Кіріспе
Ажа, эве және фон халықтарының діні Водун (фон, гун және эве тілдерінде "рух" дегенді білдіреді, мұрынды жоғары тонды "у" дыбысымен; сондай-ақ Водон, Водун, Воду, Вуду, Вуду, Вуду, және т.б. деп те жазылады). Бұл дінді Бенин, Того, Гана және Нигерияның ажа, эве және фон халықтары қабылдайды. Батыс Африка дінінің элементтері сақталып, Америкадағы африкалық диаспоралар арасында кездесетін, ұқсас атаулары бар діндердің қазіргі формаларына айналды, мысалы, Суринамдық Винти, Гаитилік Воду, Луизиана Воду, Кубалық Воду, Доминикан Воду, Венесуэлалық Юю және Бразилиялық Водум (Кандомбле Джеже және Тамбор де Мина).
Vodun (meaning spirit in the Fon, Gun and Ewe languages, with a nasal high tone u; also spelled Vodon, Vodoun, Vodou, Vudu, Voudou, Voodoo, etc.) is a religion practiced by the Aja, Ewe, and Fon peoples of Benin, Togo, Ghana, and Nigeria. Elements of the West African religion have survived and evolved into the current forms of religions with similar names that are found in the New World among the African diaspora in the Americas, such as Surinamese Winti, Haitian Vodou; Louisiana Voodoo; Cuban Vodú; Dominican Vudú, Venezuelan Yuyu, and Brazilian Vodum (Candomblé Jejé and Tambor de Mina).
Теология және практика
Водун космологиясы жерді басқаратын водун рухтары мен құдайлық мәннің басқа да элементтеріне орталықтанған, табиғат пен адамзат қоғамының күштерін басқаратын ірі құдайлардан бастап, жеке өзендердің, ағаштардың және тастардың рухтарына дейін, сондай-ақ белгілі бір кланның, тайпаның немесе ұлттың қорғаушылары болып табылатын ондаған этникалық водундарға дейін. Водун – діни өмірдің орталығы. Рим-католик ілімдерімен, мысалы, қасиеттілер мен періштелердің араласуымен ұқсастығы Водунның католицизммен үйлесімді болып көрінуіне мүмкіндік берді және Гаити Водусы сияқты синкретикалық діндердің пайда болуына әкелді. Жақтастары ата-бабаларға табынуды ерекше баса айтады және өлгендердің рухтары тірілер әлемімен қатар өмір сүреді деп санайды, әр рухтар отбасының өз әйел діни қызметкері болады, кейде анадан қызға мұрагерлікпен беріледі. Водунның негізін құрайтын философиялық тұжырымдама да бар, ол 1985-1986 жылдары Абомей мен жақын маңдағы аймақта бір жылдық зерттеу жүргізген Сюзан Престон Блиердің айтуынша, қиын жағдайларда және жалпы өмірде сабырлы болудың маңыздылығын көрсетеді. Сюзан Престон Блиердің сөзіне сүйенсек, Водун – «су көзіне жақын болу, өмірді асықпау, тыныштыққа жету үшін уақыт табу» идеясы. Оның түсіндірмесі екі аймақтық жобалаушыдан туындайды, олар оның шығу тегі «суды алу үшін демалу» деген сөз тіркесінде жатыр деп санайды, яғни фон тіліндегі vo – «демалу» және dun – «су алу» сөздерінен. Водунға табынудың үлгілері әртүрлі диалекттерге, рухтарға, әдет-ғұрыптарға, әндерге және ырымдарға негізделген. Құдай Жаратушы, әртүрлі Mawu немесе Mahu деп аталады, ол әйел бейнесінде. Ол – үлкен әйел, көбінесе мейірімді және кешірімді ана. Ол барлық басқа құдайлардың иесі ретінде қарастырылады және оның атына ғибадатхана салынбаған жағдайда да, адамдар оған дұға етеді, әсіресе қиындыққа тап болғанда. Бір дәстүр бойынша, ол жеті бала туған. Сакпата: Жердің Водуны, Xêvioso (немесе Xêbioso): Күн күркірі Водуны, сондай-ақ Құдайдың әділдігімен байланысты, Agbe: Теңіз Водуны, Gû: Темір және Соғыс Водуны, Agê: Ауыл шаруашылығы мен ормандар Водуны, Jo: Ауа Водуны және Lêgba: Болжамсыз Водуны. Жаратушы