Кіріспе

Уэльстік тоқыма өндіруші және әлеуметтік реформатор (1771–1858)

Роберт Оуэн (/oʊ//ɪ//n/; 14 мамыр 1771 – 17 қараша 1858) – Уэльстік тоқыма өндіруші, қайырымдылық жасаушы және әлеуметтік реформатор, утопиялық социализм мен кооперативтік қозғалыстың негізін қалаушы. Ол зауыттағы еңбек жағдайларын жақсартуға тырысты, тәжірибелік социалистік қоғамдастықтарды қолдады және бала тәрбиелеуге, соның ішінде білім беруді мемлекеттік бақылауға көбірек ұжымдық көзқарас іздеді. Ол 1800-жылдардың басында Шотландияның Нью-Ланарк қаласындағы тоқыма фабрикасынан байлық жинады. Линкольнширдің Стэмфорд қаласында мата сатушы болып оқыған ол, 18 жасында Манчестерге көшіп, тоқыма өндірісімен айналысты. 1824 жылы Америкаға көшіп, байлығының көп бөлігін Индиана штатының Нью-Хармония қаласындағы тәжірибелік социалистік қоғамдастыққа салды, бұл оның утопиялық қоғамын құруға жасаған алғашқы қадамы болды. Ол шамамен екі жылға созылды. Басқа Оуэн қауымдастықтары да сәтсіз аяқталды, 1828 жылы Оуэн Лондонға оралды, онда ол жұмысшы табын қорғауды жалғастырды, кооперативтер мен кәсіби одақтарды дамытуға жетекшілік етті, балалар еңбегін реттеу және тегін, кооперативтік білім беретін мектептерді қолдады.

Ерте өмір және білім

Роберт Оуэн 1771 жылдың 14 мамырында Уэльстің Монтгомеришир округіндегі шағын қалашық, Ньютаун қаласында Энн (Уильямс) мен Роберт Оуэннің отбасында дүниеге келді. Оның әкесі ат жабдықтарын жасаушы, темір сатушы және жергілікті пошта бастығы болды; анасы – Ньютаун шаруа отбасының қызы еді. Жас Роберт отбасының жеті баласының алтыншысы болды, олардың екеуі ерте жасында қайтыс болды. Оның қалған бауырлары – Уильям, Энн, Джон және Ричард. Оуэн формальды білім аз алғанмен, оқуға өте құштар еді. Ол он жасында мектепті тастап, Линкольнширдің Стэмфорд қаласында төрт жыл бойы мата сатушының шәкірті болды. Жастық шағында Лондонның мата дүкендерінде де жұмыс істеді. Шамамен 18 жасында Оуэн Манчестерге көшіп келді, онда өмірінің келесі он екі жылын өткізді, бастапқыда Сент-Анн алаңындағы Саттерфилдтің мата дүкенінде жұмыс істеді. Манчестерде Оуэн ағасы Уильямнан 100 фунт стерлинг қарыз алып, мақта иіруге арналған жаңа өнертабыс – иіру тізбектерін жасау үшін серіктестікке кірді, бірақ бірнеше айдан кейін өзінің бизнес үлесін ол жалға алған зауытта жұмыс істеген алты иіру тізбегіне айырбастады. 1792 жылы, Оуэн шамамен 21 жаста болғанда, диірмен иесі Питер Дринкуотер оны Манчестердегі Пикадилли диірменінің басқарушысы етіп тағайындады. Алайда, Дринкуотермен екі жыл жұмыс істегеннен кейін Оуэн келісімшарт бойынша серіктестікке уәде берілгенін өз еркімен бас тартып, компаниядан шығып, басқа кәсіпкерлермен серіктестік құрып, кейіннен Chorlton on Medlock-те Chorlton Twist Mills диірменін құрып, басқарды. 1790-шы жылдардың басында Оуэннің кәсіпкерлік рухы, басқару дағдылары және прогрессивті моральдық көзқарастары қалыптаса бастады. 1793 жылы ол Манчестер әдеби және философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды.

