Вильфредо Парето: Итальяндық ғалым және әлеуметтанушы

Кіріспе

Италиялық полимат (1848–1923)

Граф Макиавелли
Смит
Хьюм
Берк
Maistre
Molinari
Mosca
Панталеони (/UK//p//æ/'/r//eɪ//t//oʊ//, // /'/r//iː//t// / parrAYtoh, EE , /US//p//ə/'/r//eɪ//t//oʊ/ pəRAYtoh, vilˈfreːdo paˈreːto, ; туылған Вильфрид Фриц Парето; 15 шілде 1848 – 19 тамыз 1923) – әлеуметтану, азаматтық инженерия, экономика, саяси ғылым және философия салаларымен қызығушы итальян полиматы. Ол экономикаға, әсіресе табыс таралуын зерттеуге және жеке тұлғалардың таңдауын талдауға маңызды үлес қосты. Ол сондай-ақ әлеуметтік талдауда "элита" терминін қолдануды кеңінен таратуға жауапты болды. Ол Парето тиімділігі тұжырымын енгізіп, микроэкономика саласын дамытуға көмектесті. Сондай-ақ, табыс Парето таралымын ұстанады, яғни күш заңы бойынша ықтималдық таралымын алғаш рет айтқан. Парето принципі оның құрметіне аталған, ол Италиядағы байлықтың 80% -ы халықтың 20% -ына тиесілі екенін байқағанда негізделген. Ол сонымен қатар социология және математика салаларына да үлес қосты.

Өмірбаян

Парето 1848 жылғы 15 шілдеде Парижде, сүргінге жіберілген генуялық ақсүйек отбасында дүниеге келді. Оның анасы Мари Метенье – француз әйелі болған. 1848 жылғы неміс мемлекеттеріндегі төңкерістерге ынтасы бар ата-анасы оған Вильфрид Фриц деген есім қойды, ал 1858 жылы отбасы Италияға қайтқаннан кейін бұл есім Вильфридо Федерико болып өзгерді. Парето бала кезінде орташа табыс шаруалар отбасында өсті, жоғары сапалы білім алды және жаңа құрылған Istituto Tecnico Leardi-ге оқыды, онда Фердинандо Пио Розеллини оның математика профессоры болды. 1869 жылы қазіргі Турин политехникалық университетінен инженерлік ғылымдар бойынша докторлық диссертациясын қорғады.

Құрылыс инженерінен классикалық либералды экономистке дейін

Бітіргеннен кейін бірнеше жыл бойы ол азаматтық инженер ретінде жұмыс істеді, бастапқыда мемлекеттік Италия теміржол компаниясында, ал кейін жеке секторда. Ол Сан-Джованни Вальдарно темір зауытының директоры, содан кейін Италия темір зауытының бас директоры болды.

Экономика және әлеуметтану

1893 жылы ол Леон Валрастың орнына Швейцариядағы Лозанна университетінің саяси экономика кафедрасын басқарды және өмірінің соңына дейін сол қызметте қалды. Оның соңғы жылдары итальян фашизміне қатысты көзқарасы әлі де даулы мәселе болып табылады. Паретоның ғылыми социологиямен байланысы, ғылымның негізін қалау дәуірінде, саяси экономикадан бастап, позитивизмді қатаң логикалық және тәжірибелік әдіссіз, толықтырып жабатын және метафизикалық жүйе ретінде сынға тарта келе, парадигмалық тұрғыда қалыптасты. Осы тұрғыдан Паретоның еңбегінің тағдырын әлеуметтік ғылымдар тарихында қарастыруға болады, ол 21-ғасырда да өзінің ерекшелігімен және үлесімен қызығушылық тудыруда. Паретоның тарихы – ғылыми модельдің көп салалы зерттеуінің бір бөлігі болып табылады, бұл модель білімнің жиынтық үлгілерін сынға алып, әлеуметтануды ғылымның қарым-қатынастық үлгілерін бекітуге бағытталған пән ретінде басымдыққа қояды.

