Кіріспе

Меглен румындары, сондай-ақ меглениттер, моглениттік влаштар немесе жай ғана влахтар деп аталады, олар Грекияның және Солтүстік Македонияның Меглен аймағында, атап айтқанда Орталық Македонияның Пела және Килькис аймақтық бірліктерін қамтитын жеті ауылда қоныстанған шығыс роман этносы. Бұл халық шамамен 300 км² аумақта тұрады. Аромандықтардан айырмашылығы, сол тарихи аймақтағы тағы бір роман тілінде сөйлейтін халық, меглен румындары дәстүрлі түрде отырықшы егіншілікпен айналысады және көшпенді мал шаруашылығымен шұғылданбайды. Кейде меглен румындары аромандықтармен бірге «македон румындары» деп те аталады. Олар роман тілінде сөйлейді, лингвистер бұл тілді көбінесе меглен румын тілі немесе меглениттік деп атайды, ал грек тілінде – βλαχομογλενίτικα (vlakhomoglenítika) немесе қарапайым моγλενίτικα (moglenítika). Өздері тілдерін vlahește деп атайды, бірақ Румыниядағы меглен румындарының диаспорасы мегленорумын терминін де қолданады. Басқа шығыс роман халықтарынан айырмашылығы, уақыт өте меглен румындары латынша Romanus сөзінен туындаған атауын ұмытып, оның орнына «влахтар» деген жалпы атаудан шыққан Vlasi немесе Vlashi терминін қабылдады. Орта ғасырларда роман емес халықтар роман халықтарын және малшыларды осы атаумен белгілеген. Меглен румындары деген терминді оларға 19 ғасырда олардың тілін және әдет-ғұрыптарын зерттеген ғалымдар берген. Олардың саны 5213 (П. Атанасов, соңғы бағалау) және 20000 (П. Папахаги, 1900) аралығында деп есептеледі. Румыниядағы меглен румындарының диаспорасы ең ірі (1500 адам), Түркияда кішкентай (500 адам), ал Сербияда одан да аз. Грекия ұлттық азшылықтарды мойындамайды, сондықтан шамамен 4000 адамнан тұратын бұл қауым Грекия тарапынан ресми түрде танылмайды. Солтүстік Македонияда тағы 1000 меглен румыны тұрады. Дегенмен, бүкіл әлемде меглен румындарының тегін жатқызылатын 20000-ға дейін адам бар деп саналады (оның ішінде осы елдердің негізгі халқына сіңіп кеткендер де бар).

