Кіріспе

Аномикалық афазия (сонымен қатар дисномия, номиналды афазия және амнезиялық афазия деп те аталады) – адамдарда сөздерді еске түсіруде қиындықтар туындайтын, айтқысы келген сөздерді (әсіресе зат есімдер мен етістіктерді) таба алмайтын афазияның жеңіл, сұйық түрі. Ал аномия – бұл сөздік қорын қолданудағы жетіспеушілік және афазияның барлық түрлерінің белгісі. Дегенмен, егер негізгі мәселе сөздерді еске түсіру болса, онда пациентке аномикалық афазия диагнозы қойылады. Аномия белгілері бар афазиясы бар адамдар бір затты толыққанды сипаттауға және тіпті оның қолданылуын көрсету үшін қолдарын пайдалануға қабілетті, бірақ сол затты атауға қажетті сөзді таба алмайды. Аномикалық афазиямен ауыратын пациенттердің сөйлеуінің еркін ағысы, қайталау қабілеті, түсіну және грамматикалық дұрыстығы сақталған болады.

Түрлері

Сөз таңдау аномиясы – төменгі сопақша уақытша аймақтың зақымдануынан туындайды. Осы аномия түрінде науқас затты қалай пайдалануды біледі, заттар тобынан дұрыс таңдай алады, бірақ оның атын атауға шамасы келмейді. Сөз таңдау аномиясы бар кейбір науқастарда жануарлар немесе түстер сияқты нақты бір заттардың атауын табуда қиындықтар туындауы мүмкін. «Түс аномиясы» деп аталатын түрінде науқас түстерді ажырата біледі, бірақ оларды атымен немесе заттың түсін атауға келмейді. Олар түстерді санаттарға бөле алады, бірақ олардың атауын білмейді. Семантикалық аномия бұрыштық гирустың зақымдануынан пайда болады. Бұл – сөздердің мағынасын жоғалтумен байланысты бұзылыс. Семантикалық аномиясы бар науқастарда атау тапшылығы тану тапшылығымен бірге жүреді. Демек, сөз таңдау аномиясы бар науқастардан өзгеше, семантикалық аномиясы бар науқастар мақсатты заттың атын берген кезде де, заттар тобынан дұрыс затты таңдай алмайды. Фонемалық алмастыру аномиясы – төменгі париетальді аймақтың зақымдануынан туындайды. Науқастарда сөйлеу ағыны сақталғанмен, сөзбе-сөз және жаңа сөздерден құралған парафазия байқалады. Сөзбе-сөз парафазия – фонемалардың дұрыс емес ауыстырылуы, ал жаңа сөздерден құралған парафазия – нақты сөздердің орнына қолданылмаған сөздерді пайдалану. Науқастың атау қабілеті парафазиямен бұзылады. Аномия генетикалық себептерден немесе мидың париетальді немесе уақытша бөліктеріне жарақат, инсульт немесе ми ісігі салдарынан туындауы мүмкін. Аномиялық афазия көбінесе құрылымдық зақымданулардан туындаса да, олар Альцгеймер ауруында (аномия Альцгеймер ауруының артқы кортикальды атрофиясының түріндегі ең ерте тілдік бұзылысы болуы мүмкін) немесе басқа да нейродегенеративті ауруларда да басталуы мүмкін. Кейбір мамандар Верник аймағының зақымдануы, яғни мидың сөйлеуді түсіну аймағының зақымдануы аномиямен байланысты деп санайды, себебі науқастар естіген сөздерді түсіне алмайды. Көптеген сарапшылар Брока немесе Верник аймағының зақымдануы аномияның негізгі себебі деп есептегенімен, қазіргі зерттеулер сол жақ париетальді бөліктің зақымдануы аномиялық афазияның себебі екенін көрсетіп отыр. Бір зерттеуде сөзді қайталау тестісі және фМРТ қолданылып, ми ұлпасындағы белсенділіктің ең жоғары деңгейі мен зақымдану орналасқан жері анықталды. Аномиялық афазия сол жарты шардың әртүрлі бөліктеріндегі зақымданулармен байланысты болса, ауыр және оқшауланған аномия терең уақытша доңғалақтың немесе бүйірлік уақытша-басқарақтың зақымдануының белгісі саналады. Бұл аймақтардағы зақымдану инфаркттың басым артқы ми артериясы (АМА) қамтамасыз ететін аймақтарымен шектелген науқастарда байқалады және бұл синдромды артқы ми артериясы синдромы деп атайды.

