Кіріспе

Шотландтық британдық әскери офицер және отаршылдық әкімші (1762–1824)

Генерал-майор Лаклан Маккуарри, CB (/m//ə/'/k//w//ɒr//ɪ/; Lachlann MacGuaire; 31 қаңтар 1762 – 1 шілде 1824) – Шотландиядан шыққан британдық әскери офицер және отаршылдық әкімші. Маккуарри 1810-1821 жылдары Жаңа Оңтүстік Уэльстің бесінші губернаторы болды және колонияның әлеуметтік, экономикалық және сәулеттік дамуында жетекші рөл атқарды. Тарихшылар оны Жаңа Оңтүстік Уэльстің қылмыстық колониядан еркін қонысқа өтуіне маңызды үлес қоскан деп санайды, сондықтан 19-шы ғасырдың басында Австралия қоғамын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Маккуарри колонияның қала құрылысы саласындағы маңызды тұлға болды. Ол қазіргі Сиднейдің дамуына зор ықпал етті, қазіргі заманғы қала орталығының негізін қалады, Хайд Паркті Австралияның алғашқы қоғамдық паркі ретінде құрды, Маккуори көшесі бойындағы түрлі қоғамдық ғимараттардың құрылысын қадағалады және бүгінгі күні Батыс Сиднейдің бір бөлігі болып табылатын бірнеше елді мекендердің жоспарын жасады. Ол сондай-ақ Хобарт қаласы үшін көшелер жоспарын жасауға бұйрық берді. Зерттеулерді қолдаған Маккуарри 1813 жылы Көк таулар арқылы өтуге рұқсат берді, бұл аймақтың алғашқы сәтті британдық экспедициясы болды. Ол Австралиядағы алғашқы ішкі британдық елді мекен – Батерст қаласын құруға бұйрық берді. Әдептілік пен тәртіпті нығайтуға тырысқан Маккуарри, эмансиписттер деп аталатын бұрынғы сотталғандарға кеңдік көрсетті, оларды маңызды мемлекеттік лауазымдарға тағайындады және кең аумақты жерлерді берді. Аборигендерге мейірімділікпен қарауға ниет білдіргенімен, 1816 жылы ол Хоуксбери және Непиан соғыстары кезінде Гундунгура және Даравал халықтарының Аппин қырғынына әкелген бұйрыққа қол қойды.

Ерте өмір

Лаклан Маккуарри Шотландияның батыс жағалауындағы аралдар тізбегі – Ішкі Гебридтердегі Мулл аралының жағалауындағы Ульва аралында дүниеге келді. Оның әкесі, үлкен Лаклан, ағаш шебері және диірменші болып жұмыс істеді, сонымен қатар Маккуарри тайпасының басшысының туысы еді. Оның анасы Маргарет, ықпалды Мердок Маклейннің, Лохбуидің 19-шы лардының қарындасы болды. Осыған қарамастан, оның ата-анасы салыстырмалы түрде кедей және, мүмкін, сауатсыз болған, Оскамуллдағы шағын шаруашылықты жалға алып, оны қосалқы шаруа ретінде өңдеген. Жасөспірім шағында Маккуарри білім алу үшін Эдинбургке жіберілді, және ол Эдинбург Корольдік орта мектебінде оқыған болуы мүмкін, онда ол ағылшын тілі мен арифметиканы үйренді.

Солтүстік Америка

1776 жылы Маккуори британ армиясына өз еркімен қосылып, 84-ші жаяу полкіне тағайындалды. Сол жылы ол олармен бірге Солтүстік Америкаға Америка Тәуелсіздік соғысындағы революционерлерге қарсы күресу үшін сапар шекті. Америкаға жолда келе жатқанда, ол Ньюкасл Джейн шайқасына қатысты, бұл британдық сауда кемесінің американдық жекеменге қарсы алғашқы теңіз жеңісі болды. Маккуари бастапқыда Новая Шотландияның Галифакс қаласында орналасты және 1777 жылдың 9 сәуірінде кіші офицер атағын алды. 1781 жылдың 18 қаңтарында ол лейтенант атағына көтеріліп, 71-ші (Highland) жаяу полкіне ауыстырылды және олармен Нью-Йорк және Чарльстон қалаларында қызмет етті. Маккуари британдықтар соғыста жеңілген кезде Ямайкада болғандықтан, көтерілістің аяқталуын қауіпсіз күйінде қарсы алды.