Шығу тегі

Моглена аймағы (түрікше: Карачаова) Грецияның солтүстігінде, Солтүстік Македониямен шекарада орналасқан. Ол шамамен шығысында Вардар өзенімен, батысында Кожуф және Ворас тауларымен, оңтүстігінде Джанница мен Эдесса жазықтарымен, солтүстігінде Марианска тауларымен шектеледі. Тарихшылар Овидий Денсусяну мен Константин Жиречек меглено румындарының 1091 жылы Византия императоры Алексий I Комненнің Могленге қоныстанған румындар мен печенегтердің араласуынан тарағанын есептейді. Олар бұл пікірді Меглен влахтарының Азияға ұқсас сыртқы түрінің (көзге түсетін жақ сүйектері) негізінде айтты. Ал Густав Вейганд пен Джордж Мурну меглено румындарының румындық-болгар империясының Могленге қайтқан ұрпақтары екенін болжады. Бұл пікірге Жиречек қарсы шықты. Перикл Папагаги басқаша пікір білдірді, оған сәйкес меглено румындары – бұл Влахия деп қате аталынған румындардың тобы, олар Добромир Хрисос тұсында Меглен аймағына келген. Асан әулетінің тағы бір влахы Стрез өзінің билігіне Македония жерлерін қосып, Хрисостың жерлерін кеңейтті. Меглено румындарының арасында бонддик деп аталатын дәстүрлі салт болған, онда үйдің иесі Рождествоға дейін емен ағашының кесілген бөлігін ошаққа қойып, оны Эпифанияға дейін бірте-бірте жағар еді. Содан алынған көмір жеміс ағаштарының астына салынып, олардың өнімді болуына көмектесетін. Аромандар, кейбір румындар мен латыштардың арасында да бавник деп аталатын ұқсас салт болған, бірақ нақты айырмашылықтары бар. Бұл салт православиелік оңтүстік славян мәдениеттерінде (сербтердің бадняк, болгарлардың будник, македониялықтардың бадняк) кездеседі. Кейбіреулер осы салттар мен ғалымдар ашқан басқа да мәдени үлгілер меглено румындарының дәстүрлі таулы аймақтан шыққандығын көрсетеді деп санайды. Теодор Капидан меглено румын тілінің румын және басқа тілдермен ұқсастығын зерттей отырып, меглено румындарының Родоп тауларында біраз уақыт өткеніне көз жеткізді (Родоптағы болгарлардың тіліндегідей элементтердің болуына байланысты). Папагаги мен Капидан екеуі де ароман және меглено румын тілдерінде славян тілінің ықпалы жоқ екенін, бірақ грек тілінің ықпалы байқалатынын атап өтті. Меглено румын және басқа шығыс роман тілдерін зерттеу Капиданды румын тілінің қалыптасу кезінде ерте орта ғасырларда Дунайдың екі жағалауында (солтүстік және оңтүстік) румындық этностың үзіліссіз дамуы болғанына сендірді. Бүгінгі меглено румындық ауылдарының негізі қаланғанға дейін Пайко тауының биік жерлерінде бірнеше шағын ауылдар мен шатырлар болған. Орта ғасырлар мен қазіргі заманнан белгілі болғандай, меглено румындарының өз басқару жүйесі болған. Әр ауылды капитан басқарған. Олардың экономикалық және әлеуметтік орталығы Нанта қаласы болды. Моглендік помактардың Осман империясына қарсы шабуылдарынан кейін, османдықтар аймақтағы ауылдарға, соның ішінде меглено румындарының ауылдарына қарсы қуғын-сүргін науқанын бастады. Көптеген ауылдар Осман бегінің басқаруына берілді, ол оларды қауіпсіздігі үшін қатты пайдаланды. Алайда Ошани ауылы 1790 жылы Ахмет Бегке бағынғанға дейін ұзақ уақыт қарсылық көрсетті, өйткені олар қабілетті капитанның басшылығынан және оның қазасынан кейін де қарулы қарсылық көрсетуге дайындығынан пайда көрді.

20 ғасыр

Меглен влахтарының көпшілігі православиелік христиандар, бірақ 1900 жылы халқы 3660 адамды құраған Нанти (Нотия) ауылы, оның ішінде 3500 меглен румыны, Жоғарғы Караджова жазығында 17 немесе 18 ғасырда ислам дінін қабылдады. Шығыс роман тілдерінде сөйлейтін халықтың толыққанды бір қауымның исламға өтуінің жалғыз жағдайы осы. Бұл, түрік тіліндегі Моглен (Карачаова) атауынан кейін болды. 1913 жылдан бастап, Екінші Балқан соғысынан кейін, Балқан мемлекеттері халықты алмастыру арқылы этникалық біртектілікке жету саясатын ұстанды. 1913 жылдың 29 қыркүйегінде Түркия мен Болгария арасында олардың шекарасынан 15 шақырымға дейінгі аралықтағы халықты алмастыру туралы алғашқы келісімге қол қойылды. Нейли-сюр-Сен келісімі (1919 жылдың 27 қарашасы) екі ел арасында 40 мың грек пен 80 мың болгардың алмасуына әкелді. Грек-түрік соғысынан кейін, Лозанна келісім-шарты бойынша 500 000 түрік және басқа да мұсылмандар Кіші Азия гректерінің шамамен санымен алмастырылды. Мұсылман меглен румындары, барлық наразылықтарына қарамастан, діни сенімдеріне байланысты Түркияға күштеп жер аударылды. Келген гректердің көп бөлігі Грекияның Македония және Грекияның Фракия аймақтарына, соның ішінде дәстүрлі ароман және меглен румындарының жерлеріне қоныстанды. Осыдан кейін экономикалық және әлеуметтік салдарлар туды, аромандар мен гректер арасында жергілікті қақтығыстар пайда болды. Грек билігінің қысым көрсету әрекеттері 1921-1923 жылдары аромандар мен меглен румындары арасында Румынияға, әсіресе Моглена, Верия және Воденадан көшіп кету идеясын қолдайтын ұлттық қозғалыстың құрылуына әкелді. 1926 жылы Грекиядан 450-ге жуық меглен румынының отбасы Румынияға көшіп, 1913 жылы румындыққа айналған Оңтүстік Добруджада (Кадрилатер) қоныстанды. Олар Ошани, Лиумница, Купа, Лундзини, Бирислав, Ливези ауылдарынан келді және Дарстор (Силистра) қаласының маңындағы ауылдарға орналасты: Кочина (түрікше: "Кочина", қазіргі Профессор Иширково), Казимир (түрікше: "Каземир", қазіргі Казимир), Капаклия (түрікше: "Капаклы", қазіргі Слатина), Базаргиан (түрікше: "Безирган", қазіргі Милетич), Айдоду (түрікше: "Айдоғду", қазіргі Звездел), Татар Адмагея (түрікше: "Татар Атмаджа", қазіргі Сокол), Узунги Озман (түрікше: "Узунжа Орманы", қазіргі Богданци), Стребарна Виской (қазіргі Сребрна), Кадичиой (түрікше: "Кадыкөй", қазіргі Малук Преславец), Хасчиой (түрікше: "Хаскөй", қазіргі Добротица). 1947-1948 жылдары жаңа коммунистік билік 40 меглен румынының отбасын Чернадан Яломица және Брэила округтеріне, сондай-ақ Банатқа депортациялады. Олардың тек азы ғана Чернаға оралды, онда шамамен 1200 адам меглен румыны тілінде сөйлейді.

