Кіріспе

Француз кәсіпкері және саясаткері (1943–2021)

Бернар Роджер Тапи (bɛʁnaʁ ʁɔʒe tapi; 26 қаңтар 1943 – 3 қазан 2021) – француз кәсіпкері, саясаткері, сондай-ақ кейде актер, әнші және тележүргізуші болған. Ол Пьер Береговой үкіметінде қалалық істер министрі қызметін атқарды.

Өмір және мансап

Тапи Париж қаласында дүниеге келген. Ол банкрот болған компанияларды қайта жаңғыртумен айналысқан бизнесмен, олардың ішінде ең танымал – Adidas (1990-1993 жылдар аралығында Adidas-тың иесі болды); сонымен қатар спорт командаларының иесі: оның велоспорт командасы La Vie Claire Tour de France жарысын екі рет жеңіп алды – 1985 және 1986 жылдары, ал оның футбол клубы Olympique de Marseille төрт рет қатарынан Франция чемпионатын жеңіп алды, ал 1993 жылы Чемпиондар лигасының жеңімпазы атанды. Тапидің бұрынғы бизнестерінің бірі – La Vie Claire – денсаулық сақтау өнімдерінің желісі. Ол барлық уақыттағы ең күшті велоспорт командаларының бірі – La Vie Claire командасына демеушілік жасады. Бұл команда 1983 жылғы Еуропа велоспорт маусымынан кейін құрылды, сол кезде көп мәрте Tour de France жеңімпазы болған Бернар Иноль Renault–Elf–Gitane командасынан қарым-қатынасын үзген болатын. Иноль мен Грег Лемонд 1985 және 1986 жылдары La Vie Claire командасымен екі рет қатарынан Tour de France жарысын жеңіп алды. 1986 жылдан 1994 жылға дейін Тапи Марсель Олимпик футбол клубының президенті болды, ол бес рет қатарынан (1989 жылдан 1993 жылға дейін) Франция чемпионы атанды және 1992–1993 жылдары УЕФА Чемпиондар лигасының жеңімпазы болды. 1985 жылы ол жоғалып кеткен француз теңізшісі Ален Коластың әйелінен Club Mediterrannee атты желкенді қайығын сатып алды. Қайық Марсельге жеткізілді, онда Тапидің футбол командасы орналасқан еді, және екі жыл бойы жөнделді. Ол Phocea деп аталды және сол кезде әлемдегі ең ұзын желкенді қайық болды (68,58 м). 1988 жылы Тапи жаңа экипажбен қайықтың басқаруын өз қолына алып, Атлант мұхитын кесіп өту бойынша әлемдік рекордты жаңартты. 2021 жылы Тапи мен оның әйелі үйге шабуыл жасап, тонау кезінде ауыр түрде жарақат алды.

Даулар

1993 жылы, «Олимпик де Марсель» Чемпиондар лигасының жеңімпазы болған жылдың өзінде, ол өз клубы мен «Валенсиен» клубы арасындағы матчты тікелей әсер етуде айыпталды; мұның себебі, ол ең жақсы ойыншыларын маңызды матчтарға сақтап, олардың күшін бекер жұмсаудан сақтауға тырысқан болуы мүмкін. Оның клубы француз чемпионатының титулынан айырылды, бірақ Чемпиондар лигасының жеңісі күшінде қалды, содан кейін осы матчқа қатысты күдік туындағандықтан екінші дивизионға түсірілді. 1994 жылы Тапи сыбайлас жемқорлыққа қатысқандығы және куәгерлерге қысым көрсеткені үшін қылмыстық тергеуге алынды. Прокурор Эрик де Монголфиерге қарсы қозғалған жоғары беделді іс бойынша 1995 жылы Дуай апелляциялық соты оны екі жылға бас бостандығынан айырды, оның ішінде 8 ай түзеу колониясында өтеу және үш жыл бойы азаматтық құқықтарынан айырылды. 1993 жылдан 2008 жылға дейін Тапи мен «Crédit Lyonnais» банкі (мемлекеттік банк) арасында ұзақ сот даулары болды. «Crédit Lyonnais» 1993 және 1994 жылдары Тапиге Робер Луи Дрейфусқа «Adidas» компаниясын сату кезінде алдаған, бұл Тапиге хабарсыз-ақ Дрейфуспен үлкен келісім жасау арқылы жасалған. 1995 жылы француз сот жүйесі 600 миллион франк (90 миллион евро) көлемінде өтемақы төледі, ал «Crédit Lyonnais» компаниясының шағымынан кейін апелляциялық сот 2005 жылы өтемақы сомасын 150 миллион евроға дейін арттырды. Бұл шешім Кассациялық сотта ішінара күшін жойды. 2008 жылы арнайы сот алқасы Тапиге Кристин Лагард басқаратын Франция Қаржы министрлігінен 404 миллион евро өтемақы алу керек деп шешті. Ол бұл шешімге шағымданудан бас тартты. 2015 жылғы 3 желтоқсанда француз соты Тапиге осы өтемақыны пайызбен қоса қайтаруды бұйырды. Бірнеше күннен кейін Республика Әділет соты Лагардты лауазымын пайдаланып жемқорлық жасады деген айыппен соттауға бұйырды. 2016 жылғы 19 желтоқсанда Лагард лауазымын пайдаланып жемқорлық жасады деп танылды; алайда, бұл соттылығы қылмыстық жазба болып есептелмеді және Лагардқа ешқандай жаза тағайындалмады. 2012 жылы социалистер үкіметі Николя Саркози президенттігі кезінде Тапиге арбитраж арқылы төленген өтемақыға шағымдануға уәде берді. Төрт жылдық жаңа сот процестерінен кейін, Тапиге арбитраж арқылы төленген өтемақы сот шешімімен жойылды, себебі арбитражға қатысқан үш судьяның біреуінің тағайындалуы мен бейтараптығына күдік туды. 2019 жылы Тапиге қарсы қылмыстық іс қозғалды, нәтижесінде күдікпен қаралатын судья алаяқтық жоқ екенін және арбитраждың толыққанды заңды екенін растады. Франция билігі, үкімет бақылауымен, бұл шешімге шағым жасады. 26 жылға созылған сот процесі Тапидің 2021 жылы қайтыс болған кезде де жалғасып жатты.

