Кіріспе

Оңтүстік Йоркширдегі өзен, Англия

Деарн өзені Оңтүстік Йоркшир, Англияда, Батыс Йоркширдің ішіндегі бастауынан шамамен шығысқа қарай 1-ден астам километрге ағып өтеді. Ол Денби Дейл, Клейтон Вест, Дартон, Барнсли, Дарфилд, Уат-апон-Дирн, Болтон-апон-Дирн, Адвик-апон-Дирн және Мексборо қалалары арқылы ағып, Денеби-Мейнде Дон өзеніне құяды. Оның ең ірі саласы – Дарфилдте қосылатын Дав өзені. Бұл өзен 2007 жылғы Ұлыбританиядағы су тасқынынан зардап шеккен өзендердің бірі болды. Деарн өзенінің бойындағы жолы Деарн жолы деп аталатын, Деарн басынан Дон өзенімен қосылған жерге дейін созылатын ұзақ қашықтықты жаяу жолмен қол жетімді. Деарн өзені бойындағы қызықты орындарға Вест-Бреттондегі Йоркшир мүсіндер паркі және Монк Бретон аббаттығы жатады. Барнслиден төмендегі Дирн аңғары – қайта жаңарту аймағы. Өзендегі су тасқынын азайту мақсатында арнаны инженерлік тұрғыдан жақсарту жұмыстары жүргізілді. 1950 жылдары өзен сағасына жақын жаңа арна салынды, себебі ескі арна шахталық жұмыстардың салдарынан зақымдалған. Су деңгейі көтерілген кезде су басқан жерлер 1960 және 1970 жылдары салынды. Болтон-апон-Дирнде су тасқынынан сақтану арнасы мен су ағынын реттеуге арналған құрылғы орнатылды. 2007 жылғы Ұлыбританиядағы су тасқыны кезінде су басқан жерлер толып, бірақ реттеу құрылғысы бұзылғандықтан жұмыс істемеді. Индустрияландырудың салдарынан 19 ғасырдың басында өзен мен Дирн және Дав каналы қатты ластанды, балық популяциясы қырылды. Батыс Ридинг өзендері кеңесі 1896 жылы бұл мәселені шешуге тырысты, бірақ нәтижесі шектеулі болды. Өзеннің көп бөлігі 1980 жылға дейін тірі болмады, содан кейін өнеркәсіптік ағынды сулар шығарылғанға дейін алынып тасталды және сарқырамаларды тазалау жақсартылды. Кейбір кемшіліктерге қарамастан, 1990 жылдардың басында балық популяциясы жартылай қалпына келтірілді. 1990 жылдары Денабиде балық шаруашылығын жақсарту үшін арналарға бұрылыстар, терең ойыстар және тасты шағылдар енгізілді. 2015 жылдың маусым айында өзенде 150 жылдан бері алғаш рет лосось табылды.

