар үшін қиын ұғым, өйткені Еуропа тарихы кенеттен итальяндық сурет, мүсін және сәулет тарихына айналады» деп мәлімдейді.
Renaissance ideals first spread from Florence to the neighbouring states of Tuscany such as Siena and Lucca. The Tuscan culture soon became the model for all the states of Northern Italy, and the Tuscan dialect came to predominate throughout the region, especially in literature. In 1447 Francesco Sforza came to power in Milan and rapidly transformed that still medieval city into a major centre of art and learning that drew Leone Battista Alberti. Venice, one of the wealthiest cities due to its control of the Adriatic Sea, also became a centre for Renaissance culture, especially Venetian Renaissance architecture. Smaller courts brought Renaissance patronage to lesser cities, which developed their characteristic arts: Ferrara, Mantua under the Gonzaga, and Urbino under Federico da Montefeltro. In Naples, the Renaissance was ushered in under the patronage of Alfonso I, who conquered Naples in 1443 and encouraged artists like Francesco Laurana and Antonello da Messina and writers like the poet Jacopo Sannazaro and the humanist scholar Angelo Poliziano. In 1417 the Papacy returned to Rome, but that once imperial city remained poor and largely in ruins through the first years of the Renaissance. The great transformation began under Pope Nicholas V, who became pontiff in 1447. He launched a dramatic rebuilding effort that would eventually see much of the city renewed. The humanist scholar Aeneas Silvius Piccolomini became Pope Pius II in 1458. As the papacy fell under the control of wealthy families, such as the Medici and the Borgias, the spirit of Renaissance art and philosophy came to dominate the Vatican. Pope Sixtus IV continued Nicholas' work, most famously ordering the construction of the Sistine Chapel. The popes also became increasingly secular rulers as the Papal States were forged into a centralized power by a series of "warrior popes". The nature of the Renaissance also changed in the late 15th century. The Renaissance ideal was fully adopted by the ruling classes and the aristocracy. In the early Renaissance artists were seen as craftsmen with little prestige or recognition. By the later Renaissance, the top figures wielded great influence and could charge great fees. A flourishing trade in Renaissance art developed. While in the early Renaissance many of the leading artists were of lower or middle class origins, increasingly they became aristocrats. For this section of the population, life remained essentially unchanged from the Middle Ages. Classic feudalism had never been prominent in Northern Italy, and most peasants worked on private farms or as sharecroppers. Some scholars see a trend towards refeudalization in the later Renaissance as the urban elites turned themselves into landed aristocrats. The situation differed in the cities. These were dominated by a commercial elite; as exclusive as the aristocracy of any Medieval kingdom. This group became the main patrons of and audience for Renaissance culture. Below them, there was a large class of artisans and guild members who lived comfortable lives and had significant power in the republican governments. This was in sharp contrast to the rest of Europe where artisans were firmly in the lower class. Literate and educated, this group participated in the Renaissance culture. The largest section of the urban population was the urban poor of semi skilled workers and the unemployed. Like the peasants, the Renaissance had little effect on them. Historians debate how easy it was to move between these groups during the Italian Renaissance. Examples of individuals who rose from humble beginnings can be instanced, but Burke notes two major studies in this area that have found that the data do not clearly demonstrate an increase in social mobility. Most historians feel that early in the Renaissance social mobility was quite high, but that it faded over the course of the 15th century. Inequality in society was very high. An upper class figure would control hundreds of times more income than a servant or labourer. Some historians see this unequal distribution of wealth as important to the Renaissance, as art patronage relies on the very wealthy. The Renaissance was not a period of great social or economic change, only of cultural and ideological development. It only touched a small fraction of the population, and in modern times this has led many historians, such as any that follow historical materialism, to reduce the importance of the Renaissance in human history. These historians tend to think in terms of "Early Modern Europe" instead. Roger Osborne argues that "The Renaissance is a difficult concept for historians because the history of Europe quite suddenly turns into a history of Italian painting, sculpture and architecture."