Жеке өмір

1889 жылы Парето орыс әйелі Алессиндрина Бакунинаға үйленді. 1902 жылы ол жас қызметшіге көшті. 19 тамыз күні Швейцарияның Женева қаласында қайтыс болғанға дейін, 1923 жылы француз әйелі Жанна Региске үйленді. Парето абстрактілі математикалық экономикалық теорияларының тәжірибеде неге жұмыс істемейтінін түсіну үшін әлеуметтануға жүгінгендей, себебі күтпеген немесе бақыланбайтын әлеуметтік факторлар әсер етеді деп сенді. Оның әлеуметтануы көптеген әлеуметтік әрекеттердің логикалық емес екенін, ал көптеген жеке әрекеттердің рационалды емес іс-әрекеттерге жалған логикалық түсінік беру үшін жасалғандығын көрсетеді. Ол бізді белгілі бір "тұнбалар" және осы тұнбалардан туындайтын "шығарылымдар" жетелейді деп үйретті. Олардың ең маңыздысы консерватизм және тәуекелге барумен байланысты, ал адамзат тарихы – билеуші элитаның осы сезімдердің үстемдігін алмастыру тарихы. Элита консерватизмде күшті болып билікке келеді, бірақ біртіндеп "түлкілер" немесе спекулянттардың философиясына ауысады. Содан кейін апат болады, консерватизмге оралу және "арыстан" мінез-құлқы пайда болады. Паретоның айтуынша, бұл цикл күш қолдану арқылы бұзылуы мүмкін, бірақ элита әлсіз және гуманитарлық болып, зорлық-зомбылықтан қашады. Паретоның әлеуметтануын АҚШ-қа Гарвардтағы Джордж Хоманс және Лоуренс Хендерсон енгізді, ал Паретоның идеялары айтарлықтай ықпал етті, әсіресе Гарвард әлеуметтанушысы Талкотт Парсонсқа, ол қоғам мен экономикаға жүйелік көзқарас дамытты, бұл статус-кво әдетте функционалды екенін көрсетеді. Америкалық тарихшы Бернард Девото 1930 жылдары осы кембриджтік зиялыларға және басқа американдықтарға Паретоның идеяларын таныстыруда маңызды рөл атқарды. Уоллес Штегнер Девотоның өмірбаянында осы оқиғаларды баяндайды және "тұнбалар" мен "шығарылымдар" арасындағы жиі түсініксіз айырмашылық туралы былай дейді: "Парето әдісінің негізі – қоғамды оның рационалды емес "тұнбалары" арқылы талдау, олар тұрақты және күмәнсіз әлеуметтік әдеттер, сенімдер мен болжамдар, ал "шығарылымдар" – біз оларға жасаған түсіндірмелер, ақталулар және рационализациялар. Әлеуметтік ойшылдардың ең көп тараған қателіктерінің бірі – әлеуметтік көзқарастар мен құрылымдарда рационалдылық пен логиканы қабылдау, ал екіншісі – тұнбалар мен шығарылымдарды шатастыру".