Бағыт

Өзен Бёрдсидждің батысындағы контурдан төмен басталады. Шамамен 32 км қашықтықта ол Денби Дейлдегі A635 Барнсли жолының көпіріне жетеді, бұл кезде ол контурдан төмен түсіп, ағысы бірнеше бұлақтар мен Парк Дикінің шығысымен толығады. Көпірден төмен, Мунклифф Бек Денби Дейлдегі диірмендерді қамтамасыз еткен үлкен диірмен тоғайының жанында қосылады. Дэнби Дейл теміржол станциясының жанында теміржол виадугынан өзен өтеді. 21 биік аркасы бар қисық виадуктті 1884 жылы Ланкашир және Йоркшир темір жолы салдырған. Өзен солтүстік-шығысқа қарай ағып, A636 жолын жақыннан ұстанады. Оған Китченройдтегі Торп-Дик қосылады. Ол Скиссеттен өтіп, Клейтон Весттің батысына қарай ағады, онда ол Кирклиз жеңіл темір жолымен кесіседі. Парк қақпасы бөгеті ағысты күшейтеді, жақын жерде бір аркалы, бәлкім, өткен ғасырда салынған, бүйірлі арқалы жүк аттары көпірі бар, содан кейін өзен шығысқа қарай бұрылып, жоғарғы және төменгі көлдерді байланыстыратын арна арқылы өтеді. Бреттон Холл солтүстікке қарай орналасқан. Өзен төменгі көлдің бөгетіне қарай оңтүстікке бұрылады және көлдерден ағып кетуден бұрын бөгеттерден өтеді, содан кейін контурдан өтеді. Өзен Барнслиге жақындаған сайын, оңтүстік жағалауда Барнсли каналының қалдықтары соңынан жүреді. A61 Ескі Милл-Лейн көпірінен кейін диірмен болды, одан кейін су құбыры өзеннен каналға алып өтті. Тағы екі жол көпірі тұр, екіншісі A633 Grange Lane-ді алып жүреді. Бұдан кейін екі бұрынғы теміржол көпірі орналасқан, олар қазір жаяу жүргіншілерге арналған жолға айналдырылған. Көп ұзамай пайдаланылмайтын Дирн және Дов каналының бөліктері өзенге параллель жүреді, ал тағы екі теміржол көпірінен өткеннен кейін, өзен оңтүстікке қарай бұрылып, Дарфилдке жетеді, одан төмен Дов өзені батыстан қосылады. Өзен тағы да шығысқа бұрылады, солтүстік-шығысқа қарай Dearne Ings және Old Moor сусақтарын құрайтын көлдер сериясынан өтеді. Сулы жерлерден кейін өзен Уат пен Дирннің солтүстігіне, ал Болтон мен Дирннің оңтүстігіне ағады. Денэби Ингс табиғи қорығы өзеннен солтүстік жағалаудағы теміржол бөгетімен бөлінеді. Өзен оңтүстікке қарай айналып, Мексиборо Лоу-Лактың төменгі жағында Дон өзеніне қосылады, онда Мексиборо Нью-Кут Дон өзенінің навигациясында өзенге қосылады. Бірақ 1930 жылы ол өзеннің жоғары жағына, қазіргі орнына жақындатылды. Өзеннің бастауынан Дон өзенінің тоғайына дейін ұзын жол өтеді. Бұл жол Дирн жолы деп аталады, ал жолдар Орданс Survey карталарының қазіргі басылымдарында белгіленген. Бұл жолдың ұзындығы шамамен 48 шақырымды құрайды және оны 12-16 сағат ішінде басып өтуге болады. Бастапқы бұлақтан басталатын жаяу жүргіншілер 417 метрге дейін төмен түседі.

Су тасқынынан қорғану

1950 жылдары өзеннің сағасына жақын ағысы көмір шахталарының құлауынан өзгерді, арнаның төмендеуі салдарынан айналасындағы жерлер үнемі су басумен қанағаттанды. Бұл мәселені шешу және осы учаскеде арнаның бұрышын қалпына келтіру үшін теміржолдың оңтүстік жағында, Харлингтоннан Дон өзеніне дейін жаңа арна салынды. Ескі арна дамбаның солтүстік жағында көрініп тұр және Денеби Ингс табиғат қорығымен жалғасады. Дон өзені мен оның салаларынан туындайтын су тасқыны қаупін жан-жақты бағалау аясында 1963 және 1973 жылдар аралығында Диарне өзенін жақсарту жобасы іске асырылды. Өзен арнасын жай ғана кеңейту қанағаттанарлық шешім болмайтыны анықталды, себебі ол мәселені Дон өзеніне ауыстырады. Сондықтан, қажет болған жағдайда, халық қоныстарына зиян келтірмей, су басқан жерлер жүйесі құрылды. Өзен сағасының жанында, қазір Денеби Ингс табиғат қорығы деп аталатын Диарне Маутс су басқан жері 1963 жылы құрылды. Қолмен басқарылатын шлюз өзен ағынын су тасқыны арқылы және Дон өзенімен қосылатын жердегі жоғары су деңгейінде су басқан жерге бұруға мүмкіндік берді. Шлюз 1973 жылы қайта жаңартылды. Харлингтон және Солтүстік Ингсте қосымша су басқан жерлер құрылды, өзен түзуленіп, қайта бағытталды. Өзен бойымен жоғарырақ, Больтон-на-Дирнеде су тасқынынан сақтану арнасы салынды, ал Уат теміржол көпірі мен Адвик көпірі арасында тағы да су басқан жерлер пайда болды. Болтон Ингс және Олд Мур су басқан жерлері құрылып, одан кейін Вомбвелл Ингс, онда Дуве өзені Диарнемен қосылады, Дарфилд, Хоутон және Кудворт орналасқан. Кен өндіру жобаларының салдарынан сақтау сыйымдылығының бір бөлігі жоғалды, ал 1972 жылы Больтонға реттегіш орнатылды, ол шлюз арқылы ағынды шектеуге мүмкіндік берді. 2007 жылғы су тасқыны кезінде барлық су басқан жерлер толып тасыды, бірақ Болтон реттегіші бұзылғандықтан қолданылмады. Хоутон су басқан жерлеріне зақым келді, себебі су деңгейі өте жоғары көтеріліп, жағалауларды басып, эрозияға алып келді. Су тасқынынан кейін реттегіштердің функциясы қайта қарастырылды және оларды күтіп ұстаудың қымбаттығын ескере отырып, Қоршаған ортаны қорғау агенттігі өзен арнасын қайта құру аяқталғаннан кейін оларды алып тастауды жоспарлап отыр. Бұл жұмыс су тасқыны кезінде су басқан жерлердің тиісті уақытта толуын және босатылуын қамтамасыз етеді.