NSW корпусымен қарым-қатынас

Маккуоридің алғашқы міндеті 1808 жылғы губернатор Уильям Блайға қарсы болған Ром көтерілісінен кейін колонияда тәртіпті, заңды үкімет пен тәртіпті қалпына келтіру болды. Британ үкіметі Маккуариге Ром көтерілісінің екі көшбасшысын – Джон Маккартур мен майор Джордж Джонстонды қамауға бұйрық берді. Бірақ Маккуари Сиднейге келген кезде, Маккартур да, Джонстон да өздерін қорғау үшін Англияға қашып кеткен еді. Маккуари дереу көтерілісшілердің бастаған барлық шараларын жоюға кірісті. Мысалы, көтерілісшілер берген барлық "кешірімдер, жалға берулер және жер участалары" күштен шығарылды. Алайда, жалға алушылардан түскен көптеген петициялардан кейін, Маккуари көп ұзамай өз шешімін кері қайтарып, оларды бекітті. Жаңа Оңтүстік Уэльс корпусы мен оның монополиясы жақын уақытта таратылғанымен, әскери ықпал сақталды, офицерлер әділет жүйесіне әсер ете берді. Маккуари өзі қалған NSW корпусы офицерлерімен қарым-қатынасты жақсартуды жөн көрді және Блайға қарсы көтеріліске бейтарап қатысты.

Азаматтық реформалар

Маккуоридің колонияға тәртіп орнату міндетінің бір бөлігі – сотталғандар лагерін жоспарланған көшелері мен саябақтары бар қалалық ортаға қайта жаңарту болды. Қазіргі Сиднейдің орталық бөлігінің көшелер жүйесі Маккуори жасаған жоспарға негізделген. Колонияның ең мәртебелі ғимараттары Маккуори көшесінде салынды, ол оған өзінің есімін берді. Олардың кейбіреулері бүгінге дейін сақталған, соның ішінде «Рум ауруханасы», оның бір бөлігі қазір Жаңа Оңтүстік Уэльс Парламентінің ғимараты болып табылады. Маккуари Үкімет үйі үшін салғызған әсем атқоймалар қазір Сидней консерваториясы орналасқан заманауи ғимараттың құрамына кіреді. Маккуари билік еткен кезеңде салынған тағы бір маңызды ғимараттар – Параматта әйелдер жетімдер мектебі, Сент-Джеймс шіркеуі және Хайд-парк казармасы. Ол сондай-ақ Хайд-паркті ресми түрде қоғамдық демалыс орны деп атап, құрды. Маккуари Австралияда қолданысқа арналған алғашқы ресми валютаны жасағандық үшін мақталады. 1812 жылы ол 40 000 испан доллары монетасын сатып алып, сотталған жалған монета жасаушы Вильям Хеншаллға монеталардың ортасын кесіп, оларды Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясына тиесілі екенін анықтау үшін қайта мөрлеуді тапсырды. Орталық бөлігі («дамп» деп белгілі) 15 пенске бағаланды, ал сыртқы жиегі («тесік доллар» деп белгілі) бес шиллингтік монета болды. Жаңа валютаны жасауға тырысқандарға Ньюкасл көмір шахталарында жеті жылдық мерзімге сотталатыны жарияланды. Маккуари 1817 жылы колонияның алғашқы банкі – Жаңа Оңтүстік Уэльс банкін құруға да көмектесті.