Италиядағы қайта өрлеу дәуірінің құлдырауы
Италиялық қайта өрлеу дәуірінің аяқталуы оның басталу нүктесі сияқты нақты белгіленбеген. Көптеген адамдар үшін 1494–1498 жылдары Флоренцияда қатаң монах Жироламо Савонароланың билікке келуі қаланың гүлденуінің аяқталуын білдіреді; ал басқалары үшін 1512 жылы Медичи әулетінің билікке оралуы Ренессанс өнерінің кейінгі кезеңі – маньеризмнің басталуын көрсетеді. Тағы бір пікір бойынша, итальяндық қайта өрлеудің аяқталуы 16 ғасырдың басындағы француз басқыншылығымен және Франция мен Испания билеушілері арасындағы Италия аумағы үшін болған келелі қақтығысқа байланысты. Савонарола қайта өрлеу дәуірінің дінсіздігі мен әуесқойлығына қарсы кең таралған наразылық толқынымен билікке келді. Оның қысқа билігі кезінде Флоренцияның орталығындағы «Тәлкеулер отында» көптеген өнер туындылары жойылды. Медичилер билікке оралғаннан кейін, енді Тоскананың Ұлы Герцогтары ретінде, шіркеудегі қарсы қозғалыс жалғасты. 1542 жылы Инквизицияның қасиетті конгрегациясы құрылды, ал бірнеше жылдан кейін «Құдайға тыйым салынған кітаптар тізімі» (Index Librorum Prohibitorum) Ренессанс әдебиетінің көптеген шығармаларын тыйым салды, бұл итальяндық жоғары Ренессансының ең ұлы жарықшысы саналатын Джулио Кловиомен бірге, жарық қолжазбасының аяқталуын білдірді және кейбір заманауи қайта жаңғыруларға дейін, жарық қолжазбасының ұзақ дәстүріндегі соңғы көрнекті суретші болды. Католик шіркеуінің қысымы мен соғыстың салдарынан гуманизм «еретке жақын» болды. Италия соғыстары деп аталатын бірнеше онжылдықтар бойы жалғасқан шетелдік шабуылдар сериясымен тұрақтылықтың аяқталуы да маңызды болды. Бұл 1494 жылы Францияның Солтүстік Италияға кеңінен қирату әкелген және көптеген қала-мемлекеттердің тәуелсіздігін жойған басып кіруімен басталды. Ең ауыр зардабы – 1527 жылғы 6 мамызда испан және неміс әскерлерінің Римді тонауы болды, бұл екі онжылдық бойы Папалықтың Ренессанс өнері мен сәулетінің ең ірі демеушісі рөлін тоқтатты. Христиан діні суретшілер мен авторларға маңызды әсер етті, ал классика екінші маңызды әсер ретінде пайда болды. Италиялық Ренессанстың алғашқы кезеңінде көп көңіл классикалық еңбектерді латын және грек тілдерінен аудару мен зерттеуге жұмсалды. Алайда, Ренессанс авторлары ежелгі авторлардың жетістіктеріне ғана қанағаттанбады. Көптеген авторлар ежелгі гректердің әдістерін және стильдерін өздерінің шығармаларына енгізуге тырысты. Римдіктердің ең көп үлгі алғандары Цицерон, Гораций, Саллюст және Вергилий. Гректер арасында Аристотель, Гомер және Платон 4 ғасырдан бері алғаш рет түпнұсқада оқылды, бірақ грек шығармалары аз болды. Ренессанс әдебиеті мен поэзиясына ғылым мен философияның дамуы үлкен әсер етті. Гуманист Франческо Петрарка, ғылымның жаңаруының кілтті тұлғасы, сонымен қатар жемісті ақын болды, бірнеше маңызды поэзиялық шығармалар жариялады. Ол латын тілінде поэзия жазды, атап айтқанда Пуникалық соғыс эпосы «Африка», бірақ бүгін оның итальян тіліндегі шығармалары, әсіресе «Канцоньере» – өзінің қайтарылмаған махаббаты Лаураға арналған махаббат сонеттері жинағы үшін еске алынады. Ол Петрарка сонеттерінің ең басты авторы болды, ал оның шығармаларын ағылшын тіліне аударған Томас Уайт сол елде сонет түрін қалыптастырды, онда оны Уильям Шекспир және басқа да көптеген ақындар қолданды. Петрарканың шәкірті Джованни Боккаччо да өзінің шығармашылығымен танымал болды. Оның басты еңбегі – «Декамерон», он түн бойы Флоренция маңындағы қара обадан қашып келген он әңгімеші айтқан 100 әңгімеден тұрады. «Декамерон» және жалпы Боккаччоның шығармалары Ренессанс дәуіріндегі көптеген ағылшын авторлары үшін, соның ішінде Джеффри Чосер мен Уильям Шекспир үшін үлкен шабыт көзі болды. Христиан дінінен, классикалық антикалық дәуірден және ғылымнан басқа, Ренессанс әдебиетіне төртінші ықпал – саясат болды. Саяси философ Никколо Макиавеллидің ең танымал еңбектері – «Ливий тарихы бойынша ойлар», «Флоренция тарихы» және, ақырында, «Билеуші», ол қазіргі қоғамдарда соншалықты танымал болды, сондықтан «макиавеллизм» сөзі кітапта жақтаушылық танытқан айлакерлік пен аяусыздық әрекеттеріне қатысты қолданылады. Ренессанс дәуіріндегі көптеген басқа шығармалармен бірге «Билеуші» бүгінгі күні де өзекті және ықпалды әдебиет туындысы болып табылады. Итальяндық Ренессанс гуманистері дене сұлулығын да өлеңдер мен әдебиеттерде мақтады және растады. Бальдассаре Расинус Франческо Сфорцаға арнаған панегиригінде әдемі адамдардың әдетте ізгіліктері бар екенін айтты. Солтүстік Италияда гуманистер дене сұлулығы мен ішкі қасиеттер арасындағы байланыс туралы талқылады. Ренессанс Италиясында ізгілік пен сұлулық көбінесе адамдарды мақтау үшін біріктірілді. Гуманистер көбінесе табиғатты зерттеу немесе қолданбалы математикадан гөрі саясат және тарих сияқты адамдарға бағытталған тақырыптарды ұнатса да, көптеген адамдар осы шектен шығып, жоғалған немесе сирек кездесетін мәтіндерді қайта ашу және түпнұсқа тілдерді зерттеу және мәтіндерді дұрыс оқуға баса назар аудару арқылы математика мен ғылымға оң әсер етті. Падуа, Болонья және Пиза сияқты итальяндық университеттер ғылымның танымал орталықтары болды және көптеген солтүстік еуропалық студенттермен Ренессанс ғылымы Солтүстік Еуропаға таралып, онда да гүлденді. Коперник, Фрэнсис Бэкон, Декарт және Галилей ғылыми ой-пікірге және тәжірибеге үлес қосты, кейінірек Солтүстік Еуропада гүлденген ғылыми революцияның жолын ашты. Дененің анатомиясын зерттеу үшін мадениеттік орындардан да денелер ұрланды, мысалы, анатомия профессоры Андреас Везалий. Бұл оған Галеннің жануарларды кесіп зерттеуіне қарағанда 200-ден астам түзетулер жасап, дәлірек қаңқа модельдерін жасауға мүмкіндік берді.