Су сапасы

1700 жылдардың соңында өзенде балықтың саны көп болды. Аңғардың өнеркәсіптік дамуы бірнеше терең көмір шахталарынан тұрды, бірақ олар салыстырмалы түрде кішкентай болды және өзенді айтарлықтай ластамады. Смитси, Ханивелл, Куинз Граунд және Маунт Осборн жерлерінде шахталар болды. 1810 жылы Дирн мен Доув каналының ашылуы өзенге елеулі әсер етті, себебі ол көмірді Шеффилд пен Ротерхэмге тасымалдауға мүмкіндік берді, онда ол болат өндірісінде қолданылды. Бұл көбірек және ірі шахталардың жылдам дамуына алып келді. Халық саны тез өсті, бірақ олар шахталарға жақын шағын ауылдарда тұрды. Қалалық инфрақұрылым болмағандықтан, канализациялық ағынды сулар өзенді ластады, сондай-ақ шахталардан шығатын өнеркәсіптік қалдықтар да. Өзеннің жоғарғы бөліктері жүн өнеркәсібіне өте қолайлы болды, және 19 ғасырда Денби Дейл, Скиссет және Клейтон-Уэст қалаларында фабрикалар бой көтерді. Өзеннің жоғарғы аңғары өте тар, ал тұрғын үйлер көбінесе өзенге тіреліп тұратын террасалармен қамтамасыз етілді. Тағы да, канализациялық ағынды сулар өзенге құйылды, сондай-ақ жүн өңдеуден шыққан ағынды сулар да, оның ішінде жегіш жуғыш заттар мен бояулар да. Жуу үшін қолданылған су жеткілікті түрде салқындатылмай өзенге қайтарылды, нәтижесінде температура көтерілді. 1896 жылы Батыс Ридинг өзендері кеңесі жағдайды жақсарту үшін тырысты және 1902 жылы олар есеп жариялағанда шектеулі жетістікке жетті. Олар 44 шағын канализация тазарту қондырғысын анықтады, бірақ олардың ешқайсысы канализацияны тиісті деңгейде тазартпады және өзеннің "шаруашылық канализациясымен және өңделмеген немесе жартылай өңделген өнеркәсіптік қалдықтармен күшті ластанғанын" атап өтті. 1900 жылдардың басында Барнсли мен Дон арасындағы өзенде тіршілік болмады, балықтар химиялық қоспаның құрамында тірі қала алмады. Доув өзені де тіршіліксіз болды, бірақ Кауторн Дайк және басқа да бірнеше шағын салалар қоңыр форельдің популяциясын сақтап қалды. 1960 жылдары жағдай жақсармады, сол кезде Йоркширдің Оуза өзені басқармасы тау-кен, қағаз жасау, сыра және тоқыма өнеркәсібінен шығатын өндірістік қалдықтар ешқандай тазартусыз өзенге төгіліп жатқанын анықтады. Басқарма мен өзен бойындағы жергілікті билік органдарының қысымы нәтижесінде кейбір тазарту жұмыстары жүргізілді, бірақ 1974 жылға дейін өзеннің көп бөлігі әлі де алты балдық су сапасы шкаласында Е класына жатты, бұл оның сапасы нашар екенін көрсетті, ал кейбір бөліктері F класына жатты, яғни олар өмірге қауіпті деңгейде ластанған. Дегенмен, балықтардың шағын топтары пайда бола бастады. Өзеннің жоғарғы 1,5 милінде (2 км) қоңыр форельдің шағын популяциясы тірі қалды, бірақ жүн фабрикалары үшін салынған бөгеттердің кесірінен төмен ағысқа қарай жүре алмады. Фабрикалар суға мольға қарсы заттарды шығарды, олар балықтар үшін өте улы болды, және осы химиялық заттардың шығарылуы 1979 жылы тоқтатылғанмен, олар тазарту үшін канализацияға бағытталғаннан кейін проблема бірден шешілмеді, себебі химиялық заттар ластанған жерлерден өзенге сіңіп, тағы он жыл бойы жалғасты. 1970 және 1980 жылдары өзенге ластаушы заттардың бірнеше рет құйылуы балық қорын қалпына келтірудегі барлық прогресті жойды.