Диагностика

Аномиялық афазияның дамуын анықтаудың ең жақсы жолы – ауызша және бейнелеу сынақтарын қолдану. Бұл екі тәсілдің үйлесімі тиімдірек көрінеді, себебі әрқайсысы жеке қолданылғанда жалған оң немесе жалған теріс нәтижелер беруі мүмкін. Мысалы, ауызша сынақ сөйлеу қабілетінің бұзылуын және мәселенің сөйлеуді жасауда немесе түсінуде екенін анықтау үшін қолданылады. Альцгеймер ауруымен ауыратын науқастарда сөйлеу проблемалары деменциямен немесе прогрессивті афазиямен байланысты болуы мүмкін, оларға аномия да кіруі мүмкін. Көбінесе МРТ сканері арқылы жүзеге асырылатын бейнелеу сынағы, мидағы зақымдануды картаға түсіруге немесе зақымдануды көруге өте қолайлы. Дегенмен, бейнелеу өзіндік аномияны диагностикалай алмайды, өйткені зақымдану ақ затты немесе доға тәрізді байланысты зақымдауға жеткілікті тереңдікте орналаспауы мүмкін. Алайда, аномиялық афазияны мидағы нақты зақымдану орнымен байланыстыру өте қиын. Сондықтан, сөйлеу және бейнелеу сынақтарының комбинациясы ең жоғары сезімталдыққа және ерекшелікке ие. Афазияны диагностикалауда Филадельфиялық атау тесті (ФНТ) сияқты атау беру сынақтары да қолданылады. Атау берудің талдауы оқу, суреттерді жіктеу және сөздерді жіктеумен салыстырылады. Афазия синдромдарының арасында атау беру мінез-құлқы жағынан айтарлықтай ұқсастық бар, бірақ аномиялық афазиядағы адамдар ең аз фонемалық қателер мен көп сөзді айналастыруды қолданады. Бұл нәтижелер аномиялық афазияда басқа афазия синдромдарымен салыстырғанда сөз өндірудің азырақ қиындығын көрсетеді. Кейбір зерттеулерде аномиялық афазияны анықтау үшін Аахен афазия тесті (AAT) қолданылды, ол ми жарақатынан кейін тілдің жұмыс істеуін тексереді. Бұл тесттің мақсаты: афазияның бар-жоғын анықтау; сөйлеушінің тілдік қабілеттерінің профилін әртүрлі тілдік режимдерге (сөйлеу, тыңдау, оқу, жазу) және тілдік сипаттаманың әртүрлі деңгейлеріне (фонология, морфология, семантика және синтаксис) сәйкес ұсыну; кез келген бұзылудың ауырлығын өлшеу. Бұл тест 2012 жылы зерттеуге қатысқан науқастарға жүргізілді, және зерттеушілер AAT-ның атау беру субтестісінде науқастардың сәйкес атау беруде қиындықтарын көрсеткенін және шығара алмаған сөздерін айналастырумен алмастыруға бейім екенін анықтады. Батыс афазия батареясы – афазияның кіші түрлерін жіктеу және афазиялық бұзылудың ауырлығын бағалау мақсатымен жүргізілетін тағы бір тест. Тест төрт тілдік және үш орындалу саласынан тұрады. Синдромды жіктеу төрт тілдік субтесттердегі нәтижелердің үлгісімен анықталады, олар спонтанды сөйлеуді, түсінуді, қайталауды және атауды бағалайды. Сөйлеуді қайталау сынағында қажетті сөздерді немесе сөйлемдерді пациенттің анық ести алмауы жағдайында, алдымен естуді тексеру маңызды. Сөйлеу сынақтарында адамнан жиі қолданылатын сөздері бар сөйлемді қайталау сұралады; егер адам сөзді анықтай алмаса, бірақ оны сипаттай алса, онда адамда аномиялық афазия болуы мүмкін. Алайда, толық сенімді болу үшін, тест субъектісі фМРТ сканерінде жүргізіледі, сөйлеу арқылы белсендірілген зақымданулар мен аймақтардың нақты орналасуы анықталады. Субъектілер көбінесе есімді есіне түсіре алмайтындықтан немесе есіне түсіре алмайтын белгілі бір сөзді білдіру үшін айналма сөздерді (айналма түрде сөйлеу) қолданады. Кейде, субъектке сылтау берілгенде, ол есімді еске түсіре алады. Сонымен қатар, науқастар грамматикалық тұрғыдан дұрыс сөйлей алады; басты мәселе – бір затты немесе адамды анықтау үшін тиісті сөзді табу. Кейде, субъектілер бір затты не істеу керектігін біледі, бірақ оған әлі де атау бере алмайды. Мысалы, егер субъектке апельсин көрсетілсе және оның аты қандай деп сұралса, субъект затты қабықтай алатынын және жей алатынын жақсы білуі мүмкін, тіпті мұны іс-әрекеттермен немесе тіпті ауызша жауаптармен көрсете алады; алайда олар заттың "апельсин" деп аталғанын еске түсіре алмайды. Кейде, бұл жағдайға ұшыраған адам көп тілді болғанда, олар дұрыс сөзді табуға тырысқанда сөйлейтін тілді шатастыруы мүмкін (қасақана кодты ауыстыру).

