Кіріспе

Уайтхолл сарайы – Вестминстердегі Уайтхолл сарайы 1530 жылдан 1698 жылға дейін ағылшын монархтарының негізгі резиденциясы болды. 1622 жылы Иниго Джонстың банкет залынан басқа, оның көптеген құрылыстары өрттен қирады. Генрих VIII патшалық резиденцияны Уайтхоллға көшірді, себебі жақын орналасқан Вестминстер сарайындағы ескі патшалық пәтерлер өртенген еді. Уайтхолл сарайы бүгінге дейін сақталмаса да, ол орналасқан аймақ әлі де Уайтхолл деп аталады және британ үкіметінің орталығы болып табылады. Бір кезде Уайтхолл сарайы 1500-нен астам бөлмесімен Еуропадағы ең ірі сарай болды, Ватиканды озып, кейіннен 2400 бөлмеге дейін кеңейген Версаль сарайынан озылып кетті. Сарайдың ең кеңейген кезеңінде, ол солтүстікте Нортумберленд даңғылымен, оңтүстікте Даунинг-стрит және Дерби-гейтпен, ал батыста Ат-Гардс-роудқа қараған қазіргі ғимараттардың орналасқан жерінен шығыста Темза өзенінің сол кездегі жағалауларына дейін созылды (Виктория жағалауының салынуынан Темзадан қосымша жерлер қайтарылды) – барлығы шамамен Уэстминстер аббаттығынан қашықтықта болды.

Тарих

13 ғасырда Вестминстер сарайы Англияның үкімет орталығына айналды және 1049 жылдан бері корольдің басты резиденциясы болып табылды. Осының нәтижесінде, аймақ танымал және қымбатқа бағаланған жерге айналды. Йорк архиепискобы Уолтер де Грей 1240 жылдан кейін жақын жердегі мүлікті сатып алып, оны Вестминстердегі резиденциясы ретінде пайдаланды және оны Йорк Плейс деп атады. Король Эдуард I Вестминстерде жұмыс жүргізіліп жатқанда бірнеше рет Йорк Плейсте тұрып, оны өзінің сүйіктілеріне орналастыру үшін кеңейтті. Йорк Плейс 15 ғасырда қайта салынды және кардинал Уолси оны осылайша кеңейтті, оның нәтижесінде ол астанадағы ең үлкен үй ретінде Ламбет сарайымен ғана бәсекелесе алды, патша сарайлары да осы санатқа кіретін. Осылайша, король Генрих VIII 1530 жылы кардиналды биліктен шеттету кезінде Йорк Плейсті сатып алып, Вестминстерді (корольдік тұрғын үй, немесе «жеке» аумағы 1512 жылы өртенген) өзінің басты резиденциясы ретінде алмастырды, және Энн Болейнмен бірге оның мүліктерін тексерді. «Уайтхолл» атауы алғаш рет 1532 жылы тіркелді; оның бастауы ғимараттар салу үшін қолданылған ақ тастан туындады. Король Генрих VIII фламанд суретшісі Антон ван ден Вингардеге Йорк Плейсті қайта жобалауды тапсырды және ол оны өмірі бойы кеңейте берді. Ричмонд сарайынан шабыттанған ол боулинг алаңы, жабық теннис корты, әтеш күресіне арналған арена (қазіргі Кабинет кеңсесінің 70-ші үйінің орнында) және жюстке арналған алаң (қазіргі Атты әскер салтанатының орнында) сияқты спорттық жабдықтарды қосты. 1540 жылдары 30 000 фунттан астам (қазіргі шақта бірнеше миллион) жұмсалды деп есептеледі, бұл бүкіл Брайдуэлл сарайын салу құнынан екі есе көп. Генрих VIII 1533 жылы Энн Болейнмен және 1536 жылы Джейн Сеймурмен сарайда үйленді және 1547 жылдың қаңтарында сол жерде қайтыс болды. Анна Данияның хатшысы Уильям Фаулер бақтағы күн сағатына латын тілінде өлеңдер мен анаграммалар жазды, олар Джеймс VI мен I бұйрығымен қалпына келтірілді. 1611 жылы сарайда Уильям Шекспирдің «Темпест» пьесасының алғашқы танымал қойылымы өтті. 1613 жылдың ақпанында бұл жерде Елизавета мен Фридрих V үйлену тойы болды. Король Джеймстің сүйіктісі Роберт Карр, Сомерсет графы үшін арналған қырық бөлмелі жатақханада бұрынғы боулинг алаңында суреттер галереясы орналасқан. Джеймс VI мен I ғимараттарға маңызды өзгерістер енгізді, атап айтқанда 1622 жылы Иниго Джонстың жобасы бойынша салынған жаңа банкет залын салды. Оның әшекейлеуі 1634 жылы Карл I тапсырысымен (1649 жылы ғимараттың алдында өлім жазасына кесілген) Пётр Пол Рубенс салған төбемен аяқталды. 1650 жылы Уайтхолл сарайы 1500-ден астам бөлмесімен Англиядағы ең ірі әлеуметтік ғимараттар кешені болды. Оның орналасуы ретсіз болды, ал құрамдас бөліктері әртүрлі өлшемде және әртүрлі сәулеттік стильде болды, бұл оны бір ғимаратқа қарағанда кішкентай қалаға ұқсатады. Ғимараттардың ретсіздігіне сарай қызметкерлерінің өздерінің немесе корольдің қаражаты есебінен тағайындалған тұрғын үйлеріне қосымшалар салуға бейімділігі себеп болды. Карл II-нің Жасыл матаның клеркі Стивен Фокс 1660 жылдары оған берілген үш бөлмеге қосымшалар салуға Жұмыс кеңсесінен рұқсат алды. Ол аяқтаған кезде ол үлкен сарай салып, аттарға арналған үй, тұрақ және Темзаға көрініс жасады, бәрі де сарай желісінің ішінде. Карл II шағын жұмыстар тапсырды, бірақ кең ауқымды жөндеу жұмыстарын жүргізді. Әкесі сияқты ол да сарайда қайтыс болды, бірақ инсульттан. Джеймс II Кристофер Реннің әртүрлі өзгерістерін тапсырды, соның ішінде 1687 жылы аяқталған шіркеуді, королеваның пәтерлерін қайта құруды және королеваның жеке баспанасын (1689) тапсырды. 1686 жылдың желтоқсанында аяқталған Джеймс II-нің Рим-католик шіркеуі Англияда католиктерге қарсы күрес кезінде көп сынға ұшырады, сонымен қатар қорқынышқа да бөленді. Төбе 8132 алтын жапырақпен әшекейленген, ал nave шығыс жағында Рен жобалаған және Гринлинг Гиббонс ойып жасаған үлкен мәрмәр алтарь (12,19 м биіктігі және 7,62 м ені) бөлмеге үстемдік етті.

Жою

1691 жылы сарай Еуропадағы ең ірі және ең күрделі сарайға айналды. 10 сәуірде Портсмут герцогинясы бұрын пайдаланған, көп рет жөнделген пәтерде өрт шықты, ол ескі сарай құрылыстарына зиян келтірді, бірақ мемлекеттік бөлмелерге әсер етпеді. Бұл қалған кешенге одан да берік байланыс сыйлады. 1694 жылдың соңында Мэри II Кенсингтон сарайында шешек ауруынан қайтыс болды, ал келесі 24 қаңтарда Уайтхоллде салтанатты жерленді; Уильям мен Мэри Кенсингтондағы сарайларын бағалап, Уайтхоллден жаңылды. 1698 жылдың 4 қаңтарында болған екінші өрт қалған тұрғын үйлердің және мемлекеттік ғимараттардың көп бөлігін қиратты. Ол бір қызметшінің жоғарғы бөлмедегі салғысынан туды, ол жаққан көмірдің үстіне сулы кір жуатын маталарды кептіруге іліп қойған. Кір жуатын маталар тұтанды, және өрт өрт сөндірушілер 15 сағат бойы сөндіре алмай, сарай кешеніне тарады. Келесі күні жел күшейіп, өртті солтүстікке қарай қайтадан тұтатты. Сол кездегі Корольдік жұмыс сарқысы Кристофер Ренге Уильям III кешеннің сәулеттік қазынасы – Банкет үйін сақтап қалу үшін бар күшін жұмылдыруға тікелей бұйрық берді. 5 қаңтарда Джон Эвелин қысқаша жазды: "Уайтхолл өртенді! Қалғандары – қабырғалар мен қираған орындар ғана". Банкет үйінен басқа, Скотланд-Ярдтағы және саябаққа қараған кейбір ғимараттар, сондай-ақ 1769 жылы бұзылған Холбейн қақпасы сақталды. Өрт кезінде көптеген өнер туындылары жойылды, олардың ішінде XVII ғасырда Гонзага коллекциясының бір бөлігі ретінде сатып алынған Микеланджелоның "Купидон" мүсіні де болды. Сондай-ақ Ханс Холбейн кішісінің әйгілі Уайтхолл фрескасы, оның ішінде Генрих VIII портреті және Джан Лоренцо Бернинидің Карл I патшасының мәрмәр бюсті де жоғалды.

Қазіргі күн

Банкет үйі – кешеннің қазіргі таңда тұрған жалғыз ажырамас ғимараты, бірақ ол біршама өзгертілген. Ескі сарайдың басқа да түрлі бөліктері әлі де бар, көбінесе Уайтхоллдың үкіметтік кешеніндегі жаңа ғимараттарға енгізілген. Бұған Генри VIII дәуіріндегі бұрынғы жабық теннис алаңдарының мұнарасы мен басқа да бөліктері кіреді, олар 70 Уайтхоллдағы Ескі қазынашылық және Кабинет кеңсесіне салынған. 1938 жылдан бастап, алаңның шығыс жағы қазір Қорғаныс министрлігі (ҚҚМ) орналасқан ғимаратпен қайта жаңартылды, қазір Қорғаныс министрлігінің бас ғимараты деп аталады. Вольсидің Үлкен палатасының астындағы жер, қазір Генри VIII шарап қоймасы деп аталады, Тюдор дәуіріндегі кірпішпен қапталған шатырдың керемет үлгісі болып табылады, оның ұзындығы шамамен 21 метр, ені 9 метр. Бұл жер жаңа ғимарат жоспарына ғана емес, сонымен қатар Ат күзетшілері даңғылының жобаланған бағытына да кедергі келтіргені анықталды. 1938 жылы Мэри патшайымының өтініші және Парламенттегі уәде бойынша, шарап қоймасын сақтау туралы шешім қабылданды. Сәйкесінше, ол темір және бетонмен қоршалып, 1949 жылы, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылыс қайта басталғанда, батысқа қарай 3 метрге және шамамен 6 метрге тереңдетіліп, орналастырылды. Бұл жұмыс құрылымға ешқандай айтарлықтай зақым келтірмей орындалды және қазір ол ғимараттың жертөлесінде орналасқан. Уайтхоллдағы бұрынғы шіркеуден (Жеймс II үшін салынған) алынған бірнеше мәрмәр ою-өрнектер Сомерсеттегі Бурнхэм-он-Сидегі Сент-Эндрю шіркеуінде сақталған, олар 1706 жылы Вестминстер аббаттығына көшірілгеннен кейін 1820 жылы мұнда жеткізілді.