In 1889, Pareto married Alessandrina Bakunina, a Russian woman. She left him in 1902 for a young servant. Twenty years later in 1923, he married Jeanne Regis, a French woman, just before his death in Geneva, Switzerland on 19 August 1923. Pareto seems to have turned to sociology for an understanding of why his abstract mathematical economic theories did not work out in practice, in the belief that unforeseen or uncontrollable social factors intervened. His sociology holds that much social action is nonlogical and that much personal action is designed to give spurious logicality to non rational actions. We are driven, he taught, by certain "residues" and by "derivations" from these residues. The more important of these have to do with conservatism and risk taking, and human history is the story of the alternate dominance of these sentiments in the ruling elite, which comes into power strong in conservatism but gradually changes over to the philosophy of the "foxes" or speculators. A catastrophe results, with a return to conservatism; the "lion" mentality follows. This cycle might be broken by the use of force, says Pareto, but the elite becomes weak and humanitarian and shrinks from violence. Among those who introduced Pareto's sociology to the United States were George Homans and Lawrence J. Henderson at Harvard, and Paretian ideas gained considerable influence, especially on Harvard sociologist Talcott Parsons, who developed a systems approach to society and economics that argues the status quo is usually functional. The American historian Bernard DeVoto played an important role in introducing Pareto's ideas to these Cambridge intellectuals and other Americans in the 1930s. Wallace Stegner, in his biography of DeVoto, recounts these developments and says this about the often misunderstood distinction between "residues" and "derivations": "Basic to Pareto's method is the analysis of society through its non rational 'residues,' which are persistent and unquestioned social habits, beliefs, and assumptions, and its 'derivations,' which are the explanations, justifications, and rationalizations we make of them. One of the commonest errors of social thinkers is to assume rationality and logic in social attitudes and structures; another is to confuse residues and derivations."

Фашизм мен биліктің бөлінуі

Ренато Сирилло Вильфредо Паретоның фашизм қозғалысы басталғанда оны қолдауы салдарынан, фашизмнің алдын қозғаушысы саналғанын жазды. Дегенмен, Сирилло бұл тұжырымдамамен келіспей, Паретоның жеке хаттарында фашизмді сынағанын айтты. Парето демократияның иллюзия екенін, үстем таптың әрқашан пайда болып, байытатынын мәлімдеді. Оның пікірінше, маңызды мәселе – билеушілердің қаншалықты белсенді билік ететіні болды. Осы себепті ол мемлекеттің рөлін күрт қысқартуға шақырды және Бенито Муссолини билігін «таза» экономикалық күштерді босатуға бағытталған минималды мемлекетке көшу ретінде қабылдады. Италия фашизмінің болашақ көшбасшысы Бенито Муссолини 1904 жылы Лозанна университетінде Паретоның лекцияларына студент кезінде қатысқан. Муссолинидің социализмнен «элитаризм» формасына бет бұруы Паретоның идеяларының ықпалынан туындауы мүмкін деген болжам бар. Биограф Франц Боркенау Муссолини премьер-министрлік қызметінің басында Паретоның саяси идеяларын ұстанғанын дәлелдеді. Карл Поппер Паретоны «тоталитаризмнің теоретик» деп атады, бірақ Ренато Сириллоның сөзіне сәйкес, Поппердің жарияланған еңбектерінде антифашистік айналымда кең таралған, бірақ күмәнді бағалауды қайталаудан бұрын Паретоны оқығанына ешқандай дәлел жоқ. Оның «Саяси экономика нұсқаулығы» (1906) «мақсаттар мен шектеулер» жекелеген мәселелерін шешу тұрғысынан тепе-теңдікке баса назар аударады. Ол Эджворттың (1881) айырмашылық қисығын тұтынушы теориясында және жаңалық ретінде өндіруші теориясында кеңінен қолданды. Ол қазір «Эджворт-Боули» қорабы ретінде белгілі сауда-саттық қорабын алғаш рет таныстырды. Парето кардиналды пайдалылықтан бас тартуға болатынын, ал экономикалық тепе-теңдікті ординалды пайдалылық тұрғысынан қарастыруға болатынын бірінші болып түсіндірді, яғни адамның осы немесе сол нәрсені қаншалықты бағалайтынын білудің қажеті жоқ, тек ол X-ті Y-ге артық көреді. Пайдалылық – бұл басымдық реті. Осылайша Парето қазіргі заманғы микроэкономиканы ғана емес, сонымен қатар экономика мен утилитарлық философияның одағын жойды (ол ең көп адам үшін ең үлкен пайданы талап етеді; Парето «жақсылықты» өлшеуге болмайды деді). Ол оны Парето оптималдығы түсінігімен алмастырды, яғни жүйе ең жоғары экономикалық қанағатқа ие, егер ешкімді нашарлатпай жақсарту мүмкін болмаса. Парето оптималдығы әл-ауқат экономикасы мен ойын теориясында кеңінен қолданылады. Стандартты теорема – толыққанды бәсекелестік нарық байлықты Парето оптималды түрде бөледі.