Жағдайдың жақсаруы

1987 жылға қарай су сапасы жоғары өзеннің қорын қайта толықтыруға жеткілікті деңгейге жетті, және сәуір айында өзенге көптеген бір жасар форельдер жіберілді. Бір жыл өткен соң, Йоркшир су басқармасы жүргізген балықты зерттеу көптеген балықтардың тірі қалғанын көрсетті. 1992 жылы өзенде балықтардың өсіп-көбейіп жатқанына дәлелдер табылды, ал 1994 жылы Денби Дейл мен Клейтон-Уэст арасында 100 жылдан астам уақыттан бері алғаш рет табиғи жолмен өсірілген қоңыр форельдер табылған. 1996 жылға қарай Жоғарғы Диарнедегі форель популяциясы өзін-өзі қамтамасыз ететін деңгейге жеткені жарияланды. Клейтон-Уэсттің төменгі жағындағы өзен ені тар, жылдам ағысты су емес, және әртүрлі ірі балықтар мен форельге қолайлы, баяу ағысты терең сулардан тұрады. 1974 жылға қарай өнеркәсіптік ағынды суларды тазарту арқылы су сапасының шамалы жақсаруына қол жеткізілді, және кейбір балықтар Барнслидегі Стар қағаз фабрикасының бөгетінің төменгі жағында тіршілік ете алды. Бөгет суды оттегімен толықтыруға көмектесті, ал балықтардың көп бөлігі Канон-Холл және Бреттон көлдерінен ағып келген. Су тасқыны кезінде популяцияның көп бөлігі одан да төмен ағып кетіп, көлдерден келген басқа балықтармен алмастырылды. 1982 жылы жасалған зерттеуде 1985 жылға қарай көбейген жабайы балық, кішкентай балық және үш тікұшақты балықтар табылған, сондай-ақ 10 000-нан астам ірі балықтар қорын қалпына келтіру бағдарламасы аясында босатылған. Алайда, олардың көп бөлігі 1987 және 1988 жылдары өзенге зиян келтірген ауыр ластану оқиғаларынан қырылды, және оқиғалар тағы үш жыл бойы жалғасты. Барнслидің екі жағындағы Дартон мен Лундвудтағы ағынды суларды тазарту станциялары осының басты себебі болды. Дартон ағынды суларды тазарту станциясынан шыққан суларда жергілікті кілем фабрикасы қолданған бояулардың қалдықтары бар еді, олар лас кәріз арқылы станцияға жеткен, бірақ қолданыстағы процестермен жеткілікті түрде тазартыла алмады. Нәтижесінде, соңғы ағынды судың түсі қызыл болды, және бұл өзендегі биохимиялық оттегіге деген қажеттіліктің төмендеуіне басты себепкер болды. Тазарту станцияларына жаңа біріншілік шөгу резервуарлары мен үшіншілік тазарту лагуналары сияқты маңызды жақсартулар енгізілді, ал кілем фабрикалары ағынды суларын кәрізге тастамас бұрын тазартуға арналған жабдықтарды орнатты. 1994 жылға қарай Стар қағаз фабрикасының бөгетінің төменгі жағында балықтар қайта пайда болды, және Йоркшир су және Қоршаған орта агенттігі тағы бір балық қорын қалпына келтіру бағдарламасын жүзеге асырды. Барнслидегі су сапасының жақсаруы Барнслидің шығысында орналасқан Лундвуд канализациялық су тазарту станциясынан шығатын судан төмен балық популяциясының жоқ екенін көрсетті. Барнсли халқының саны артқандықтан, станцияға түсетін ағынды судың көлемі оны тазарту қабілетімен салыстырғанда артып кетті. Сонымен қатар, шығарылым Клифф көпірінің су басудан зардап шеккен бөлігі арқылы өзенге жетті. Бұл бөгет бойымен баяу қозғалуына әкеп соқты, кейде ағынды сулар негізгі арнаға жетпей тұрып септикке айналды. 1997-1998 жылдары станцияда суды шығару сапасын жақсарту үшін күрделі жөндеу жұмыстары жүргізілді. Төменгі өзендегі балық популяциясы ортаңғы өзендегі ластану оқиғаларының салдарынан өзгере түсті, бірақ 1994 жылға қарай өзенде шала және дача балықтары өсіп-көбейе бастады. Өсімдіктерді өсіруге көмектескен 1960 жылдары жердің құлдырауынан зардап шеккеннен кейін түзетілген Денабидегі Пастурс-роудтағы каналдың қайта жаңартылуы осыған көмектесті. Бірқатар иілгендер жасалды, олар терең сулардың және жасыл шағылдық бұршақтардың пайда болуына ықпал етеді. Бұл қасиеттер даке мен барбелдің сәтті өсіп-көбеюі үшін қажет, және жас балықтардың су тасқыны кезінде ағысқа түсуін болдырмайды. Су сапасы жақсара түсті, және төменгі Диарне балық аулауға арналған маңызды орынға айналды. 2007 жылы Лундвуд канализация тазарту станциясына одан әрі жақсартулар енгізілді, бұл оны тұщы су балық директивасына сәйкес етуге мүмкіндік берді, және 2007 жылғы су тасқыны кезінде нысан су басуына қарамастан, 8 миллион фунт стерлинг тұратын жоба 2008 жылы аяқталды. Жаңа станцияның ашылуын тойлау үшін ақын Иан Макмилланнан Литтлворт Грандж бастауыш білім беру орталығында поэзия сабағын өткізуді сұрады, онда балалар суды тазарту туралы өлеңді аяқтады, ол алғашқы екі жолды ұсынды. 2015 жылдың маусым айында Қоршаған орта агенттігі 150 жылдан бері алғаш рет Деарнеге лосось қайтып келгенін хабарлады. Бұл 2014 жылы Спротбороу бөгетінде балық сатысының ашылуынан кейін болды.