The end of the Italian Renaissance is as imprecisely marked as its starting point. For many, the rise to power in Florence of the austere monk Girolamo Savonarola in 1494–1498 marks the end of the city's flourishing; for others, the triumphant return of the Medici family to power in 1512 marks the beginning of the late phase in the Renaissance arts called Mannerism. Other accounts trace the end of the Italian Renaissance to the French invasions of the early 16th century and the subsequent conflict between France and Spanish rulers for control of Italian territory. Savonarola rode to power on a widespread backlash over the secularism and indulgence of the Renaissance. His brief rule saw many works of art destroyed in the "Bonfire of the Vanities" in the centre of Florence. With the Medici returned to power, now as Grand Dukes of Tuscany, the counter movement in the church continued. In 1542 the Sacred Congregation of the Inquisition was formed and a few years later the Index Librorum Prohibitorum banned a wide array of Renaissance works of literature, which marks the end of the illuminated manuscript together with Giulio Clovio, who is considered the greatest illuminator of the Italian High Renaissance, and arguably the last very notable artist in the long tradition of the illuminated manuscript, before some modern revivals. Under the suppression of the Catholic Church and the ravages of war, humanism became "akin to heresy". Equally important was the end of stability with a series of foreign invasions of Italy known as the Italian Wars that would continue for several decades. These began with the 1494 invasion by France that wreaked widespread devastation on Northern Italy and ended the independence of many of the city states. Most damaging was the 6 May 1527, Spanish and German troops' sacking Rome that for two decades all but ended the role of the Papacy as the largest patron of Renaissance art and architecture. Christianity remained a major influence for artists and authors, with the classics coming into their own as a second primary influence. In the early Italian Renaissance, much of the focus was on translating and studying classic works from Latin and Greek. Renaissance authors were not content to rest on the laurels of ancient authors, however. Many authors attempted to integrate the methods and styles of the ancient Greeks into their own works. Among the most emulated Romans are Cicero, Horace, Sallust, and Virgil. Among the Greeks, Aristotle, Homer, and Plato were now being read in the original for the first time since the 4th century, though Greek compositions were few. The literature and poetry of the Renaissance were largely influenced by the developing science and philosophy. The humanist Francesco Petrarch, a key figure in the renewed sense of scholarship, was also an accomplished poet, publishing several important works of poetry. He wrote poetry in Latin, notably the Punic War epic Africa, but is today remembered for his works in the Italian vernacular, especially the Canzoniere, a collection of love sonnets dedicated to his unrequited love Laura. He was the foremost writer of Petrarchan sonnets, and translations of his work into English by Thomas Wyatt established the sonnet form in that country, where it was employed by William Shakespeare and countless other poets. Petrarch's disciple, Giovanni Boccaccio, became a major author in his own right. His major work was the Decameron, a collection of 100 stories told by ten storytellers who have fled to the outskirts of Florence to escape the black plague over ten nights. The Decameron in particular and Boccaccio's work, in general, were a major source of inspiration and plots for many English authors in the Renaissance, including Geoffrey Chaucer and William Shakespeare. Aside from Christianity, classical antiquity, and scholarship, a fourth influence on Renaissance literature was politics. The political philosopher Niccolò Machiavelli's most famous works are Discourses on Livy, Florentine Histories and finally The Prince, which has become so well known in modern societies that the word Machiavellian has come to refer to the cunning and ruthless actions advocated by the book. Along with many other Renaissance works, The Prince remains a relevant and influential work of literature today. Many Italian Renaissance humanists also praised and affirmed the beauty of the body in poetry and literature. In Baldassare Rasinus's panegyric for Francesco Sforza, Rasinus considered that beautiful people usually have virtue. In northern Italy, humanists had discussions about the connection between physical beauty and inner virtues. In Renaissance Italy, virtue and beauty were often linked together to praise men. Although humanists often favoured human centred subjects like politics and history over study of natural philosophy or applied mathematics, many others went beyond these interests and had a positive influence on mathematics and science by rediscovering lost or obscure texts and by emphasizing the study of original languages and the correct reading of texts. Italian universities such as Padua, Bologna and Pisa were scientific centres of renown and with many northern European students, the science of the Renaissance spread to Northern Europe and flourished there as well. Figures such as Copernicus, Francis Bacon, Descartes, and Galileo made contributions to scientific thought and experimentation, paving the way for the scientific revolution that later flourished in Northern Europe. Bodies were also stolen from gallows and examined by many like Andreas Vesalius, a professor of anatomy. This allowed him to create more accurate skeleton models by making more than 200 corrections to the works of Galen who dissected animals.