Түркия

Наниден алғашқы көші-қон 1912 жылы Осман империясындағы Соғучак, Визе және Демиркөй, Кыркларели қалаларына жасалды. 1923 жылы Нанти (Нотия) ауылының барлық халқы, Шығыс романдық халықтардың арасында бүкіл қауымы ислам дінін қабылдаған жалғыз жағдай, Нотия ауылының мұсылман меглено-румындары өздерін Нантинецтер деп атайды, ал тілдерін – Нантинешти; түрік тілінде оларды Нутиалы деп біледі. Олар 1759 жылы ислам дініне кірді. Түркияда олардың помактармен некелесуі жиі кездесетін. Кыркларели, Эдирне қаласының жанында орналасқан. Неміс ғалымы Теде Калдың мәліметінше, түрік қалалары мен ауылдарына қоныс аударған отбасылар саны: Кыркларели (110), Эдирне (100), Шаркөй (80), Бабаески (70), Люлебургаз (80), Узункөпрү (100), Чорлу (100), Малкара (50), Баллы, Малкара (10), Гөзсüzкөй (50), Каламиш (50), Хошкой (20), Мүрефте (5) болды. Қазіргі таңда олардың саны шамамен 500-ге жетеді, олар Кыркларелиде шоғырланған және мәдени тұрғыдан түріктерге ассимиляцияланған (олардың көпшілігі негізінен түрік тілінде сөйлейді).

Сербия

Сербияда меглено румындарының өте шағын қауымы да тұрады, дәлірек айтқанда Воеводинадағы Гудурица ауылында. Бұл ауыл бастапқыда этникалық немістердің қонысы болған, бірақ Югославия партизандары Гудурицаны басып алғаннан кейін немістер ауылдан қуылды. Елді мекенді қайта қоныстандыру 1945 жылдың қыркүйегінде басталды, және Гудурицаны жайластыру үшін словендер, хорваттар, босниялықтар, сербтер, албандар және македониялықтар жіберілді. Македониялықтардың арасында ароман және меглено румыны этностық тобына жататын адамдар да болды. Сол кездегі Югославия үкіметі бұл екі этностық топты жекелендірмегендіктен, олар қазіргі Солтүстік Македонияда ғана емес, Гудурицада да ескерілмеді. Бұл аромандар мен меглено румындарының этникалық өзіндігі күшті болған жоқ, сондықтан көптегендері тез ассимиляцияланды. Кейбір меглено румындары Воеводинаның басқа ауылдарына да қоныстанды, бірақ бүгінде Гудурицадағылар ғана сақталған. Дегенмен, олар өте шағын қауымды құрайды; 2014 жылғы мәліметтер бойынша Гудурицада меглено румын тілінде сөйлейтін үш адам ғана болды.