Кіріспе

Тарихи құқықтық принцип

Cuius regio, eius religio – латын тіліндегі сөз тіркесі, сөзбе-сөз "кімнің мемлекеті, олардың діні" дегенді білдіреді. Яғни, билеушінің діні бағынышты халқының дінін анықтайды. Бұл құқықтық принцип Батыс цивилизациясында дін бостандығының (жеке емес, ұжымдық) маңызды дамуын білдірді. Жеке діни нанымдарға төзімділік қалыптасқанға дейін көптеген мемлекет қайраткерлері мен саяси теоретиктер діни әртүрліліктің мемлекетті әлсірететініне, әсіресе мемлекеттік бақылау мен қадағалауды қиындататынына сенді. "Cuius regio" принципі – мемлекеттік басқарудың осы қағидасы мен діни плюрализмге (бір аумақта бірге өмір сүруге) қарай дамитын үрдіс арасындағы келісімге келген нәрсе болды. Ол Рим католиктері мен лютерандар сияқты екі діни топтың өкілдеріне өздеріне сәйкес жерге көшіп баруға мүмкіндік берді, басқа діндерді есепке алмады. 1555 жылы Аугсбургта бейбіт келісімге қол қойылды, осы арқылы Киелі Рим империясының ішіндегі католик және протестант күштері арасындағы қарулы қақтығыс аяқталды. Неміс тілді мемлекеттердің билеушілері мен Киелі Рим императоры V Карл осы принципті қабылдауға келісті. Іс жүзінде бұл принцип 1532 жылғы Нюрнберг діни бейбітшілігі мен 1546-1547 жылдардағы Шмалькальдия соғысы аралығында қолданысқа енген. Енді заңдық тұрғыдан бекітілген бұл принцип, reservatum ecclesiasticum және Declaratio Ferdinandei қағидалары бойынша дін мәселесі қарастырылған шіркеулік княздықтар мен оларға қарасты кейбір қалаларды қоспағанда, Империяның барлық аумақтарына қолданылуға тиіс болды. Бұл келісім протестанттар мен католиктер арасындағы ұйымдастырылған әскери қақтығыстардың алғашқы толқынының аяқталуын білдірді. Алайда, бұл принциптер 1545-1648 жылдардағы Контрреформация соғыстары кезінде де маңызды рөл атқарды. Бұл кальвинизм сияқты басқа реформаланған христиандық бағыттарды және анабаптизм сияқты радикалды жүйелерді есепке алмады. Дегенмен, Аугсбург конфессиясының вариациясы арқасында кейбір лютеран емес адамдар лютеран ретінде танылды. Империяда ең көп таралған екі діннен басқа барлық практикалар тыйым салынды, заң бойынша еретикалық деп есептелді және өлім жазасына әкелуі мүмкін. "Cuius regio" принципі қазіргі заманғы "ішкі сенім бостандығы" идеалын тікелей мақсат етпесе де, билеушінің дінін қабылдамаған адамдарға мүлкін алып кетуге рұқсат етілді. Declaratio Ferdinandei бойынша лютеран рыцарьлары қай жерде тұрса да өз дінін сақтауға құқылы болды. Католиктердің 1629 жылғы Реституция жарлығында Declaratio Ferdinandei-ді күштен шығаруы 1618-1648 жылдардағы Отыз жылдық соғыстың туындауына ықпал етті. Өз кезегінде, Реституция жарлығы 1635 жылғы Прага бейбітшілігінде жойылды, осы арқылы 1555 жылғы Аугсбург бейбітшілігінің шарттары қайта жаңартылды. Принцип бойынша жүзеге асырылған көші-қондардың нәтижесінде туған тұрақтылық билеушілердің кейінгі дін ауысуларымен бұзылу қаупіне тап болды. Сондықтан Вестфалиялық бейбітшілік принциптің мәнін сақтап, билеушілердің өз халқын дін ауыстыруға мәжбүрлеуіне тыйым салып, Империялық аумақтардың ресми дінін 1624 жылғы жағдай бойынша нормативтік жыл ретінде белгіледі. Кейбір наразылар эмиграцияға кетсе, ал басқалары никодемиттер ретінде өмір сүрді. Еуропаның географиялық және тілдік ерекшеліктеріне байланысты, протестант елдерінде тұратын католиктерге католик елдерінде тұратын протестанттарға қарағанда эмиграцияға шығу оңай болды. Нәтижесінде, Еуропа континентінде крипто-папистерге қарағанда крипто-протестанттар көп болды.