Математика
Математикадағы маңызды жетістіктердің қатарында алгебраның Еуропаға, әсіресе Италияға таралуы бар. Лука Пачоли XV ғасырдың соңында математика бойынша кітап жариялады, онда ол оң және теріс белгілерді алғаш рет қолданды. Негізгі математикалық символдарды 16-шы және 17-шы ғасырлардың басында Саймон Стевин енгізді. 16-шы ғасырда француз математигі Франсуа Виет символдық алгебраны қалыптастырды. Ол 1591 жылы "Аналитикалық әдістерге кіріспе" атты еңбегін жариялады, алгебраны жүйелі түрде ретке келтірді және белгісіз және белгілі сандарды көрсету үшін әріптерді саналы түрде қолдануды алғаш рет енгізді. "Теңдеулерді тану және түзету туралы" атты тағы бір кітабында Виет үшінші және төртінші дәрежелі теңдеулерді шешуді жетілдірді, сондай-ақ квадраттық және кубтық теңдеулердің түбірлері мен коэффициенттері арасындағы қатынасты орнатты, қазір бұл "Виет формулалары" деп аталады. Тригонометрия да Ренессанс кезеңінде үлкен дамуға жетті. Неміс математигі Региомонтанның "Барлық түрдегі үшбұрыштар туралы" еңбегі – астрономиядан тәуелсіз Еуропаның алғашқы тригонометриялық жұмысы болды. Кітапта жазық және сфералық үшбұрыштар толыққанды қарастырылды, сондай-ақ тригонометриялық функциялардың өте дәл кестесі келтірілді.
Major developments in mathematics include the spread of algebra throughout Europe, especially Italy. Luca Pacioli published a book on mathematics at the end of the fifteenth century, in which he first published positive and negative signs. Basic mathematical symbols were introduced by Simon Stevin in the 16th and early 17th centuries. Symbolic algebra was established by the French mathematician François Viete in the 16th century. He published "Introduction to Analytical Methods" in 1591, systematically sorting out algebra, and for the first time consciously using letters to represent unknown and known numbers. In his other book "On the Recognition and Correction of Equations", Viete improved the solution of the third degree and fourth degree equations, and also established the relationship between the roots and coefficients of quadratic and cubic equations, which is called "Viete's formulas" now. Trigonometry also achieved greater development during the Renaissance. The German mathematician Regiomontanus's "On Triangles of All Kinds" was Europe's first trigonometric work independent of astronomy. The book systematically elaborated plane triangles and spherical triangles, as well as a very precise table of trigonometric functions.
Сурет және мүсін
Сурет салуда ортағасырлық кезеңнің аяғындағы суретші Джиотто ди Бондоне, немесе Джиотто, кейіннен Ренессанс өнерінің көп бөлігін анықтаған көркемдік ұғымдарды қалыптастыруға көмектесті. Ол зерттеген негізгі идеялар – классицизм, үш өлшемді кеңістіктің иллюзиясы және шынайы эмоционалдық контекст – Мазаччо, Микеланджело және Леонардо да Винчи сияқты басқа суретшілерге шабыттандырды. Дегенмен, осы идеяларды дамытқан ортағасырлық суретші ол ғана емес; Пьетро Каваллини мен Чимабуэ суретшілері де Джиоттоның мүсіндік бейнелер мен көркемдік сюжеттерді қолдануына әсер етті. Флоренциялық суретші Мазаччоның фрескалары итальяндық Ренессанс өнерінің ең алғашқы мысалдарының бірі болып саналады. Мазаччо Джиотто, Донателло және Брунеллески идеяларын өз суреттеріне енгізіп, үш өлшемді кеңістік сезімін тудыратын математикалық дәлдігі бар сахналар жасады. Мысалы, Флоренциядағы Санта-Мария-Новелла шіркеуіндегі Киелі Үштік фрескасы қараңғы фонға қарай драматикалық бұрышпен тереңдейтіндей көрінеді, ал бірден жарық түсіру және перспектива Мәсіхтің бейнесін көрерменнің кеңістігіне итереді. Рим мен Флоренция суретшілерін математикалық дәлдік пен классикалық идеал қызықтырған кезде, Венеция, Милан және Парма аймақтарындағы көптеген солтүстік суретшілер табиғат әлемінің өте реалистік бейнелерін ұнатты. Осы кезеңде алғашқы діни емес тақырыптар да пайда болды. Ренессанстағы секуляризмнің деңгейі туралы көп пікірталас болды, оны 20 ғасырдың басындағы Якоб Буркхардт сияқты жазушылар, басқа нәрселермен қатар, салыстырмалы түрде аз сандағы мифологиялық суреттердің болуына байланысты атап көрсетті. Ботичеллидің, әсіресе «Венераның тууы» және «Примавера» суреттері қазір ең танымалдарының қатарында, бірақ ол терең діншіл болды (Савонароланың ізбасары болды) және оның туындыларының көп бөлігі дәстүрлі діни суреттер немесе портреттерден тұрды. Мүсін өнерінде флоренциялық суретші Донато ди Николо ди Бетто Барди, немесе Донателло, классикалық сілтемелерді мәрмәр мен қолаға аударатын алғашқы мүсіншілердің бірі болды. Оның екінші «Давид» мүсіні Рим империясынан бері Еуропада жасалған алғашқы бос тұрған қолалық жалаңаш мүсін еді. Сурет салудың Жоғары Ренессанс деп аталатын кезеңі сурет салу техникасындағы әртүрлі көрініс құралдарының және түрлі жетістіктердің, мысалы, сызықтық перспективаның, физикалық және психологиялық ерекшеліктердің шынайы бейнелеуінің, жарық пен қараңғылықты манипуляциялаудың, оның ішінде тондық контраст, сфумато (түстер арасындағы өтуді жұмсарту) және кьяроскуро (жарық пен қараңғылық арасындағы қарама-қайшылық) толық композициялық тәртіпті, тепе-теңдік пен үйлесімділікті білдіретін біртұтас стильде біріктірілді. Әсіресе, картинаның жеке бөліктері күрделі, бірақ теңгерімді және тұтас болды. Бұл кезеңдегі ең танымал суретшілер – Леонардо да Винчи, Рафаэль және Микеланджело. Олардың суреттері, соның ішінде Леонардоның «Соңғы кешкі ас» және «Мона Лиза», Рафаэльдің «Афина мектебі» және Микеланджелоның «Сикстин капелласының төбесі» кезеңнің шедеврлері және әлемдегі ең танымал өнер туындылары.