Renato Cirillo wrote that Vilfredo Pareto had frequently been considered a predecessor of fascism as a result of his support for the movement when it began. However, Cirillo disagreed with this interpretation, suggesting that Pareto was critical of fascism in his private letters. Pareto argued that democracy was an illusion and that a ruling class always emerged and enriched itself. For him, the key question was how actively the rulers ruled. For this reason, he called for a drastic reduction of the state and welcomed Benito Mussolini's rule as a transition to this minimal state so as to liberate the "pure" economic forces. When he was still a young student, the future leader of Italian fascism Benito Mussolini attended some of Pareto's lectures at the University of Lausanne in 1904. It has been argued that Mussolini's move away from socialism towards a form of "elitism" may be attributed to Pareto's ideas. Franz Borkenau, a biographer, argued that Mussolini followed Pareto's policy ideas during the beginning of his tenure as prime minister. Karl Popper dubbed Pareto the "theoretician of totalitarianism", but, according to Renato Cirillo, there is no evidence in Popper's published work that he read Pareto in any detail before repeating what was then a common but dubious judgement in anti fascist circles. In his Manual of Political Economy (1906) the focus is on equilibrium in terms of solutions to individual problems of "objectives and constraints". He used the indifference curve of Edgeworth (1881) extensively, for the theory of the consumer and, another great novelty, in his theory of the producer. He gave the first presentation of the trade off box now known as the "Edgeworth Bowley" box. Pareto was the first to realize that cardinal utility could be dispensed with, and economic equilibrium thought of in terms of ordinal utility – that is, it was not necessary to know how much a person valued this or that, only that he preferred X of this to Y of that. Utility was a preference ordering. With this, Pareto not only inaugurated modern microeconomics, but he also demolished the alliance of economics and utilitarian philosophy (which calls for the greatest good for the greatest number; Pareto said "good" cannot be measured). He replaced it with the notion of Pareto optimality, the idea that a system is enjoying maximum economic satisfaction when no one can be made better off without making someone else worse off. Pareto optimality is widely used in welfare economics and game theory. A standard theorem is that a perfectly competitive market creates distributions of wealth that are Pareto optimal.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Ақыл және қоғам, Нью-Йорк: Харкорт, Брейс және Компания, 1935 (Trattato di sociologia generale аудармасы). (1-том, 2-том, 3-том, 4-том) Жалпы әлеуметтану жинағы, Миннесота университетінің баспаханасы, 1980 («Ақыл және қоғам» еңбегінің қысқартылған нұсқасы; Compendio di sociologia generale аудармасы). Социологиялық жазбалар, Прагер, 1966 (негізгі еңбектерден алынған үзінділердің аудармалары). Саяси экономика нұсқаулығы, Август М. Келли, 1971 (қоғамдық ғылымға кіріспесі бар саяси экономика нұсқаулығының 1927 жылғы француз тіліндегі басылымының аудармасы). Демократияның өзгеруі, Трансакция кітаптары, 1984 (Trasformazione della democrazia аудармасы). Элитаның өрлеуі мен құлдырауы: Теориялық әлеуметтануды қолдану, Трансакция баспасы, 1991 (Un applicazione di teorie sociologiche эссесінің аудармасы).

Мақалалар

"Италиядағы парламенттік режим", "Политология тоқсандығы", 8-том, Гинн және компания, 1893 ж. "Экономиканың жаңа теориялары", "Саяси экономика журналы", 5-том, 4-сан, қыркүйек, 1897 ж. "Италиялық көзқарас", "Өмір дәуірі", 1922 жылғы қараша.