Империядағы діни бөліністер

16 ғасырдан бұрын және Ұлы жарылыстан кейін Батыс және Орталық Еуропадағы христиан әлемінде бір ғана басым дін болды, ол – Рим-католик діні. Сол кезеңде пайда болған еретик секталар, мысалы, катарлар мен вальденстер, тез арада жойылды немесе маңыздылығын жоғалтты. Кейінгі кезеңдегі басты тұлғалар, ең алдымен Джон Гус және Мартин Лютер, бастапқыда католик шіркеуін реформалауды талап етті, бірақ бұл сенімді толығымен қабылдамауды білдірмеді. Кейін Лютер католик шіркеуінен бөлініп, лютеран дінін құрды. Алғашында Киелі Рим императоры Карл V монахтар арасындағы маңызсыз дау-жанжал деп есептеген діни реформация идеясы, Киелі Рим империясының көптеген аймақтарындағы даулар мен проблемаларды күшейте түсті, олар одан әрі шиеленіске ұшырады. Жаңа протестанттық теология неміс шаруаларының соғысында (1524–1526) әлеуметтік белсенділікті күшейте түсті, бірақ бұл соғыс қатыгездікпен басылып, халықтық саяси және діни қозғалыс талқандалды. 1531 жылы бірнеше лютеран князьдері өздеріне қарсы осындай қуғынның қайталануынан сескеніп, Шмалькалден лигасына бірікті, олар өзара және өз аумақтарын басқа князьдердің шабуылынан қорғауға келісті, сондай-ақ католик князьдері мен әскерлеріне қарсы саяси одақ құрды. Князьдер мен католик дін қызметкерлерінің көпшілігі католик шіркеуіндегі институционалдық бұзушылықтардың өсуі, сенушілердің амалдарына кедергі келтіріп жатыр деген пікірде болды. 1537 жылы папа Павел III бұзушылықтарды тексеру және реформаларды ұсыну үшін кеңес шақырды. Одан бөлек, ол бірнеше ішкі реформалар жүргізді. Осы күш-жігерге қарамастан, Карл V-нің қолдауына қарамастан, протестанттардың католиктермен келісу әрекеттері экклезиологияның әртүрлі түсініктері мен ақталу принципіне байланысты сәтсіз аяқталды. Сол жылы Шмалькалден лигасы өз кеңесін шақырып, бірнеше сенім қағидаларын қабылдады; Лютер қатысты, бірақ кездесулерге қатысуға денсаулығы жол бермеді. Делегаттар 1540–1541 жылдары Регенсбургте қайта кездескенде, өкілдер сенім мен ақталу туралы доктринаға келісе алды, бірақ тағайындалған киялылар санына, әсіресе, тәуба/кешірімнің киялы болып саналатынына қатысты келіспеді, сондай-ақ «шіркеу» анықтамасы бойынша да үлкен дау туды. Католиктер мен лютерандардың арасы бұрынғыдан да алшақтады; тек бірнеше қалаларда ғана лютерандар мен католиктер өзара татулықта өмір сүре алды. 1548 жылы саяси келіспеушіліктер діни мәселелермен қабаттасып, қандай да бір келісімге қол жеткізу мүмкін емес болып көрінді. 1548 жылы Карл дінаралық императорлық жарлық (Огсбург уақытша шарты деп те аталады) жариялады, оның арқылы ортақ тіл табуға тырысты. Бұл әрекет протестант және католик князьдерін, сондай-ақ Курияны наразылыққа итерді; тіпті бұл жарлықты шығарған Карл да, діни келісімнің жартысына ғана тең келетін саяси және дипломатиялық аспектілеріне риза болмады. 1551–1552 жылдары папа Юлий III шақырған Трент соборы католик ілімін қайтадан растап, протестант ерестерін жаңадан айыптады. Бұл собор 17 және 18 ғасырларда католик шіркеуінің реформасында маңызды рөл атқарды.