екілік космогоникалық принципті бейнелейді, онда Ай – Маву және Күн – Лиза әйел және ер аспектілері болып табылады, олар көбінесе Жаратушының егіз балалары ретінде бейнеленеді. Басқа әңгімелерде Маву Лиза егіз емес, екі жүзді, өзін жүкті етуге қабілетті бір ғана гермафродит ретінде суреттеледі. Лиза – күнді, ыстықты, сондай-ақ күш пен энергияны әкелетін күн құдайы. Маву, ай құдайы, түннің салқынымен, тыныштығымен, құнарлылығымен және жаңбырмен қамтамасыз етеді. Мұны қысқаша түсіндіріп, бір мақалда былай делінген: «Лиза жазалағанда, Маву кешіреді». Басқа тармақтарда Жаратушы және басқа Водустар басқаша аталады, мысалы, Сакпо Диса (Маву), Ахолу (Сакпата) және Анидохо (Да) сияқты. Легба көбінесе фаллос ретінде немесе көрнекті фаллосы бар ер адам ретінде бейнеленеді. Мавудың кіші ұлы ретінде танымал, ол барлық водун құдайларының басшысы; Диаспоралық бейнелеуде Легба таяқпен жүретін өте қарт адам деп саналады. Жасы ұлғайғандықтан ол дана болып көрінеді, ал балалық шағында – бүлікші. Тек Легбамен байланысу арқылы ғана басқа құдайлармен байланысуға болады, өйткені ол рухтар есігінің күзетшісі. Дэн, Мавудың андрогиндік ұлы, ол жауын-шашынды жылан ретінде бейнеленген, және оныңмен қатар болуы және оның басқа жаратылыстарымен байланыс жасауы керек еді. Рухтар мен тірілер арасындағы делдал ретінде Дэн тепе-теңдікті, тәртіпті, тыныштықты және қарым-қатынасты сақтайды. Барлық жаратылыс құдайлық деп есептеледі, сондықтан құдайлық күшке ие. Дәрілік заттар, мысалы, шөптік дәрілер осылай түсіндіріледі және діндік рәсімдерде дүниенің заттарын кеңінен қолдануын түсіндіреді. Водун талисмандары, «фетиштер» деп аталатын мүсіндер, құрғатылған жануарлар немесе адамның мүшелері сияқты заттар, олардың емдік және рухани жаңарту қасиеттері үшін сатылады. Нақтырақ айтқанда, бұл – рухтардың мекендейтін нысандары. Фетишке жататын заттар даму сатысына қарай әр түрлі міндеттерді орындай алады. Фетиштік заттар көбінесе белгілі бір водунды және олардың күшін шақыру үшін қолданылатын «ғибадат орындарын» құрастыруда біріктіріледі.
Діни қызметкер
Король-ана – әулеттік ұжымның аналық тарапынан алғашқы қызы. Ол руға қатысты рәсімдерді – неке, дүркін шашу және жаназаны өткізу құқығына ие. Ол қауымның ең маңызды мүшелерінің бірі. Оның әулеттік ұжымы билікте болғанда, ол ауыл әйелдерін басқарады. Олар базарларды ұйымдастыру және басқаруға қатысады, сондай-ақ олардың күтімін ұстауға жауапты. Бұл өте маңызды, өйткені базарлар – қауымның бас қосып, әлеуметтік орталықтары болып табылады. Бұрын ауыл еркектері соғысқа шыққанда, Король-аналар әйелдердің бәрі қатысатын таңертеңгі дұға рәсімдерін өткізіп, олардың аман-есен оралуын қамтамасыз ететін. Бас діни қызметкер – оракулдың монастырға қамқорлық ету үшін таңдаған әйел. Діни қызметкерлер де, дін қызметкерлері сияқты, оракулдан шақыру алады, ол олардың өмірінің кез келген сәтінде келуі мүмкін. Содан кейін олар рухани білім алу үшін өз руларының монастырына қосылады. Жаңадан келгендердің арасынан болашақ бас діни қызметкерді тағайындайтын да оракул, монастырь ішінде мұрагерлік реттілік орнатылады. Отбасылық монастырға тек қана туған-туысқандар ғана кіре алатын, жат адамдарға рұқсат жоқ. Алайда, қазіргі заманда кейбір отбасы мүшелері ғибадат етудің бірінші шеңбері деп аталатын топқа кіреді. Жақын бейтаныс адамдарға тек стандартты пантеон рухтарына ғана құлшылық етуге рұқсат беріледі.