In painting, the Late Medieval painter Giotto di Bondone, or Giotto, helped shape the artistic concepts that later defined much of the Renaissance art. The key ideas that he explored – classicism, the illusion of three dimensional space and a realistic emotional context – inspired other artists such as Masaccio, Michelangelo and Leonardo da Vinci. He was not the only Medieval artist to develop these ideas, however; the artists Pietro Cavallini and Cimabue both influenced Giotto's use of statuesque figures and expressive storylines. The frescos of Florentine artist Masaccio are generally considered to be among the earliest examples of Italian Renaissance art. Masaccio incorporated the ideas of Giotto, Donatello and Brunelleschi into his paintings, creating mathematically precise scenes that give the impression of three dimensional space. The Holy Trinity fresco in the Florentine church of Santa Maria Novella, for example, looks as if it is receding at a dramatic angle into the dark background, while single source lighting and foreshortening appear to push the figure of Christ into the viewer's space. While mathematical precision and classical idealism fascinated painters in Rome and Florence, many Northern artists in the regions of Venice, Milan and Parma preferred highly illusionistic scenes of the natural world. The period also saw the first secular (non religious) themes. There has been much debate as to the degree of secularism in the Renaissance, which had been emphasized by early 20th century writers like Jacob Burckhardt based on, among other things, the presence of a relatively small number of mythological paintings. Those of Botticelli, notably The Birth of Venus and Primavera, are now among the best known, although he was deeply religious (becoming a follower of Savonarola) and the great majority of his output was of traditional religious paintings or portraits. In sculpture, the Florentine artist Donato di Niccolò di Betto Bardi, or Donatello, was among the earliest sculptors to translate classical references into marble and bronze. His second sculpture of David was the first free standing bronze nude created in Europe since the Roman Empire. The period known as the High Renaissance of painting was the culmination of the varied means of expression and various advances in painting technique, such as linear perspective, the realistic depiction of both physical and psychological features, and the manipulation of light and darkness, including tone contrast, sfumato (softening the transition between colours) and chiaroscuro (contrast between light and dark), in a single unifying style which expressed total compositional order, balance and harmony. In particular, the individual parts of the painting had a complex but balanced and well knit relationship to the whole. The most famous painters from this phase are Leonardo da Vinci, Raphael, and Michelangelo and their images, including Leonardo's The Last Supper and Mona Lisa, Raphael's The School of Athens and Michelangelo's Sistine Chapel Ceiling are the masterpieces of the period and among the most widely known works of art in the world.
Сәулет
Флоренцияда Ренессанс стилі Леоне Баттиста Альбертидің революциялық, бірақ толық емес ескерткішімен енгізілді. Ренессанс сипаттамаларын көрсететін ең алғашқы ғимараттардың бірі – Филиппо Брунеллескидің Сан-Лоренцо шіркеуі және Пацци капелласы. Санто-Спирито ішкі кеңістігі ерте итальяндық Ренессансқа тән жаңа жарық, айқындық және кеңдік сезімін білдіреді. Оның архитектурасы Ренессанс гуманизмінің философиясын, орта ғасырлардағы қараңғылық пен руханилыққа қарсы ақыл-ойдың ағартушылығы мен айқындығын көрсетеді. Классикалық антикалық дәуірдің қайта жаңғыруын ең жақсы Palazzo Rucellai мысалымен көрсетуге болады. Мұнда пилястрлар классикалық тәртіп бойынша орналасқан: бірінші қабатта дориялық, аспаптық қабатта иондық және ең жоғарғы қабатта коринфтік капительдері бар. Көп ұзамай Ренессанс архитекторлары биік және әсерлі шпильдерге қарағанда үлкен, кең күмбездерді ұнатты, осылайша бұрынғы дәуірлердің готикалық стилін жойды. Мантуяда Альберти жаңа антикалық стильді таныстырды, бірақ оның ең маңызды туындысы – Сант-Андреа 1472 жылы, архитектордың қайтысынан кейін ғана салынды. Бүгін біз «Жоғары Ренессанс» деп атайтын стильді Донато Браманте Сан-Пьетро-ин-Монториодағы Темпиеттосы (1502) және оның бастапқы орталық жоспарлы Санкт-Петр базиликасы (1506) арқылы Римге әкелді. Бұл дәуірдің ең маңызды архитектуралық тапсырысы болды және Микеланджело мен Джакомо делла Порта сияқты барлық көрнекті Ренессанс суретшілеріне әсер етті. 1550 жылы Кеш Ренессанстың басталуы Андреа Палладионың жаңа бағана тәртібін жасауымен белгіленді. Фасадтарды екі немесе одан да көп қабатқа жететін алып бағаналар әшекейледі. Италия Ренессансы кезеңінде математика дамып, кеңінен тарады. Осының нәтижесінде, кейбір Ренессанс архитекторлары, мысалы Балдассаре Перуцци, өз суреттерінде математикалық білімді, есептеулерді пайдаланды.