Аугсбург диетасы

Католик және протестанттық идеологиялар ең қатты қарама-қарсылыққа толы сияқты көрінді. Карлдың уақытша шешімі ешкімді қанағаттандырмады. Ол Аугсбургте жалпы мәжіліс шақыруға бұйрық берді, онда түрлі мемлекеттер діни мәселені және оның шешімін талқылайтын болды (мұны 1530 жылғы Аугсбург мәжілісімен шатастырмау керек). Ол өзі қатыспады, және дауларды – аумақтық, діни және жергілікті билік мәселелерін – "реттеу және шешу" үшін өкілеттігін інісі Фердинандқа берді.

Аугсбургтік бейбітшіліктің екінші және үшінші қағидалары

Екінші қағида шіркеулік мемлекеттердің ерекше мәртебесін қамтыды, оны шіркеулік резерв немесе reservatum ecclesiasticum деп атайды. Егер князь-епископ немесе князь-абат дінін өзгертсе, ол билігінен бас тартуға міндетті болып, шіркеуге католик мұрагерін сайлауға мүмкіндік беретін еді. Үшінші қағида, Фердинандтың жариялануы деп белгілі, егер реформацияланған дін 1520 жылдардың ортасынан бері сол жерде таралған болса, шіркеулік мемлекеттердегі рыцарьлар мен кейбір қалаларды діни біртүзіліктің талабынан босатты. Бұл католиктер мен лютерандар бірге тұрған бірнеше аралас қалалар мен қалалардың болуына жол ашты. Фердинанд мұны соңғы сәтте, өз билігімен қосты.

Құқықтық салдарлар

1555 жылдан кейін Аугсбург бейбіт шарты Киелі Рим империясының жерінде католик және лютеран діндерінің бірге өмір сүруін заңды түрде бекітетін құжат болды және «Ескі Дінді» ұстанушылар мен Лютердің ізбасарлары арасындағы шиеленісті азайтуға көмектесті. Оның екі маңызды кемшілігі болды. Біріншіден, Фердинанд шіркеу мүлкіне қатысты мәселені талқылауды асықтырып жіберді; ол «Cuius regio, eius religio» қағидасы қабылдалғандағы мұқият қарастырудан және талқылаудан өте алмады. Осының салдарынан, оның мәтіні барлық немесе тіпті көптеген болашақ құқықтық жағдайларды қамтымады. Оның ad hoc Declaratio Ferdinandei пленарлық сессияда мүлдем талқыланбады; оның орнына, ол өзінің «әрекет ету және шешу» билігін пайдаланды.

Осы нақты кемшіліктер келесі онжылдықтарда Империяны мазалады. Аугсбург бейбіт шартының ең үлкен кемшілігі, болжам бойынша, «евангелистік және реформаланған» деп аталатын діни көріністердің өркендеп дамуын ескермеуі болды. 1555 жылға қарай Лютер ұсынған реформалар ғана діни көріністің жалғыз мүмкіндігі емес еді: Фризиялық Менно Симонс (1492–1559) және оның ізбасарлары сияқты анабаптистер; оңтүстік-батыста және солтүстік-батыста айқын күшті болған Джон Кальвиннің ізбасарлары; немесе Гульдрих Цвинглидің ізбасарлары Аугсбург бейбіт шартының қарастыруларынан және қорғауынан тыс қалды. Дін азаттығы шартына сәйкес, олардың діни сенімдері ресми түрде еретикалық деп танылды және 1781 жылғы Төзімділік жарлығына дейін Габсбургтер әулетінің тікелей билігіндегі жерлерде солай болып қала берді.