Демография
Бенин халқының шамамен 17 пайызы, яғни 1,6 миллионға жуық адам Водун дінін ұстанады. (Бұл Бениндегі басқа дәстүрлі діндерді қамтымайды.) Сонымен қатар, өзін «христиан» деп жариялаған халықтың 41,5 пайызы синкретизмдік дінді ұстанады, ол Гаити Водуына немесе Бразилия Кандомблесіне ұқсас; шындығында, олардың көпшілігі Оида жағалауына қоныстанған, Бразилиядан босатылған құлдардың ұрпақтары. Тогода халықтың шамамен жартысы жергілікті діндерді ұстанады, олардың ішінде Водун діні ең көп таралғаны, 2,5 миллион жақтасы бар; Гананың Эве халқының арасында тағы бір миллион Водун дінін ұстанатын адам болуы мүмкін, себебі Гананың 20 миллион халқының 13 пайызы Эве ұлтынан, ал Ганалықтардың 38 пайызы дәстүрлі діндерді ұстанады. Халық санағы мәліметтері бойынша, Нигерияда 14 миллионға жуық адам дәстүрлі дінді ұстанады, олардың көпшілігі Ифа дінін ұстанатын Йоруба халқы, бірақ нақты статистика жоқ. Дегенмен, Водун құдайлары әрбір ру, тайпа және ұлт үшін туғандықтан, ал олардың дін қызметкерлері ауылдарының моральдық, әлеуметтік және саяси тәртібін, сондай-ақ ата-бабалар мұрасын сақтауда маңызды рөл атқаратындықтан, бұл әрекеттер сәтті болған жоқ. Соңғы кезде Водун дінінің ұлттық өмірдегі орнын қайта жаңғыртуға бағытталған шаралар қолға алынуда, мысалы, 1991 жылдан бері Бениннің Оида қаласында жыл сайын Халықаралық Водун конференциясы өткізіліп келеді.
Водун мен христиандық синкретизм
Водун және христиан дінінің синкретизмі Батыс Африканың дәстүрлі Водун діні мен Бениндегі христиан дінін байланыстыру арқылы қалыптасқан. Оның жақтастары көбінесе Бенин, Того және Нигерияда кездеседі. Синкретизм – бұл бастапқыда ерекшеленетін екі немесе одан көп діни дәстүрлердің бірігуі. Айналасындағы елдерде де осы сияқты синкретикалық діндер бар, онда йоруба діні мен христиандық, одинала діні мен христиандық, бори діні мен ислам, немесе бвити діні мен христиандық арасындағы байланыс сақталады. Бенинде синкретизмді ұстанатындардан өзге, Водун және христиан дінін араластырмайтын үлкен топ та бар. Христиандық құлшылықтардан (көбінесе, бірақ тек Бенинде ғана емес) бөлек, сенушілер Водун жолымен баулығандарға барады, дәстүрлі үйді қорғауға арналған фетиштерді және жеке қорғаныш үшін гри-гри амулеттерін пайдаланады. Олар қайтыс болған ата-бабаларын құрметтейді және Водунон діни қызметкерінің көмегімен рухтар әлемімен байланыс жасайды.