In Florence, the Renaissance style was introduced with a revolutionary but incomplete monument by Leone Battista Alberti. Some of the earliest buildings showing Renaissance characteristics are Filippo Brunelleschi's church of San Lorenzo and the Pazzi Chapel. The interior of Santo Spirito expresses a new sense of light, clarity and spaciousness, which is typical of the early Italian Renaissance. Its architecture reflects the philosophy of Renaissance humanism, the enlightenment and clarity of mind as opposed to the darkness and spirituality of the Middle Ages. The revival of classical antiquity can best be illustrated by the Palazzo Rucellai. Here the pilasters follow the superposition of classical orders, with Doric capitals on the ground floor, Ionic capitals on the piano nobile and Corinthian capitals on the uppermost floor. Soon, Renaissance architects favoured grand, large domes over tall and imposing spires, doing away with the Gothic style of the predating ages. In Mantua, Alberti ushered in the new antique style, though his culminating work, Sant'Andrea, was not begun until 1472, after the architect's death. The High Renaissance, as we call the style today, was introduced to Rome with Donato Bramante's Tempietto at San Pietro in Montorio (1502) and his original centrally planned St. Peter's Basilica (1506), which was the most notable architectural commission of the era, influenced by almost all notable Renaissance artists, including Michelangelo and Giacomo della Porta. The beginning of the late Renaissance in 1550 was marked by the development of a new column order by Andrea Palladio. Giant order columns that were two or more stories tall decorated the facades. During the Italian Renaissance, mathematics was developed and spread widely. As a result, some Renaissance architects used mathematical knowledge like calculation in their drawings, such as Baldassarre Peruzzi.
Музыка
Италияда 14 ғасырда музыкалық белсенділіктің өрбуі болды, бұл ауқымы мен жаңашылдық деңгейі жағынан басқа өнер салаларындағы белсенділікке сай келді. Музыктанушылар Треченто музыкасын (14 ғасыр музыкасы) әдетте кеш ортағасырмен байланыстырса да, ол маңызды жағынан ерте Ренессанс дәуірінің ерекшеліктерін қамтыды: діни емес көздерге, стильдер мен формаларға күшейтілген назар; мәдениеттің діни институттардан аристократияға, тіпті қара халыққа таралуы; және жаңа техникалардың қарқынды дамуы. Басты формалар – Треченто мадригалы, качча және баллада. Жалпы алғанда, бұл кезеңнің музыкалық стилі кейде «Италиялық арс нова» деп аталады. 15 ғасырдың басынан 16 ғасырдың ортасына дейін діни музыкадағы жаңашылдықтың орталығы Төменгі елдерде болды, және осы аймақтан Италияға талантты композиторлар көптеп келді. Олардың көпшілігі Римдегі Папалық хор немесе Римдегі, Венециядағы, Флоренциядағы, Миландағы, Феррарадағы және басқа да жерлердегі аристократияның көптеген капеллаларында ән шырқады. Олар өздерінің полифониялық стилін алып келді, ол тұрған кезеңдерінде көптеген итальяндық композиторларға әсер етті. Бұл кезеңдегі діни музыканың басты формалары – месса және мотет. 16 ғасырдағы Италиядағы шіркеу музыкасының ең танымал композиторы – Рим мектебінің көрнекті өкілі Палестрина болды. Оның тегіс, эмоционалды түрде тыныш полифония стилі 16 ғасырдың соңында, кем дегенде 19 және 20 ғасыр музыктанушыларының ұрпақтары үшін анықтамалық дыбысқа айналды. 16 ғасырдың соңындағы басқа итальяндық композиторлар осы дәуірдің басты діни емес формасы – мадригалды жазуға көңіл бөлді; шамамен жүз жыл бойы көп дауысты әндер Еуропаның барлық аймақтарына таралды. Мадригалдардың композиторларына дәуірдің басында Жак Аркадельт, ғасырдың ортасында Чиприано де Роре, дәуірдің соңында Лука Маренцио, Филипп де Монте, Карло Гесуальдо және Клаудио Монтеверди кірді. Италия сонымен қатар аспаптық музыкадағы жаңашылдықтың орталығы болды. 16 ғасырдың басында клавишалық импровизация жоғары бағалана бастады, және клавишалық музыканың көптеген шебер композиторлары пайда болды. Көптеген танымал аспаптар Ренессанс дәуірінің соңында Италияда ойлап табылып, жетілдірілді, мысалы скрипка, оның алғашқы түрлері 1550 жылдары қолданысқа енді. 16 ғасырдың соңында Италия Еуропаның музыкалық орталығына айналды. Барокко дәуіріне өтуді анықтаған жаңашылдықтың көп бөлігі ғасырдың соңғы онжылдықтарында Солтүстік Италияда туды. Венецияда Венеция мектебінің полихоралық туындылары және оған байланысты аспаптық музыка солтүстікке, Германияға көшті; Флоренцияда Флоренциялық Камерата операның маңызды алғышарты – монодияны дамытты, ол алғаш рет 1600 жыл шамасында пайда болды; және авангардтық, Феррара мектебінің манеристік стилі, Карло Гесуальдоның музыкасы арқылы Неапольге және басқа да жерлерге көшіп келді, Ренессанстың полифониялық вокалдық музыкасының соңғы мәлімдемесі болды.
In Italy, during the 14th century, there was an explosion of musical activity that corresponded in scope and level of innovation to the activity in the other arts. Although musicologists typically group the music of the Trecento (music of the 14th century) with the late medieval period, it included features which align with the early Renaissance in important ways: an increasing emphasis on secular sources, styles and forms; a spreading of culture away from ecclesiastical institutions to the nobility, and even to the common people; and quick development of entirely new techniques. The principal forms were the Trecento madrigal, the caccia, and the ballata. Overall, the musical style of the period is sometimes labelled as the "Italian ars nova." From the early 15th century to the middle of the 16th century, the centre of innovation in religious music was in the Low Countries, and a flood of talented composers came to Italy from this region. Many of them sang in either the papal choir in Rome or the choirs at the numerous chapels of the aristocracy, in Rome, Venice, Florence, Milan, Ferrara and elsewhere; and they brought their polyphonic style with them, influencing many native Italian composers during their stay. The predominant forms of sacred music during the period were the mass and the motet. By far the most famous composer of church music in 16th century Italy was Palestrina, the most prominent member of the Roman School, whose style of smooth, emotionally cool polyphony was to become the defining sound of the late 16th century, at least for generations of 19th and 20th century musicologists. Other Italian composers of the late 16th century focused on composing the main secular form of the era, the madrigal; for almost a hundred years these secular songs for multiple singers were distributed all over Europe. Composers of madrigals included Jacques Arcadelt, at the beginning of the age, Cipriano de Rore, in the middle of the century, and Luca Marenzio, Philippe de Monte, Carlo Gesualdo, and Claudio Monteverdi at the end of the era. Italy was also a centre of innovation in instrumental music. By the early 16th century keyboard improvisation came to be greatly valued, and numerous composers of virtuoso keyboard music appeared. Many familiar instruments were invented and perfected in late Renaissance Italy, such as the violin, the earliest forms of which came into use in the 1550s. By the late 16th century, Italy was the musical centre of Europe. Almost all of the innovations which were to define the transition to the Baroque period originated in northern Italy in the last few decades of the century. In Venice, the polychoral productions of the Venetian School, and associated instrumental music, moved north into Germany; in Florence, the Florentine Camerata developed monody, the important precursor to opera, which itself first appeared around 1600; and the avant garde, manneristic style of the Ferrara school, which migrated to Naples and elsewhere through the music of Carlo Gesualdo, was to be the final statement of the polyphonic vocal music of the Renaissance.
Тарихнама
Еуропаның ерте заманауи кезеңіндегі қайта өрлеу немесе мәдени жаңарудың кез келген біріктірілген теориясы, тарихнамалық тәсілдердің көптеген әртүрлілігіне байланысты күрделі мәселеге толы. Якоб Буркхардт (1818–1897) сияқты тарихшылар, итальяндық қайта өрлеу жазушыларының өздерінің орта ғасырлардың нәсілсіздігін айыптаған тұжырымдамаларын жарқын етіп көрсету арқылы, оларды романтикалық сипатқа ие етті. Ренессансты "тоқыраған" орта ғасырлардың соңғы нүктесі ретінде насихаттау арқылы, Ренессанс прогресс пен өркендеумен байланыстырылып, Буркхардттың "Италиядағы Ренессанс өркениеті" еңбегі осыған жауапты. Қазіргі ғалымдар бұл басым тұжырымға қарсы шығып, орта ғасырлардың өзінің өркендеуіне және орта ғасырлар мен Ренессансты байланыстыратын маңызды сабақтастықтарына назар аударады. Элизабет Леффельдт (2005) қара өлімді Еуропадағы бұрылыс нүктесі ретінде көрсетеді, ол бұрыннан қалыптасқан бірнеше қозғалыстарды күшейтіп, кейіннен Батыс өркениетіндегі Реформация сияқты көптеген оқиғалар мен үрдістерге әсер етті. Бұл тарихи кезеңдердің арасындағы нақты шекара ретінде қарастырудың орнына, Ренессансты зерттеуге жаңаша көзқарас, оны өнер мен ғылымдағы дамыған үрдістерді жеделдеткен катализатор ретінде қарастыруға бағытталған. Мысалы, өлімді орталық тақырыпқа айналдырған "Danse Macabre" көркемдік қозғалысы көбінесе Ренессанс үрдісі ретінде қарастырылады, бірақ Леффельдт орта ғасырлардағы готикалық өнердің дамуы қара өлімнен кейін "Danse Macabre" түріне өзгергенін айтады. Чарльз Хаскинс (1860–1933) сияқты ревизионистік көзқарас ұстанатын тарихшылар итальяндық саясаткерлердің, ойшылдардың және жазушылардың мақтаныш сезімі мен ұлтшылдығын ерте заманауи кезеңге қатысты көзқарастың бұрмалануына себеп деп санайды. "Он екінші ғасырдың қайта өрлеуі" (1927) еңбегінде Хаскинс, өткенді жақсырақ түсіну үшін тарихты қатаң түрде бөлу – адам табиғатының бір бөлігі екенін