Неке және отбасы

Шотландияға сапарында Оуэн үлкен Нью-Ланарк Миллстің иесі Дэвид Дейлдің қызы Энн (немесе Энн) Кэролайн Дейлмен танысып, ғашық болды. 1799 жылдың 30 қыркүйегінде Оуэнс үйленгеннен кейін Нью-Ланаркта тұрақтап, кейін Шотландияның Ланарк қаласындағы Брэксфилд үйіне көшіп барды. Роберт пен Каролина Оуэннің сегіз баласы болды, олардың біріншісі нәресте кезінде қайтыс болды. Қалған жеті баласының төртеуі ұл, ал үшеуі қыз болды: Роберт Дейл (1801–1877), Уильям (1802–1842), Энн (немесе Энн) Кэролайн (1805–1831), Джейн Дейл (1805–1861), Дэвид Дейл (1807–1860), Ричард Дейл (1809–1890) және Мэри (1810–1832). Оуэннің төрт ұлы – Роберт Дейл, Уильям, Дэвид Дейл және Ричард, сондай-ақ қызы Джейн Дейл әкесінің ізімен АҚШ-қа көшіп, АҚШ азаматтары болып, Индиана штатының Нью-Хармони қаласында тұрақты түрде қоныстанды. Оуэннің әйелі Кэролайн мен олардың екі қызы – Энн Кэролайн мен Мэри Британияда қалды және 1830 жылдары қайтыс болды.

Жаңа Ланарк диірмені

1799 жылдың шілдесінде Оуэн және оның серіктестері Дэвид Дейлден Нью-Ланарк фабрикасын сатып алды, ал Оуэн 1800 жылдың қаңтарында оның басқарушысы болды. Жұмысшылардың көпшілігі қоғамның ең төменгі таптарынан еді: ұрлық, маскүнемдік және басқа да нашар әдеттер кең таралған, ал білім беру мен санитарияға немқұрайлы қарастырылды. Көптеген отбасылар бір бөлмеде тұрды. Көбінесе, лайықты адамдар фабрикалардағы ұзақ сағаттармен және рухты құлдыратушы еңбекпен келіспеді. 1831–1887 жылдарға дейінгі «Жүк туралы» заңдар сериясы жұмыс берушілерге қызметкерлеріне ресми ақшамен төлеуді міндеттегенге дейін, көптегендер «жүк жүйесін» пайдаланды, жұмысшыларға толық немесе жартылай түрде фабрика иесінің «жүк дүкенінде» ғана қолданылатын, ақша құндылығы жоқ талонмен төлейтін. Оуэннің жүк дүкенінен айырмашылығы, басқа дүкендер нашар сапалы тауарларға жоғары баға қойды, ал Оуэннің дүкенінде тауарлар көтерме бағадан сәл ғана қымбатқа сатылды.