Зайырлы аумақтарда қолдану

Алайда ұлттық деңгейдегі жеке діни төзімділік идеясы қарастырылмады: реформацияланған және радикалды шіркеулер (кальвинистер мен анабаптистер ең басты мысалдар) бейбітшілік шартында қорғалмады (және анабаптистер кез келген жағдайда *cuius regio eius religio* қағидасын қабылдамас еді). Криптокальвинистерді Филип Меланхтон қолдады, ол оларға реформацияланған нанымдарына бейімделген Аугсбург конфессиясының өңделген нұсқаларын ұсынды. Бір тарихи мысал – Гессен-Кассель мысалы, онда 1566 жылы Аугсбург конфессиясы қабылданғанымен, аумақ сол кезде де реформацияланған болып, 1605 жылы ресми түрде реформацияланған сенімін қабылдағанға дейін солай болды. Католиктер мен лютерандардың билігінде өмір сүрген көптеген протестант топтары әлі де дін тастаушылық айыбына ұшырау қаупінде болды. Кальвинистерге төзімділік ресми түрде 1648 жылғы Вестфалия бейбітшілігімен ғана берілді, ал анабаптистердің көпшілігі шығысқа – Трансильванияға, Польша-Литва одағына, Осман империясына немесе Ресейге, батысқа – Англияға және Жаңа әлемге көшіп кетті немесе шейіт болды. 1648 жылғы Вестфалия бейбітшілігі Рим империясының императорынан басқа барлық билеушілерді өз дінін өзгертуге, бірақ оны өз халқына таңудан тыйым салды. Мысалы, Саксонияның курфюрсті Фридрих Август I 1697 жылы Польша королі болу үшін католицизмге көшті, бірақ Саксония курфюрсттігі ресми түрде протестант болып қалуға тиіс болды. Саксониялық курфюрст тіпті Рейхстагтағы протестанттық органның директоры лауазымын сақтап қалды. Бранденбург курфюрсті Иоанн Зигмунд 1613 жылы кальвинизмге көшті, бірақ оның поддандыларының көпшілігі лютеран болып қалды. Бранденбург-Пруссия 1817 жылғы Пруссия шіркеулері одағына дейін лютерандық пен кальвинизм ресми дін болып саналған екі конфессиялық мемлекет болып қала берді. Бранденбург курфюрсттері Киелі Рим империясының шекарасынан тыс жатқан және Польша короліне қарасты Пруссия герцогтігінде католицизмге төзімділік танытты. Кейіннен олар Польшадағы басқа да католик аймақтарын иеленді, бірақ шіркеу кірісіне 80%-ға дейін салық салды. Бранденбург-Пруссия сондай-ақ католицизм ресми дін болған Батыс Германиядағы аймақтарды иеленді. 1747 жылы Ұлы Фридрих католик соборы, әсіресе лютерандар басымдығы бар Берлин қаласында Сент-Гедвиг соборын салуға рұқсат берді. Оснабрюк князьдік епископтығы *cuius regio, eius religio* қағидасынан ерекше жағдайға ие болды. 1543 жылдан кейін Оснабрюк бірте-бірте лютерандыққа көшті, бірнеше протестант епископтары дінін өзгертті немесе сайланды. Алайда ол толыққанды лютерандық мемлекетке айналмады, өйткені католиктердің құлшылықтары жалғасты, католик епископтары да сайланды. Вестфалия бейбітшілігінде, Оснабрюкте жартылай келісілген, католик және лютеран діндері 1624 жылғы Оснабрюктегі мәртебесіне қайта оралды. Оснабрюк шіркеуінің аймағы болып қала берді, оны епископ-князь басқарды, бірақ бұл лауазымды кезекпен католик епископы мен лютеран епископы, кейіннен Хановер үйінен таңдалған адамдар атқаратын болды. Аймақты лютеран епископы басқарғанда, католиктерді Кельн архиепископы бақылап отырды. 1731 жылы Зальцбург архиепископы фон Фирмиан өзінің аймағын қайта католикке айналдыруды шешті. Алғашында бұл протестант балаларын ата-аналарынан ажыратып, католиктер үйінде тәрбиелеуді қамтыды. Принц-архиепископ императорлық және бавариялық әскерлерден Зальцбургте тұратын шамамен 20 000 лютеранды басуға көмектесуді сұрады. Басқалары Ганноверге немесе Голландия Республикасына жол тапты. Сонымен қатар, британдық колониясы Грузияда да Зальцбург тұрғындары қоныстанды. 1966 жылы архиепископ де қуғын-сүргінге байланысты өкініш білдірді.