Сатып алулар

Тапи 1970 және 1980 жылдары банкрот болған компанияларды сатып алып, байлық жинады. Ол алғашқыда Duverger және Diguet Denis қағаз фабрикаларын сатып алды. Кейін Leclanché Wonder сияқты ірі компаниялар да қосылды, ол үлкен аккумулятор өндірушісі болатын. Бұл компанияны ол кейін Ucar компаниясына сатты. 1990 жылы Тапи Adidas компаниясын шамамен 1,6 миллиард франкқа сатып алды. Ол негізінен неміс және жапондық банктерден тұратын, бірақ француздық инвесторлардың, әсіресе бірнеше жыл бойы жасырын сақталған Crédit Lyonnais тобының еншілес компаниясы SdBO-ның да қатысқан банктік консорциумнан несие алды. AGF, UAP және Crédit Lyonnais спорттық брендтің капиталына инвестиция жасады. Тапи компанияны сатып алған кезде Adidas банкротқа жақын еді. Оның бес жылдық жоспары компанияны құтқарды, ең маңызды өзгерістер – Nike компаниясының бұрынғы дизайн директоры Боб Страссерді жұмысқа алу және бренд имиджін жаңарту (мысалы, логотип лотос гүлінен қазіргі заманғы, әлі де қолданыстағы үш жолақты үшбұрышқа өзгертілді) болды. Өндіріс көбінесе Азияға көшірілді, ал тарату желісі толығымен қайта құрылды. 1995 жылы Adidas 11 миллиард франкқа бағаланып, қор биржасында тіркелді, бұл Роберттің Тапиге компанияны сату үшін төлеген бағасынан шамамен алты есе жоғары болды. Кейіннен ол компанияны француз мемлекеттік Crédit Lyonnais банк сатуымен байланысты бірқатар заңдық мәселелерге тап болды. Бұл банк адалдық танытпағаны үшін (Тапиге компанияны Crédit Lyonnais мәлімдегеннен әлдеқайда жоғары бағаға сата алатынын хабарламағаны үшін) және компанияны өздері сатып алмау туралы міндеттемелерін бұзғаны үшін санкцияланды. (Crédit Lyonnais өз атынан, бірақ жария етпестен, офшорлық компанияларды пайдаланып Adidas-ты сатып алды.) Тапи тобы, Бернар Тапидің ұлы Лоран Тапи арқылы, 2008 жылы Partouche Group компаниясына (сол кезде Еуропадағы №1 казино тобы) сатқан, спорттық ставкалар бизнесінде табысқа жеткен компания құрды. Лоран Тапи Full Tilt Poker компаниясын сатып алуға тырысқанда онлайн покер әлемінде де белсенділік танытты. Алайда, АҚШ Әділет министрлігімен сәтті келісімге келе алмағандықтан, мәміле сәтсіз аяқталды.

Медиа

1995 жылы Тапи өзінің бұрынғы қызығушылықтарын іске асыра алмағандықтан, көркемдік салаға көшті: ол жеке банкрот болғандықтан бизнеспен айналыса алмады, саяси лауазымға үміткер ретінде тіркелмеді, сондай-ақ футболдан шеттетілді. Ол алдымен киноға бет бұрды. Фабрис Лучинимен бірге Клод Лелуштың 1996 жылғы "Жігіттер, әйелдер, нұсқаулық" (Жігіттер, әйелдер: пайдаланушыға арналған нұсқаулық) фильмінде түсті. 1998 жылы Doc Gynéco жазған "C'est beau la vie" әнін жазуға қатысты. 2000 жылы театр сахнасында дебют жасады, "Күкі ұясынан ұшқандар" фильміндегі Рэндл Макмерфи рөлін орындағаны үшін француз сыншыларынан жоғары баға алды. 2001 жылы американдық режиссер Марина Зенович "Бернард Тапи кім?" атты құжаттық фильмін түсірді. 2001 жылдан 2005 жылға дейін Тапи театрлық қойылымдарда ойнады және француз телесериалы "Валенсия" да полиция бастығы рөлінде пайда болды. 2018 жылы Тапиге екі түрлі қатерлі ісік (асқазан және қықыш ішек) диагнозы қойылды. Ол Францияда және Бельгияда, ішінара тәжірибелік емдермен емделді. 2023 жылы Netflix "Class Act" атты толық метражды көркем фильмді шығарды.

Өлім

2021 жылғы 3 қазан күні таңертең оның отбасы 78 жасында қайтыс болғанын хабарлады. Тапи бірнеше жыл бойы асқазан рагынан зардап шегіп жүрген. «Марсель Олимпикінің» өмір бойы жанкүйері болған президент Эммануэль Макрон мәлімдеме жасап, Тапи отбасына көңіл айтты және өзі мен әйелі «Бернард Тапидің қазасы туралы хабарды естіп қатты қайғырды, оның амбициясы, күші және ынтасы француз халқының әр буынына шабыт бергенін» айтты. «OM» мәлімдемесінде: «Олимпик де Марсель Бернард Тапидің қайтыс болғанына терең қайғыдады. Ол марсельдіктердің жүрегінде үлкен орын қалдырады және клуб тарихында мәңгі есте қалады».