Философия және ықпал

Оуэн өзінің әлеуметтік және экономикалық идеяларын Нью-Ланаркта сынап көрді, онда ол жұмысшыларының сенімін жеңіп, фабрикадағы тиімділікті арттыру арқылы сәттілікке қол жеткізді. Бұл қауым халықаралық деңгейде танымал болды. Әлеуметтік реформаторлар, мемлекет қайраткерлері мен патшалар, соның ішінде болашақ Ресей императоры Николай I, оның әдістерін зерттеу үшін Нью-Ланаркқа келді. Көптеген келушілердің пікірлері жағымды болды. Оуэннің ең үлкен жетістігі – жастардың білімі мен балаларға ерте күтім көрсетуді қолдауы болды. Ұлыбританияда, әсіресе Шотландияда, Оуэн бала тәрбиесіндегі дәстүрлі авторитарлық тәсілге балама ұсынды. Оның әдістерін қолдаушылар оның жүйесімен тәрбиеленген балалардың мінез-құлқы әдемі, мейірімді және еркін болғанын айтты; денсаулық, молшылық және қанағат орналасқан; маскүнемдік дерлік кездеспеді және заңсыз туған балалар өте сирек болды. Оуэннің жұмысшыларымен қарым-қатынасы өте жақсы болды және фабрика жұмысы тұрақты, үздіксіз және коммерциялық жағынан табысты жүрді. Ол былай деп жазады: «Қазіргі қоғамдық құрылым – ең антиәлеуметтік, саяси емес және ақылға сыймайтын құрылым; оның ықпалымен адамзаттың барлық жоғары және құнды қасиеттері нәресте кезінен бастап басылады және ең зиянды бейімділіктерді шығару үшін ең табиғи емес амалдар қолданылады». Оуэн бастапқыда классикалық либерал, утилитарист Джереми Бентамның жақтасы болды, ол еркін нарықтардың, әсіресе жұмысшылардың жұмыс берушіні таңдау және өздерінің орнын өзгерту құқығының жұмысшыларды капиталистердің тым күшті ықпалынан босататынына сенді. Алайда Оуэн өзінің социалистік көзқарасын дамытты. Сонымен қатар, Оуэн деист ретінде ұйымдасқан діндерді, соның ішінде Англия шіркеуін сынады және өзінің сенім жүйесін құрды. Оуэн адамның мінезі жеке адамдар бақылай алмайтын жағдайлармен қалыптасады деп санайтын. Сондықтан адамдардың мінез-құлқы мен өмірлік жағдайы үшін мақтауға немесе айыптауға болмайды. Осы принцип Оуэнды адамдардың мінезін дұрыс қалыптастыру үшін оларды ерте жасынан бастап дұрыс ортаға (физикалық, моральдық және әлеуметтік) қою қажет деген қорытындыға әкелді. Адамның туа біткен жауапкершіліктен тыс болуы және ерте әсерлердің жеке тұлғаның мінезіне тигізетін әсері Оуэннің білім беру және әлеуметтік реформалар жүйесінің негізін құрады. Өзінің байқаулары, тәжірибелері және ойларына сүйене отырып, Оуэн адам табиғатына деген көзқарасын түпнұсқа және «қоғамның дамуындағы ғылымның ең негізгі және қажетті құрамдас бөлігі» деп есептеді. Оның философиясына Исаак Ньютонның табиғи заң туралы көзқарастары әсер етті, ал оның пікірлері Платон, Денис Дидро, Клод Адриен Гельвеций, Уильям Годвин, Джон Локк, Джеймс Милль және Джереми Бентам сияқты философтардың көзқарастарына ұқсас болды. Оуэнге ағартушылық философтардың тікелей ықпалы тимеді. Оуэннің Нью-Ланарктағы жұмысы Ұлыбритания мен Еуропаның континенттік бөлігінде маңыздылығын сақтап қалды. Ол «фабрика реформасының пионері, тарату кооперациясының негізін қалаушы және балабақшалардың құрушысы» болды. Оуэн жұмысшыларының өндірген тауарларының сапасын арттыру үшін жаңа принциптерді қабылдады. Әр машинашының жұмыс орнының үстіне түрлі түстерге боялған жақтары бар куб орнатылды. Кубтың көрсетілген жағы жұмысшының өндірген тауарларының сапасы мен мөлшерін көрсететін. Бұл жұмысшыларды ең жақсы нәтижелерге қол жеткізуге ынталандыру мақсатында жасалды. Бұл өзінен-өзі үлкен ынталандыру болмаса да, Нью-Ланарктағы жұмысшылар мен олардың отбасылары үшін жағдай сол кездегідей жақсы болды.

Сегіз сағаттық жұмыс күні

Оуэн 1810 жылы сегіз сағаттық жұмыс күнін талап етті және Нью-Ланаркта осы саясатты енгізуге кірісті. 1817 жылы ол "сегіз сағат еңбек, сегіз сағат ойын-сауық, сегіз сағат тынығу" ұранымен сегіз сағаттық жұмыс күнін мақсат ретінде белгіледі.

Социализмнің үлгілері (1817)

Оуэн 1817 жылы социализмді қабылдады, бұл оның өміріндегі шешуші кезең болды, оның нәтижесінде ол «Қоғамға жаңа көзқарас» ұстанымын қабылдады. Наполеон соғыстарынан кейінгі қиындықтар мен сауданың тоқырауы ұлттық назар аударған кезде, үкімет Оуэнге индустриялық мәселелерді қалай шешуге болатыны туралы кеңес сұрады. Ол қиындықтардың тікелей себебі соғыс екенін мойындаса да, оның түпкі себебін адам еңбегінің машиналармен бәсекелесуі деп санай отырып, өзін-өзі қамтамасыз ететін қауымдастықтар құруды ұсынды. Оуэн 1200 шамасындағы адамдардан тұратын қауымдастықтар белгілі бір жерге қоныстанып, барлығы бір ғимаратта, ортақ асхана мен мәжіліс залдарымен бірге тұруы керек деп ұсынды. (Бұл ұсынылған мөлшерге Нью-Ланарк ауылының көлемі әсер еткен болуы мүмкін.) Оуэн сондай-ақ әр отбасының жеке пәтері болуы және үш жасқа дейінгі балаларына күтім жасау жауапкершілігін жүктеуі керек деп ұсынды. Одан кейін балалар қауымдастық тәрбиесінде болады, бірақ олардың ата-аналары тамақ ішу кезінде және басқа да жағдайларда олармен кездесе алады. Оуэн мұндай қауымдастықтарды жеке тұлғалар, приходтар, округтер немесе басқа да мемлекеттік органдар құруы мүмкін екенін де ұсынды. Әр жағдайда білікті мамандар тиімді бақылауды жүзеге асыруы керек. Еңбек пен оның нәтижелерін бірлесіп сезіну қажет. Оуэн өз идеясының қоғамды қайта ұйымдастырудың ең тиімді жолы екеніне сенді.