Әлеуметтік реформалар

Маккуориге колонияда мораль мен тәртіпті нығайту бойынша нақты нұсқаулар берілді. Ол некеге тұруды және шіркеуге баруды ынталандырды, полиция патрульдерін күшейтті және қоғамдық жерде алкоголь ішуге қарсы заңдар қабылдады. Бұл саясаттың негізгі бөлігі – бостандық алғандар: мерзімі біткен немесе шартты немесе толық кешірім алған сотталғандар. Маккуори бұрынғы сотталғандардың өздерін түзетіп, заңға бағынып, христиандық өмір салтын ұстануын қалады. Алғашқыда ол тек англикандық дінді қолдады, бірақ 1820 жылы ресми мақұлданған католик дін қызметкерлерін сақтықпен қарсы алды. Осы бостандық алған сотталғандардың кейбіреулері білікті маман болды немесе колониядағы коммерциялық кәсіпорындар арқылы зор байлыққа ие болды. Маккуори осындай бұрынғы сотталғандарды әлеуметтік өзгерістердің үлгісі деп есептеді және оларды әлеуметтік жағдайына көтеріп, маңызды мемлекеттік лауазымдарға тағайындау арқылы марапаттады. Мысалы, Фрэнсис Гринвей колония архитектор болды, доктор Уильям Редферн колония хирургі болды, ал Эндрю Томпсон мен Симеон Лорд судьялар болып тағайындалды. Колониядағы "эксклюзивтер" деп аталатын әулеттер бұл тағайындауларға наразылық білдірді, кейбіреулері жоғарылатылған бұрынғы сотталғандармен бірге жұмыс істеуден бас тартты. Дегенмен, 1812 жылы Австралиядағы сот жүйесіне қатысты Select committee on Transportation жасаған тергеу Маккуоридің либералды саясатын қолдады. Комитет колонияны мүмкіндігінше дамытып, сотталғандарға жұмыс беру және бостандық алғаннан кейін оларды қоныс аударуға ынталандыру қажет деген қорытындыға келді. Маккуори бостандық алғандарға жер беруді де жақсы көріп, 1811 жылы британдық қонысты оңтүстік-батысқа қарай кеңейтуді жоспарлағанда, Аппин аймағында бұрынғы сотталғандарға 30 және 40 акр жер берді. Сондай-ақ, 1815 жылы Наполеон соғыстарының аяқталуымен Жаңа Оңтүстік Уэльске сотталғандар мен қоныс аударушылардың көптеп келуіне себеп болды, нәтижесінде ақ халықтың саны екі есеге артты. Маккуори өзінің азаматтық құрылыс бағдарламасын жұмыс орындарын көбейту және экономикалық белсенділікті ынталандыру үшін пайдаланды.

Барлауды қолдау

Маккуори колониядағы британдық зерттеулердің үлкен демеушісі болды. Ол өзі Сидней бассейніне және Джервис шығанағы, Порт-Стифенс, Хантер өзені, Батерст және Ван Димен жері сияқты басқа да аймақтарға бірқатар экспедицияларға қатысты. Ол кездесетін ескерткіштерге және жаңа қоныстарға өзінің, әйелінің немесе британдық аристократия мүшелерінің есімдерін қойды. Кейін сол жылы Джордж Эванс, Маккуоридің тапсырмасымен осы ішкі аймақты одан әрі зерттеуге кірісіп, Маккуори өзенін тауып, оған ат қойды. 1815 жылы Маккуори осы өзенде Батерстті құруға бұйрық берді, ол Австралиядағы алғашқы ішкі британдық қоныс болды. Эванс 1815 жылы губернатордың бұйрығымен оңтүстік-батысқа қарай зерттеу жүргізіп, Лаклан өзенін оның құрметіне атады. Маккуори Джон Окслиді бас геодезист етіп тағайындады және оны 1817–18 жылдары Лаклан өзенін, Ливерпуль жазығын және Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстік жағалауын зерттеуге, сондай-ақ отарлауға жарамды жерлерді табуға экспедицияларға жіберді. Оксли географиялық нысандарға губернатордың есімімен атау дәстүрін сақтап, үміткер жағалаудағы шығанақты Порт Маккуарри деп атады.

