Кіріспе
Ptenopus – Gekkonidae тұқымдасына жататын, көбінесе қабылдайтын геккон деп аталатын кішкентай кесірткелер туысы. Бұл туыс Оңтүстік Африкаға ғана тән. Осы туыста тек үш түр сипатталған.
Ptenopus is a small genus of lizards, known commonly as barking geckos, in the family Gekkonidae. The genus is endemic to southern Africa. There are only three described species in this genus.
Түрлер мен түрлік түрлері
Келесі түрлер мен түршіктер қолданыстағы деп танылды.
Этимология
Карпи деген атау голландиялық текті Оңтүстік Африкалық әуесқой табиғат зерттеушісі Бернхард Карптың (1901–1966 жж.) құрметіне берілген. Кочи деген атау австриялық текті Оңтүстік Африкалық энтомолог Чарльз Кохтың құрметіне берілген. Денесі мен құйрығы орташа қалыңдықпен, цилиндр тәрізді, ерекше шеттері жоқ. Құйрығы ұшына қарай жіңішкерейеді, бірақ гекконға тәндей, жануар толық жетілген кезде оның бір бөлігі түсіп қалуы мүмкін, ал ұшындағы бөлігі көбінесе жаңадан өскен бөлік болады. Бұл жануар геккон үшін орташа мөлшерде, әдетте дене ұзындығы шамалы. Басы мен құйрығының ұзындығы шамамен бірдей, сондықтан әдеттегі мысалының жалпы ұзындығы шамамен миллиметрлерді құрайды. Көптеген геккондардағыдай, құйрығы көбінесе май жинағыштарымен ісіп кетеді, бірақ Chondrodactylus және Pachydactylus сияқты көптеген түрлердегідей емес. Басының пішіні дөңгелек, мұрыны жуан, Chondrodactylus және Pachydactylus тұқымдастарын еске түсіреді. Көздері анық көрінеді және кең аралықта орналасқан, қысқа тұмсықтың үстінде алға қарай орналасқан, тік оқушылары бар, мысалы, Pachydactylus түрлерінің оқушыларындағы кішкентай тесіктер жоқ. Денесі мен құйрығы цилиндр тәрізді, құйрығы ұшына қарай жіңішкерейеді. Қабықшалары кішкентай, дөңгелек пішіндес және тік қырлары жоқ. Түсі ақ немесе сарымызды түстен қоңырға дейін, біркелкі емес дақтармен және ұсақ нүктелермен. Құрсақ қабықшалары көбінесе ақ, бірақ барлық түрлердің еркектері мен Ptenopus carpi әйелдерінің мойны сары түсті.
Биология
Жаңқалар ұзындығы бір метрге дейін жететін қуыстар қазып алады. Күндіз олар ыстықтан және жыртқыштардан қорғану үшін қуыстарын жауып қояды. "Қабық тілді жаңқа" деген атау еркектердің аумақтық шақыруларымен байланысты. Жаз айларында еркектер кешкі кезде және бұлтты күндері қуыстарындан шығып, тек бастарын көрсетіп, сағаттап "кек-кек-кек" деп шақырады. Әр түрдің шақыруының өзіне тән дыбыс биіктігі бар. Аумақты қорғаудан басқа, шақырулар аналықтарды тартады. Жұптасқан аналық еркектің қуысына кіріп, жұптасқаннан кейін оны иеленеді. Ол кетіп, өзіне жаңа қуыс қазып алады. Әдетте, ол мұндай қуысқа бір жұмыртқа салып, көп ұзамай кетеді. Жұмыртқаның қабығы қатты болады, бұл геконға тән ерекшелік. Қуыстардың олардың биологиясындағы маңыздылығына байланысты, қабық тілді жаңқалар тек қуыстарын қаза алатын жерлерде ғана тіршілік ете алады. Олар құм немесе лайға тәуелді, ол жеткілікті жұмсақ және қазуға қолайлы болуы керек. Бос құмды төбелерге де, қатты немесе тасты жерге де, қалың шөпке де жарамайды. Олар көбінесе аздап өсімдіктер өскен құмды топыраққа немесе құрғақ өзендердегі лайлы жерлерге бейім. Қолайлы жағдайларда, олар тығыз жиналады, кішкентай аумақта көптеген қуыстар пайда болады. Дегенмен, жалғыз қуыстар да кездеседі. Жаңбырдан кейін, мысалы, құмырсқалардың көктемгі ұшу кезінде, қабық тілді жаңқалар көбінесе қуыстарынан шығып, белсенді түрде аң аулайды. Құмырсқалардың ұшу маусымында олар геконның тамақтануының маңызды бөлігін құрайды. Жылдың басқа уақыттарында гекон көбінесе аң аулаушы болып табылады, ол қуыс кіреберісінде күтіп отырып, мүмкіндігі соғып, шабуылдайды.
Географиялық ауқым
Жаңқалай гекондар Оңтүстік Африканың құрғақ батыс аймақтарына ендемик. Ptenopus garrulus ең кең географиялық ареалға ие, Солтүстік Кейптен, Намибияның көп бөлігінен және Ботсвананың оңтүстік жартысынан солтүстік-батыс Лимпопоға дейін қамтиды. Ptenopus carpi тек Намиб шөлінде Куисеб өзенінен солтүстікке қарай, шамамен Этошаның қарсы жағында табалады. Ptenopus kochi Куисеб өзенінен оңтүстікке қарай Людерицке дейін кездеседі.