Оуэнге қарсы дәлелдер және оның жауаптары

Оуэн өзара сыйластық, махаббат пен моральдық құндылықтарды дамытатын, жақсырақ және үйлесімді ортаны үміттенеді. Ол әрбір адамның сапалы білім алып, адал өмір сүру үшін лайықты тұрмыс жағдайларына ие болатынына сенді. Ол орта тапқа бағытталған әлеуметтік және білім беру реформаларын бағалады және басқалардың есебінен билікке көтерілген капиталистік жүйені қабылдамады. Қарсыластарының шабуылдарына қарамастан, ол өз мақсаттарына берік болды. Оуэн балаларға арналған мектептерге қаржы жұмсады және тегін білім беру, тең құқықтар мен бостандық үшін күресті. Ол жұмысшылардың жалақысын және еңбек жағдайларын жақсартуға бағытталған заңдарды қабылдауға қатысты. Оуэннің оппоненттері оны диктатор және христиан дінін жерден шығарушы деп есептейді, себебі ол қасиетті сенімдерді қабылдамады және одан өзгеше ойлайтындарға қарсы шықты. Оуэн дінді қорқыныш пен білімсіздіктің бастауы деп санады. Сондықтан, адамдар діннің "қате куәліктеріне" мойынсұнып, рационалды түрде ойлай алмайды. Ұлттық институттарда ешқандай өзгеріс жасамай, жұмысшы табын қайта ұйымдастырудың өзі зор пайда әкеледі деп сенді. Сондықтан ол дауыс беру құқығын кеңейту арқылы қоғамдық сананы өзгертуді көздеген радикалдық көзқарастарға қарсы болды. Оуэннің танымал сыншыларының қатарында Карл Маркс пен Фридрих Энгельс та бар, бірақ олар оның еңбегін өздерінің алдын бағыттығы деп қарады. Олар Оуэнде Маркс "Капитал" еңбегінде дамытқан маңызды түсінікті таныды, яғни капиталистік қоғамдағы бесiнше байлықты құруға жұмысшы табы жауапты. Сондай-ақ, Оуэн қазіргі экономикалық жүйеде жұмысшы табының жаңадан құрылған байлықтан автоматты түрде пайда көре алмайтынын мойындады. Маркс пен Энгельс социализм туралы ғылыми тұжырымдамаларын Оуэннің қоғамдарынан ажыратты. Олар Оуэннің қазіргі қоғаммен қатар өмір сүру үшін және уақыт өте келе өзінің басымдығын дәлелдеу үшін үлгілі социалистік утопия құру жоспарының жаңа қоғам құруға жеткіліксіз екенін дәлелдеді. Олардың пікірінше, Оуэннің "социализмі" утопиялық болды, себебі Оуэн мен басқа утопиялық социалистер үшін "социализм – абсолютті шындық, ақыл-ойы мен әділдіктің көрінісі, оны тек тауып алғанда ғана күшімен бүкіл әлемді жаулап алуға болады". Маркс пен Энгельс капиталистік жүйені құлату жұмысшы табының жұмысшы табының мүддесін қорғайтын революциялық социалистік саяси партияға біріккеннен кейін ғана мүмкін екеніне сенді, ал утопистер социализмге көшу үшін капиталистердің көмегі мен ынтымақтастығын іздеді.