Аборигендерге қатысты саясат

Маккуоридің аборигендерге қатысты саясаты әскери күш қолданып жүзеге асырылған ынтымақтастық пен ассимиляцияға негізделген. 1810 жылы колонияға келген соң Маккуари «Бұл елдің тума халқына әрқашан мейіріммен және құрметпен қарау қажет» деген тілегін білдірген сөз сөйледі, және келесі төрт жыл бойында аз ғана қақтығыс болды. Бірақ 1814 жылдың қысында Непиан өзені маңындағы қақтығыстарда бірнеше қоныс аударушы мен абориген қаза тапты. Маккуари бастапқыда бейбітшілік орнатуға бағытталған жарлықтар жариялады, бірақ кейін аймақты бақылау үшін қарулы экспедиция жіберді. Ол сондай-ақ осы «басшыларға» олардың отбасылары пайдалануы үшін шағын жер участақтарын сыйлады. Бұл сыйлықты алғаш рет 1815 жылы Бунгари алды, ол Джорджс-Хедте бұғаз, қайық және 15 акр жер алды. 1816 жылы Маккуари Коулби мен Нурагингиге Непиан өзені бойындағы жау аборигендерге қарсы әскери операцияларға көмектескендері үшін бұғаз бен жер участақтарын сыйлады. Австралиядағы колонистер «сенімді» аборигендерге көптеген жылдар бойы бұғаз сыйлау дәстүрін сақтады. Колонияның ішкі және шалқары аймақтарына, жаугершік аборигендерді жазалау мақсатымен, оларды елден толығымен қуып шығу және тауларға дейін айдап салу үшін, сондай-ақ соңғы уақытта жасалған кісі өлтірулер мен зорлық-зомбылықтардың қылмыскерлерін ұстап алу үшін экспедициялар жіберілді, олар тірі ұсталған жағдайда қатты жазаға тартылуы керек еді. Қылмыстың қозғаушыларын тапсыруға дейін немесе олардың тайпалары сотқа беруге дейін, мүмкіндігінше көп аборигендерді тұтқынға алуға бұйрық бердім. Егер аборигендер ең аз қарсылық көрсетсе немесе тапсыруға шақырылғанда бас тартса, әскери жасақтарға қолбасшылық ететін офицерлерге оларды берілуге мәжбүрлеу үшін оқ атуға рұқсат берілді. Осындай жағдайларда өлтірілген аборигендердің денелерін ағаштарға іліп қоюға бұйрық берілді, осы арқылы тірі қалғандарды қорқытуға болады. 17 сәуірде капитан Джеймс Уоллис басқарған 33 гранадиерден тұратын жасақ Гандхара және Таравал тайпаларының үлкен тобын Катаракта өзенінің шатқалында, Непиан су қоймасының жоғарғы бөлігінде қоршауға алды. Кем дегенде 14 адам, әйел және бала қаза тапты, кейбіреулері оқтан өлтірілді, ал басқалары тік жардан құлап кетті. Бұл оқиға Аппин қырғыны деп танылды. Каннабайгал мен Даннеллдің мәйіттері Маккуаридің нұсқауымен ағаштарға ілінді, ал Каннабайгалдың бас сүйегі кейін Шотландияға әкелінді. Екі әйел мен үш бала тұтқынға алынды, ал Маккуари Уоллисті оның еңбегі үшін марапаттап, оны Ньюкасл тұтқын қонысының коменданты етіп тағайындады. Бигж Джон Маккартур, Сэмюэл Марсден және Арчибальд Белл сияқты Маккуаридің әлеуметтік реформаларына қарсы болған «элиталық» колонистермен кеңесті. Олар сотталғандарды қалалардағы мемлекеттік құрылыс жұмыстарынан алып тастап, оларды ірі қой шаруашылықтарында жұмыс істеуге жіберуді қалады. Бигж осы пікірлермен келісіп, көптеген сотталғандарды арзан жұмыс күші ретінде осы «капитал иелеріне» тағайындаса, үкіметтік шығындарды айтарлықтай азайтуға және британдық жүн өнеркәсібін нығайтуға болатынын көрді. Бигжтің есебінде Маккуаридің Жаңа Оңтүстік Уэльсті сотталғандардың қоғамға қайта оралуына мүмкіндік беретін орынға айналдыруы дұрыс емес екені, ал босатылғандарға қатысты оңалту саясаты ғана емес, «жеткіліксіз және қауіпті» болғаны, сонымен қатар «зорлық актісі» болғаны көрсетілді. Маккуари бірнеше рет отставкаға кетуді ұсынды, ол 1820 жылы қабылданды, ал 1821 жылы Томас Брисбен оны губернатор ретінде алмастырды. Маккуари басқа губернаторларға қарағанда ұзақ қызмет етті, бірақ көп ұзамай, 1824 жылы, губернаторға кеңес беру үшін тағайындалған Жаңа Оңтүстік Уэльстің Заңнамалық Кеңесінің құрылуымен оның билігі азайтылды, ол Австралияның алғашқы заң шығару органы болды.

