Кіріспе

Канадалық философ (1936–2023)

Иан Макдугалл Хэкинг (18 ақпан 1936 – 10 мамыр 2023) – ғылым философиясы саласында маманданған канадалық философ. Өмірі бойы ол Киллам гуманитарлық сыйлығы және Балзан сыйлығы сияқты көптеген марапаттарға ие болды, сондай-ақ Канада ордені, Канада Корольдік қоғамы және Британ академиясы сияқты беделді ұйымдардың мүшесі болды.

Өмір және мансап

Ванкуверде туған ол Британ Колумбия университетінен (1956) және Кембридж университетінен (1958) бакалавр дәрежесін алды, ол Тринити колледжінің студенті болды. Хэкинг сондай-ақ Кембриджде докторлық диссертациясын (1962) Г.Э. Мурдың бұрынғы студенті Казимир Левидің жетекшілігімен қорғады. Хэкинг өзінің оқытушылық мансабын 1960 жылы Принстон университетінде оқытушы ретінде бастады, бірақ бір жылдан кейін Вирджиния университетіне ассистент-профессор болып ауысты. 1962-1964 жылдары Кембриджде ғылыми қызметкер болып жұмыс істегеннен кейін ол өзінің альма-матерінде, UBC-де, алдымен ассистент-профессор, ал кейіннен 1964-1969 жылдары доцент болып оқытты. Ол 1969 жылы Кембридж университетінде лектор болды, 1974 жылы Стэнфорд университетіне ауысты. Стэнфордта бірнеше жыл оқытқаннан кейін, ол 1982-1983 жылдары Германияның Билефельд қаласындағы салааралық зерттеулер орталығында бір жыл жұмыс істеді. 1983 жылы Торонто университетінің философия профессоры, ал 1991 жылы Торонто университетінің ең жоғары құрметі – Университет профессоры атағын алды. Колледж де Франста зейнеткерлікке шыққаннан кейін, 2008 жылдан 2010 жылға дейін Хэкинг UC Santa Cruz философия профессоры болды. 2011 жылы Кейптаун университетінде қонақ профессор болып қызмет етті. Хэкинг үш рет үйленген: оның алғашқы екі некесі Лора Энн Лич және философ әріптесі Нэнси Картрайтпен ажырасып бітті. Оның үшінші некесі, сондай-ақ философ болған Джудит Бейкермен, 2014 жылы қайтыс болғанға дейін созылды. Оның екі қызы мен бір ұлы, сондай-ақ бір өгей ұлы болды.

Философиялық еңбектері

Томас Кун, Имре Лакатос, Пол Фейерабенд және басқалардың пікірталастарының ықпалында болған Хаккинг ғылым философиясына тарихи көзқарас енгізгенімен танымал. Фейерабендтің 1975 жылғы «Методқа қарсы» кітабының төртінші басылымы (2010) және Кунның «Ғылыми революциялардың құрылымы» кітабының 50 жылдық мерейтойлық басылымы (2012) Хаккингтің кіріспесін қамтиды. Ол кейде ғылым философиясындағы «Стэнфорд мектебінің» мүшесі ретінде сипатталады, оның құрамында Джон Дюпре, Нэнси Картрайт және Питер Галисон да бар. Хаккинг өзін Кембридж аналитикалық философы деп есептеді. Хаккинг «толыққанды реализм» деп аталатын ғылымдағы реализмнің негізгі жақтаушысы болды. Реализмнің бұл түрі дамыған ғылымдардың (болашақта) гипотезалық ғылыми белгісіздіктерге жауап беруге қатысты реалистік көзқарасты, бірақ қазіргі ғылыми теорияларға күмәнді қарауды қолдайды. Хаккинг сонымен қатар ғылымның тәжірибелік және тіпті инженерлік практикасына, олардың теориядан салыстырмалы тәуелсіздігіне назар аударуға үлкен үлес қосты. Осының нәтижесінде Хаккинг философиялық ойлауды Кун және басқалардың бастапқы тарихи, бірақ теорияға бағытталған бұрылысынан бір қадам алға жылжытты. 1990 жылдан кейін Хаккинг өзінің назарын табиғат ғылымдарынан гуманитарлық ғылымдарға ауыстырды, бұл ішінара Мишель Фуконың еңбектерінің ықпалынан болды. Фуко 1975 жылы Хаккинг «Неге тіл философия үшін маңызды?» және «Ықтималдықтың пайда болуы» кітаптарында өз ықпалын көрсетті. Соңғы кітапта Хаккинг қазіргі заманғы субъективті немесе жекелей ықтималдық пен ұзақ мерзімді жиілік интерпретациясы арасындағы айырмашылықтың ерте заманауи дәуірде екі қарама-қайшы белгісіздік және кездейсоқтық модельдерін қамтитын эпистемологиялық «үзіліс» ретінде пайда болғанын ұсынды. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл үзіліс идеясы сынға ұшырады, бірақ ықтималдықтың бәсекелес «жиілік» және «субъективті» түсіндірмелері бүгінгі күнге дейін сақталып қалды. Фуконың білім жүйелері мен билікке қатысты көзқарасы Хаккингтің психиатриялық аурулардың тарихи өзгермелілігі және 19 ғасырда статистикалық ойлаудың институционалдық рөлі туралы еңбектерінде де көрінеді. Ол гуманитарлық ғылымдарға қатысты өзінің көзқарасын трансценденттік номинализм (сондай-ақ динамикалық номинализм немесе диалектикалық реализм) деп атайды. «Жаңылған саяхатшылар» (1998) кітабында Хаккинг 1890 жылдардың соңында фуга деп белгілі медициналық жағдайдың әсерін тарихи тұрғыдан баяндады. Фуга, сондай-ақ «ақылсыз саяхат» деп те аталады, еуропалық еркектердің өздерінің кім екенін білмей жүздеген шақырым қашықтыққа транста жүруіне алып келетін диагноздалған психикалық аурудың бір түрі.

Сыйлықтар мен дәрістер

2002 жылы Хаккингке алғашқы гуманитарлық Киллам сыйлығы табысталды, бұл Канаданың ең жоғары беделді марапаты. 2004 жылы ол Канада орденінің серігі (CC) атағын алды. Хаккинг 2008 және 2009 жылдардың қысында Калифорния университетінің Санта-Крус қаласындағы қонақ профессор болып тағайындалды. 2009 жылдың 25 тамызында Хаккинг өнер, гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар, құқық және теология салаларындағы ғылыми еңбектері үшін Норвегияның Холберг халықаралық мемориалдық сыйлығының иегері атанды. 2003 жылы ол Зигмунд Х. Дэнзигер атындағы гуманитарлық ғылымдар бойынша мемориалдық лекция оқыды, ал 2010 жылы Тильбург логика және ғылым философиясы орталығында (TiLPS) Рене Декарт лекцияларын оқыды. Сондай-ақ, Хаккинг 2010 жылы Калифорния университетінде, Берклиде математика және оның адам әрекеттеріндегі бастаулары тақырыбында ("Дәлел, шындық, қолдар және сана") Хауисон лекцияларын оқыды. 2012 жылы Хаккингке Австрияның ғылым және өнер ордені, ал 2014 жылы Балзан сыйлығы берілді.

Мақалалар

1979 жыл: "Логика не?", "Философия журналы" 76(6), "Бірінші реттік логиканың философиялық серігі" (1993) құралында қайта басылды, Р. И. Г. Хьюз редакциялаған.

2007 жыл: "Тамыр мен Бұтақ: Канадалық философ Американың эволюция үшін күресіндегі ең қызықты даулы мәселелерге шолу жасайды", "Ұлт" журналы.