Қоғамдық тәжірибелер

Өзін-өзі қамтамасыз ететін жұмысшы қауымдастықтары туралы идеяларының өміршеңдігін тексеру үшін Оуэн 1825 жылы АҚШ-та қоғамдық тұрмысқа қатысты тәжірибелер жүргізе бастады. Ең танымал әрекеттердің бірі Индиана штатындағы Нью-Гармонияда ұйымдастырылды. 1825 жылдың қаңтар айында Оуэн өзінің қаражатының бір бөлігін 180 ғимараттан тұратын қала мен Индианадағы Уабаш өзенінің бойындағы бірнеше мың акр жерді сатып алуға жұмсады. Мүлікті иеленген және 1814 жылы осы жерде Гармония (немесе Гармони) коммуналдық ауылын құрған діни топ – Джордж Рапптың Ынтымақтастық қоғамы, 1824 жылы Пенсильванияға көшуге шешім қабылдады. Оуэн оны New Harmony деп атады және ауылды утопиялық қауымдастық үшін алдын ала үлгі етті. Оуэн өзінің социалистік көзқарасын американдық ойшылдар, реформаторлар, зиялылар және мемлекеттік қайраткерлер арасында қолдау іздеді. 1825 жылдың 25 ақпаны мен 7 наурызында Оуэн Конгресс пен АҚШ үкіметіндегі басқаларға Өкілдер палатасында сөз сөйлеп, Нью-Гармониядағы утопиялық қауымға қатысты көзқарасын және социалистік нанымдарын баяндады. Оның идеяларын тыңдағандардың арасында үш бұрынғы АҚШ президенті – Джон Адамс, Томас Джефферсон және Джеймс Мэдисон, АҚШ президенті Джеймс Монро және президент болып сайланған Джон Куинси Адамс болды. Оның кездесулері Америкада социализм туралы алғашқы талқылаулардың бірі болды және АҚШ-та оны талқылауға үлкен қадам болды. Оуэндіктер АҚШ-та белсенділік танытқан алғашқы социалистік идеологиялардың бірі саналады және кейінгі социалистік қозғалыстың бастамашысы болды. Оуэн қаладан оңтүстікке қарай "Бірлік және өзара ынтымақтастық ауылы" құруға тырысқанмен, оның жоспары толыққанды жүзеге аспады және ол жұмысын жалғастыру үшін Ұлыбританияға оралды. Нью-Гармониядан ұзақ уақытқа кеткен кезде Оуэн тәжірибені ұлдары Роберт Дейл Оуэн мен Уильям Оуэннің, сондай-ақ бизнес серігі Маклюрдің күнделікті басқаруына тапсырды. Алайда, Нью-Гармония экономикалық тұрғыдан сәтсіздікке ұшырады және шамамен екі жыл бойы сақталды, бірақ алғашқы жылдың соңында мыңнан астам тұрғынды тартты. Социалистік қоғам 1827 жылы таратылды, бірақ оның көптеген ғалымдары, педагогтары, суретшілері және басқа тұрғындары, соның ішінде Оуэннің төрт ұлы – Роберт Дейл, Уильям, Дэвид Дейл және Ричард Дейл Оуэн, сондай-ақ оның қызы Джейн Дейл Оуэн Фаунтлерой эксперимент аяқталғаннан кейін Нью-Гармонияда қалды. Оуэннің утопиялық қауымдастықтары әртүрлі адамдарды тартты, олардың көпшілігі жоғары мақсаттарға ұмтылды. Олардың қатарында босқындыққа ұшырағандар, авантюристтер және реформаға ынталы адамдар болды. Оуэннің ұлы Дэвид Дейл Оуэннің сөздері бойынша, олар "радикалдардың әртүрлі тобын", "принципке адал жандарды", "адал либералдар мен жалқау теоретиктерді" және "кейбір принципсіз алаяқтарды" тартты. "Жаңа Гармонияға" қатысушы Жосия Уоррен жеке егемендік пен жеке меншік болмағандықтан оның сәтсіздікке ұшырағанын мәлімдеді. Ол қоғамды сипаттай келе былай деді: "Бізде шағын әлем болды – біз француз төңкерісін қайтадан жасадық, бірақ нәтижесінде мәйіттердің орнына үмітсіздікке толы жүректер болды. Бізді жеңгені – табиғаттың әртүрлілік заңы болды. Біздің 'бірлескен мүдделеріміз' адамдардың жекелігімен және жағдайлармен, сондай-ақ өзін-өзі сақтау инстинктімен тікелей соғысқан". Уорреннің қоғамның сәтсіздік себептері туралы байқаулары американдық индивидуалистік анархизмнің дамуына әкелді, оның алғашқы теоретигі ол болды. Кейбір тарихшылар Нью-Гармонияның құлдырауын оның мүшелері арасындағы келіспеушіліктерге байланысты деп санайды. 1825 жылы Шотландияда да әлеуметтік эксперименттер басталды, онда Оуэннің ізбасары Абрам Комб Глазго қаласына жақын Орбистон қаласында утопиялық тәжірибе жасады, бірақ ол екі жылдан кейін сәтсіз аяқталды. 1830 жылдары Ирландия мен Ұлыбританияда социалистік кооперативтерде қосымша тәжірибелер жасалды, ең маңыздысы 1831 жылы Ирландияның Клэр графтығында құрылған Ралахинде және 1839 жылы Англияның Гэмпшир графтығында басталған Тайтерлиде болды. Алғашқысы үш жарым жыл бойы табысты болды, бірақ құмар ойнап өзін-өзі құртқан иесі өз үлесін сатуға мәжбүр болды. Тайтерли, Гармония залы немесе Куинвуд колледжі деп аталды, оны сәулетші Джозеф Хансом жобалады. Бұл да сәтсіз аяқталды. Тағы бір әлеуметтік эксперимент, Кембриджширдің Эли аралындағы Манеа колониясы, 1830 жылдардың соңында Уильям Ходсон бастады, ол да Оуэннің ізбасары болды, бірақ ол бірнеше жылдан кейін сәтсіз аяқталды және Ходсон АҚШ-қа көшіп кетті. Манеа колониясының орны Кембридж университетіне қарасты Кембридж археологиялық бөлімі (CAU) арқылы қазылып зерттелді.

Британияға оралу

Оуэн АҚШ-қа қысқа сапармен барса да, Лондон 1828 жылы оның тұрақты мекені мен жұмысының орталығы болды. Уильям Алленмен және басқа да бірнеше бизнес серіктестермен ұзақ созылған жанжалдан кейін Оуэн Нью-Ланаркпен байланысын толықтырып үзді. Сәтсіз аяқталған «Жаңа үйлесім» экспериментіне байлығының көп бөлігін инвестициялаған Оуэн енді бай капиталист емес еді. Дегенмен, ол өндірістік теңдік, балаларға тегін білім беру және фабрика қалаларында лайықты тұрмыс жағдайларын насихаттау үшін белсенді үгіт-насихат жүргізе берді. Ол сонымен қатар Еуропа бойынша лекциялар оқыды және өз идеяларын қолдау үшін апталық газет шығарды. Бұл – уақытқа негізделген валюта, онда тауарлар еңбек ноталары арқылы алмасылды; бұл жүйе әдеттегі айырбас құралдарын және делдалдарды ығыстырды. Лондондық биржа 1833 жылға дейін жұмыс істеді, ал Бірмингемдегі филиалы 1833 жылдың шілдесіне дейін бірнеше ай бойы қызмет етті. Оуэн кәсіподақ қозғалысына да қатысты, 1834 жылы тарап кеткенге дейін Ұлы Ұлттық Біріктірілген Кәсіподақ (GNCTU) басшысы болды. Оуэннің дінге бейжай көзқарастары жұмысшы табы арасында оның принциптері көптеудің сеніміне айналды, сондықтан 1839 жылы «Вестминстер шолуы» осылай баяндады. 1854 жылы, 83 жасқа келгенде, Оуэн спиритизмге жосылды, бұл дінді Англияға әкелген американдық медиум Мария Б. Хейденмен бірнеше сеанс өткізгеннен кейін. Ол «Рационалды тоқсандық шолу» басылымында және «Адамзаттың болашағы» атты памфлетінде жаңа сенімін жариялады, онда жақсы және жоғары адамдар мен әйелдердің рухтарының күшімен болашақтағы ұлы революция туралы айтылды. Оуэннің өлімінен кейін спиритуалистер оның рухы 1871 жылы медиум Эмма Хардинге Бриттенге «Спиритизмнің жеті қағидасын» жеткізді, олар олардың Ұлттық одағы үшін «діни философиясының негізі» ретінде пайдаланылды.