Шотландияға оралу, өлім және мұра

Маккуори Шотландияға оралды және 1824 жылы Лондонда Бигге таратқан айыптаулардан қорғанып жүргенде қайтыс болды. Дегенмен, оның беделі өлімінен кейін де артып, әсіресе, азат болғандар мен олардың ұрпақтары арасында күшейді. Олар Австралиядағы алтын асығынан бұрын Австралия халқының көп бөлігін құрады. Бүгінде көптеген адамдар оны Австралияны түрме емес, ел ретінде құруға тырысқан алғашқы губернаторлардың ең озық ойлы және прогрессивтісі деп санайды. Австралия тарихшыларының ұлттық мектебі оны ұлттық батырдың алға басушысы ретінде қарастырады. Маккуори континентке Австралия деген атауды ресми түрде бекітті, бұл атауды Австралияны алғашқы айналып өткен Мэтью Флиндерс бұрын ұсынған еді. "Австралия" атауының бастауы Маккуоримен тығыз байланысты, ол оны 1817 жылы алғаш рет ресми хатта пайдаланды. Оның құрметіне аталған көптеген географиялық нысандармен қатар, Австралиядағы Сиднейдегі Маккуори университеті сияқты көптеген мекемелер де оның есімімен аталады. Губернатор қызметін атқару кезінде 1810 жылы Маккуори полковник, 1811 жылы бригада генералы, ал 1813 жылы генерал-майор шеніне көтерілді.

Ескерткіштер

2012 жылы Терренс Плоурайт жасаған Маккуоридің мүсіні Сиднейдің орталығында Хайд Парктің солтүстік кіреберісінде орналасқан. Жақын жердегі жазуда: "Ол мінсіз джентльмен, христиан және адам жүрегінің жоғары заң шығарушысы болды" деп жазылған. Оның жергілікті халыққа қарсы жазалаушылық жорықтарына байланысты мүсіннің және жазудың орындылығына күмән туды. 2023 жылдың сәуірінде Анзак күні наразылар мүсінді геноцидке қатысы бар деген айыптамамен граффити жазып бүлдірген; бұл наразылыққа жергілікті қоғамның бір бөлігі қарсылық білдірді.

Атау және тану

Австралиядағы көптеген жерлер, ғимараттар мен мекемелер Маккуоридің құрметіне аталған (олардың кейбіреулерін өзі Маккуори атаған). Олар: