Кіріспе

Ортағасырлық Италиядағы саяси бірліктер – Италия қала-мемлекеттері Италия түбегінде ежелгі дәуірден бастап 19 ғасырдың соңында Италия Корольдігі құрылғанға дейін болған көптеген саяси және тәуелсіз аумақтық бірліктер еді. Ежелгі Италия қала-мемлекеттері этруск (Додекаполис), латын, ең белгілісі Рим, және грек (Магна Греция), сондай-ақ умбриялық, кельт және басқа да тектілерден құралды. Батыс Рим империясы құлағаннан кейін Италиядағы қалалық елді мекендер Батыс Еуропадағы елді мекендерге қарағанда көбінесе үзіліссіздікке ие болды. Осы қалалардың көптегені Рим империясының құрамында болған ертедегі этруск, умбрия және рим қалаларының қалдықтары еді. Римнің республикалық институттары да сақталды. Кейбір феодалдық билеушілер құл еңбекпен және кең жерлермен иеленді, бірақ 11 ғасырға қарай Венеция, Милан, Флоренция, Генуя, Пиза, Лукка, Кремона, Сиена, Читта ди Кастелло, Перуджа және тағы да басқа көптеген қалалар өздерінің ресми билеушілерінен тәуелсіздік алуға мүмкіндік берген ірі сауда орталықтарына айналды. Осы қалалардың кейбіреулері маңызды болып өсіп, герцогтықтар мен теңіз империяларына айналды.

Орта ғасырлар мен қазіргі заман

Италияның ең ерте ортағасырлық қала-мемлекеттерінің қатарында, 7 ғасырда пайда бола бастаған Неаполь герцогтігі, Амальфи герцогтігі, Гаета және Венеция Республикасы болды. Бұл мемлекеттер Византияның билігінде болғанымен, іс жүзінде тәуелсіздікке ие болды. Сполло герцогтігі мен Беневенто герцогтігі Ломбардтардың бақылауында болды.

Коммуналар

Солтүстік және орталық Италияда пайда болған басқа ерте итальяндық қала-мемлекеттер, Киелі Рим империясы тұсында үлкен тәуелсіздік алу үшін күрестің нәтижесінде құрылды. Ломбард Лигасы – Италияның солтүстігіндегі қалалардың көпшілігін біріктірген одақ болатын, оған Милан, Пьяченца, Кремона, Мантуя, Крема, Бергамо, Бреша, Болонья, Падуа, Тревизо, Виченца, Верона, Лоди, Реджио Эмилия және Парма қалалары кірді, бірақ құрамы уақыт өте өзгеріп отырды. Генуя, Турин және Орталық Италиядағы Флоренция, Пиза, Лукка, Сиена, Анкона, Читта ди Кастелло, Перуджа, Терни, Ассизи сияқты басқа қала-мемлекеттер осы "коммуна" қалаларымен байланыста болды.

Герцогтік

Рим мен Папалық мемлекеттердің оңтүстігінде Салерно, Амальфи, Неаполь герцогтігі және Гаета герцогтігі жатыр. Басқа тәуелсіз қалалар – Бари және Трани, олар 1130 жылы құрылған Нормандық Сицилия Корольдігіне біріктірілді.

Кірістер

11-15 ғасырларда Солтүстік Италияда жан басына шаққандағы табыс дерлік үш есеге өсті деп есептеледі. Бұл жоғары мобильді, демографиялық тұрғыдан кеңейіп жатқан қоғам, оны қарқынды дамып келе жатқан сауда ынталандырды. 14 ғасырда, дәл Италия Ренессансы басталар кезде, Италия Батыс Еуропаның экономикалық орталығы болды: итальян мемлекеттері аяқталған жүн өнімдерін өндіруде көш бастады. 1348 жылғы оба эпидемиясы, ағылшын жүн өнеркәсібінің пайда болуы және жалпы соғыстар Италияны уақытша экономикалық басымдығынан айырды. 15 ғасырдың соңына қарай Италия Жерорта теңізіндегі сауданы қайта бақылауға алды. Ол керамика, шыны бұйымдар, кесте және жібек сияқты сәнді тауарларда жаңа ниша тапты, сонымен қатар жүн өнеркәсібінде уақытша жаңаруды бастан өткерді. Италия ешқашан тоқыма өнімдері бойынша берік ұстанымды қайта қалпына келтірген жоқ. Ол банк ісінің отаны болғанымен, 16 ғасырда неміс және голланд банктері бизнесті өздеріне тартып ала бастады. Американың ашылуы, сондай-ақ португалдықтардың Африка мен Үндістанға жаңа сауда жолдарын ашуы, Португалияны жетекші сауда державасы етіп, 16 ғасырда экономикалық күштің Италиядан Португалияға, 17 ғасырда Португалиядан Нидерландыға, ал 18 ғасырда Нидерландыдан Ұлыбританияға ауысуына себеп болды.

Сана мен жазу дағдысы

13 ғасырда Солтүстік және Орталық Италия әлемдегі ең сауатты қоғамға айналды. Ерлердің үштен бірінен астамы ана тілінде оқи алды (Батыс Рим империясының құлдырауынан бері-ақ мұндай көрсеткіш тіркелмеген), сондай-ақ әйелдердің шағын, бірақ маңызды бөлігі де оқи алды. Италия қала-мемлекеттерінде сауда мен коммерцияның дамуына байланысты жаңа бухгалтерлік жүйелердің маңыздылығы артып, халықтың сауаттылығы жоғары болды. Пизалық Леонардо Фибоначчидің "Liber Abaci" сияқты кең таралған кітаптары математика мен арифметиканы іскерлікке қолдануды қамтитын немесе күрделі есептеулерге негізделген нұсқаулықтар болды. Әйтулі Лука Пачоли итальяндық қала-мемлекеттерінің банк жүйесін құруға, екі жақты есеп жүргізуді енгізуге көмектесті. Оның 27 беттік бухгалтерлік есепке арналған трактаты осы тақырыптағы алғашқы жарияланған еңбек саналады және бүгінгі күнгі (генуялық саудагерлердің) қос жазбалы есеп жүргізудің негізін қалады деседі.

Коммуналар

XI ғасырда Солтүстік Италияда жаңа саяси және әлеуметтік құрылым пайда болды: қала-мемлекет немесе коммуна. Осы қалаларда қалыптасқан азаматтық мәдениет ерекше болды. Коммуналар пайда болған кейбір елдерде (мысалы, Ұлыбритания мен Франция) олар монархиялық мемлекеттерге біріктірілді. Олар Солтүстік және Орталық Италияда, сондай-ақ Еуропаның басқа да аймақтарында тәуелсіз және күшті қала-мемлекеттерге айналды. Италияда феодалдық билеушілерден бөліну 12-ші ғасырдың соңы мен 13-ші ғасырда, Рим папасы мен Священная Рим империясы арасындағы Инвеституралық дау кезінде болды: Милан Ломбард қалаларын Священная Рим императорларына қарсы жетектеп, оларды жеңіп, тәуелсіздік алды (Легнано шайқасы, 1176 жыл, және Парма шайқасы, 1248 жыл; Ломбард Лигасын қараңыз). Италияның кейбір қала-мемлекеттері өте ертеде-ақ зор әскери күшке ие болды. Венеция мен Генуя Жерорта және Қара теңіздерінде кең теңіз империяларын құрды, олардың кейбіреулері өсіп келе жатқан Осман империясына қауіп төндірді. Төртінші крест жорығы (1204 жыл) кезінде Венеция Византия империясының үштен бірін жаулап алды. 12-ші ғасырдың соңына қарай Солтүстік Италияда жаңа және ерекше қоғам пайда болды: бай, мобильді, кеңейіп келе жатқан, аралас аристократия және қалалық буржуазиясы бар, қалалық институттар мен республикалық үкіметке қызығушылық танытқан қоғам. Бірақ көптеген жаңа қала-мемлекеттерде отбасы, цех және бауырластыққа негізделген зорлық-зомбылыққа толы топтар болды, бұл олардың бірлігін әлсіретті (мысалы, Гвельфтер мен Гибеллиндер).

Князьдік мемлекеттер

1300 жылға қарай осы республикалардың көпшілігі Синьоре билеген княздықтарға айналды. Венеция, Флоренция, Генуя, Лукка және тағы бірнеше республика монархиялық Еуропаның күшейе бастауына қарамастан республика болып қала берді. Көп жағдайда 1400 жылға дейін Синьорелер өздері бағындырған қалалары (немесе аймақтық қалалар тобы) үстінен тұрақты династия құрып, формалды жоғары тұрғандарынан егемендік титулын алды. Мысалы, 1395 жылы Джан Галеаццо Висконти Милан герцогы атағын король Венцеславтан 100 000 алтын флоринге сатып алды.

Өңірлік мемлекеттер

Он төртінші және он бесінші ғасырларда Милан, Венеция және Флоренция басқа қала-мемлекеттерді жаулап алып, аймақтық мемлекеттер құрды. 1454 жылғы Лоди бейбіт шарты Италиядағы гегемония үшін күресті тоқтатты, билік тепе-теңдігіне қол жеткізді (Италия Ренессансын қараңыз). XVI ғасырдың басында Генуя, Лукка немесе Сан-Марино сияқты кейбір қала-мемлекеттерден басқа, тек Венеция Республикасы ғана тәуелсіздігін сақтап қалып, Франция мен Испанияның еуропалық монархияларымен және Осман империясымен теңесе алды (Италия соғыстарын қараңыз).