Құрметтер мен марапаттар

Оуэннің қарапайым шиферлі қабірі Ньютаун қаласындағы Сент-Мэри шіркеуінің қорымдық жеріне орнатылды. 1902 жылы кооперативтік қозғалыс оған ескерткіш ретінде модерн стиліндегі қоршауды қабірдің айналасына қойды. Уэльс халқы уэльс мүсіншісі сэр Уильям Госкомб Джон жасаған Оуэннің бюстін Швейцарияның Женева қаласындағы Халықаралық еңбек ұйымының кітапханасына табыс етті.

Оуэннің өмірбаяндары

А. Дж. Бут, Роберт Оуэн, Англиядағы социализмнің негізін қалаушы (Лондон, 1869)
Г. Д. Х. Коул, Роберт Оуэннің өмірі. Лондон, Эрнест Бенн Лтд., 1925; Макмилланның екінші басылымы, 1930
Ллойд Джонс. Роберт Оуэннің өмірі, оқиғалары және еңбектері. Лондон, 1889
А. Л. Мортон, Роберт Оуэннің өмірі мен ойлары. Нью-Йорк, Халықаралық баспа, 1969
В. Х. Оливер, "Роберт Оуэн және ағылшын жұмысшы табының қозғалыстары", History Today (қараша 1958) 8–11, 787–796 бб.
Ф. А. Паккард, Роберт Оуэннің өмірі. Филадельфия: Ашмэд және Эванс, 1866
Фрэнк Подмор, Роберт Оуэн: Өмірбаян. Лондон: Хатчинсон және компания, 1906
Дэвид Сантилли, Диірменшінің өмірі. Лондон, Б. Т. Батсфорд Лтд, 1987
Уильям Лукас Саргант, Роберт Оуэн және оның әлеуметтік философиясы. Лондон, 1860
Ричард Теймс, Радикалдар, Теміржолдар және реформа. Лондон, Б. Т. Батсфорд Лтд, 1986

Оуэн туралы басқа да еңбектер

Артур Бестор, «Баквудс утопиялары». Пенсильвания университетінің баспасы, 1950, 2-ші басылым, 1970
Джон Батт (ред.). Роберт Оуэн: Оның өмірі мен еңбегінің қырлары. Гуманитарлық баспа, 1971

Грегори Клейс, Азаматтар және қасиеттілер. Ұлыбританияның ерте социализміндегі саясат және антисаясат. Кембридж университетінің баспасы, 1989
Грегори Клейс, Машиналар, ақша және мыңжылдық: 1815–1860 жылдардағы моральдық экономикадан социализмге дейін. Принстон университетінің баспасы, 1987
Р. Е. Дэвис, Роберт Оуэн – филантроп және әлеуметтік реформатор, еске алу. Роберт Саттон, 1907
Р. Е. Дэвис және Ф. Дж. О’Хаган, Роберт Оуэн. Лондон: Continuum Press, 2010
Э. Долеанс, Роберт Оуэн. Париж, 1905
И. Донначи, Роберт Оуэн. Жаңа Ланарк және Жаңа Гармониядағы Оуэн. 2000
Огюст Мари Фабр, «Практикалық социалист» Роберт Оуэн. Ним, Bureaux de l'Émancipation, 1896
Джон Ф. К. Харрисон, Роберт Оуэн және Ұлыбритания мен Америкадағы оуэншілдер: Жаңа моральдық әлемді іздеу. Нью-Йорк, 1969
Александр Герцен, Менің өткенім мен ойларым (Калифорния университетінің баспасы, 1982). (Бір тарауы Оуэнге арналған.)
Г. Дж. Холйоак, Англиядағы кооперация тарихы: әдебиеті және оның жақтастары. 1-том. Лондон, 1906
Г. Дж. Холйоак, Англиядағы кооперация тарихы: әдебиеті және оның жақтастары. 2-том. Лондон, 1906
Уэльстің Ұлттық кітапханасы, Роберт Оуэннің библиографиясы, Социалист. 1914

Х. Саймон, Роберт Оуэн: Оның өмірі және қазіргі заман үшін маңызы. Йена, 1905
О. Симеон, Роберт Оуэннің Жаңа Ланарктегі тәжірибесі. Патернализмнен социализмге. Palgrave Macmillan, 2017