мәлімдейді. Дегенмен, тарихты үздіріссіз және үнемі өткенге сүйенетін процестердің жиынтығы ретінде түсіну маңызды. Хаскинс осы ойлау мектебінің жетекші өкілі болды және ол (басқалармен бірге) итальяндық Ренессанстың негіздері орта ғасырларда қаланғанына сенді, 11-ші ғасырдың соңындағы қалалар мен бюрократиялық мемлекеттердің өркендеуін осы "Ренессансқа дейінгі" кезеңнің маңыздылығының дәлелі ретінде келтірді. Ол суреттейтін тарих ағыны Ренессансты орта ғасырлардың жалғасы ретінде көрсетеді, ол көпшілік ойлағандай оңтайлы өзгеріс болмауы мүмкін. Буркхардттан кейінгі көптеген тарихшылар Ренессанс кезеңіндегі латын тілінің құлдырауы, экономикалық дағдарыс және әлеуметтік теңсіздік бұрынғы тарихшылармен дәуірдің мистикасын насихаттау үшін әдейі жасырылғанын айтады. Буркхардт орта ғасырларды "ерекше түстерге оранған" кезең деп сипаттап, осы дәуірдің қараңғы, шатастыратын және прогрессіз екенін қалыптастырды. "Орта ғасырлар" термині алғаш рет 15-шы ғасырдың соңында Петрарка мен Биондо сияқты гуманистермен қолданылды, оны маңызды бастау мен маңызды аяқты байланыстыратын кезең ретінде және олардың арасындағы тарихты белгілейтін орын ретінде сипаттады. Бұл кезең 19-шы ғасырда ағылшын тарихшыларымен "қараңғы" дәуір деп аталды, бұл Ренессанстан туған жеке тұлғалық пен гуманизмнің оң сезімін күшейту үшін орта ғасырлар туралы түсініктерді одан әрі бұрмалады.
Any unified theory of a renaissance, or cultural overhaul, during the European early modern period, is overwhelmed by a massive volume of differing historiographical approaches. Historians like Jacob Burckhardt (1818–1897) have often romanticized the enlightened vision that Italian Renaissance writers have promulgated concerning their own narrative of denouncing the fruitlessness of the Middle Ages. By promoting the Renaissance as the definitive end to the "stagnant" Middle Ages, the Renaissance has acquired the powerful and enduring association with progress and prosperity for which Burckhardt's The Civilization of the Renaissance in Italy is most responsible. Modern scholars have objected to this prevailing narrative, citing the medieval period's own vibrancy and key continuities that link, rather than divide, the Middle Ages and the Renaissance. Elizabeth Lehfeldt (2005) points to the Black Death as a turning point in Europe that set in motion several movements that were gaining massive traction in the years before, and has accounted for many subsequent events and trends in Western civilization, such as the Reformation. Rather than see this as a distinct cutoff between eras of history, the rejuvenated approach to studying the Renaissance aims to look at this as a catalyst that accelerated trends in art and science that were already well developed. For example, Danse Macabre, the artistic movement using death as the focal point, is often credited as a Renaissance trend, yet Lehfeldt argues that the emergence of Gothic art during medieval times was morphed into Danse Macabre after the Black Death swept over Europe. Recent historians who take a more revisionist perspective, such as Charles Haskins (1860–1933), identify the hubris and nationalism of Italian politicians, thinkers, and writers as the cause of the distortion of the attitude towards the early modern period. In The Renaissance of the Twelfth Century (1927), Haskins asserts that it is human nature to draw stark divides in history to better understand the past. However, it is essential to understand history as continuous and constantly building off of the past. Haskins was one of the leading scholars in this school of thought, and it was his (along with several others) belief that the building blocks for the Italian Renaissance were all laid during the Middle Ages, calling on the rise of towns and bureaucratic states in the late 11th century as proof of the significance of this "pre renaissance." The flow of history that he describes paints the Renaissance as a continuation of the Middle Ages that may not have been as positive of a change as popularly imagined. Many historians after Burckhardt have argued that the regression of the Latin language, economic recession, and social inequality during the Renaissance have been intentionally glossed over by previous historians in order to promote the mysticism of the era. Burckhardt famously described the Middle Ages as a period that was "seen clad in strange hues", promoting the idea that this era was inherently dark, confusing, and unprogressive. The term middle ages was first referred to by humanists such as Petrarch and Biondo, during the late 15th century, describing it as a period connecting an important beginning and an important end, and as a placeholder for the history that exists between both sides of the period. This period was eventually referred to as the "dark" ages in the 19th century by English historians, which has further tainted the narrative of medieval times in favour of promoting a positive feeling of individualism and humanism that spurred from the Renaissance.