Бағалау

Қоршаған орта агенттігі Англиядағы өзен жүйелерінің су сапасын өлшейді. Әрқайсысына жалпы экологиялық жағдай беріледі, ол бес деңгейдің бірі болуы мүмкін: жоғары, жақсы, орташа, нашар және өте нашар. Бұл жағдайды анықтау үшін бірнеше компоненттер қолданылады, соның ішінде омыртқасыздардың, гүлді өсімдіктердің және балықтардың саны мен түрлеріне қарайтын биологиялық жағдай. Химиялық жағдай, әртүрлі химиялық заттардың концентрациясын белгілі қауіпсіз деңгейлермен салыстыратын, жақсы немесе қанағаттандырмайтын деп бағаланады. Дирне және оның көптеген салалары "күшті өзгертілген" деп белгіленген, яғни арналар адам қызметі нәтижесінде өзгертілген, ал бұл белгінің критерийлері Су аясындағы директивамен анықталған. 2019 жылы Дирне және оның салаларының су сапасы төмендегідей болды.
Бөлім Экологиялық жағдай Химиялық жағдай Ұзындығы Су алабы Арна
8,4 миль (14 км) 11,63 шаршы миль (30 км²) күшті өзгертілген
5,0 миль (8 км) 5,37 шаршы миль (14 км²)
5,7 миль (9 км) 5,40 шаршы миль (14 км²) күшті өзгертілген
7,9 миль (13 км) 10,43 шаршы миль (27 км²)
6,0 миль (10 км) 8,65 шаршы миль (22 км²) күшті өзгертілген
5,1 миль (8 км) 13,27 шаршы миль (34 км²)
4,6 миль (7 км) 5,17 шаршы миль (13 км²) күшті өзгертілген
5,8 миль (9 км) 5,37 шаршы миль (14 км²) күшті өзгертілген
12,1 миль (19 км) 16,13 шаршы миль (42 км²) күшті өзгертілген

Ұлыбританиядағы көптеген өзендер сияқты, Дирне өзенінің химиялық жағдайы 2019 жылы жақсыдан қанағаттандырмайтынға дейін өзгерді, себебі полибромирандалған дифенил эфирлері (PBDE), перфтороктан сульфонаты (PFOS), сынап қосылыстары және циперметриннің болуына байланысты, бұрынғылары бағалауға енгізілмеген еді.