Менеджмент

Аномиялық афазияны толыққанды емдеуге ешқандай әдіс жоқ. Дегенмен, емдеулер сөз табу дағдыларын жақсартуға көмектеседі. Аномиясы бар адам көптеген сөздерді еске түсіруде қиындықтарға тап болса да, мысалы, жалпы атаулар, есімдер, етістіктер және т.б., көптеген зерттеулер объектілердің атауларын немесе есімдерді емдеудің оңалту зерттеулерінде үміт беретінін көрсетті. Емдеу барысында жағымды ынталандыру көрсетіледі. Емдеу кезінде сөз табу қабілеті артады, бірақ оңалту кезеңінен кейін екі аптадан соң сөздерді анықтау қабілеті төмендейді. Аномиялық афазияны емдеудің басқа әдістеріне айналмалы сөздікпен атау терапиясы (CIN) жатады, онда пациент атауға көмектесу үшін айналмалы сөздік қолданады, тек берілген белгілі бір түйсіндіктен кейін суреттелген нысанды атауды емес. Нәтижелер көрсетіп тұрғандай, пациент осы терапияны қабылдағанда нысандарды дұрыс атауға жақсырақ қабілетті, себебі CIN семантика мен фонология арасындағы әлсіреген байланысты нығайтады, өйткені пациенттер көбінесе нысанның мақсатын біледі, бірақ оны ауызша айта алмайды. Аномиядан зардап шеккендердің отбасылары мен достары үшін де қиындықтар туындайды. Осы қиындықтарды жеңудің бір жолы – клиникалық терапиямен бірге қолданылғанда тиімді компьютерлік емдеу үлгілері. Лиманн және басқалар аномиялық пациенттерге компьютерлік көмекпен терапия (CAT) сеанстарын және дәстүрлі терапия сеанстарын емдеу тізіміндегі сөздермен бірге жүргізді. Кейбір пациенттерге аномия симптомдарын жеңілдетуге көмектесетін препарат (леводопа) берілді, ал басқалары плацебо алды. Зерттеушілер препараттың емдеу тізіміндегі жақсаруға елеулі әсер етпегенін анықтады, бірақ CAT сеанстарынан кейін пациенттердің көпшілігі жақсарды. Олар осы компьютерлік емдеу түрінің аномиялық пациенттерде атау қабілетін арттыруға тиімді деген қорытындыға келді. Сонымен қатар, бір зерттеуде «оң жақ маңдай-шақпа қабығына қатысты (анодальды) транскраниалды тікелей токтың әсері» зерттелді, бұл мидың тілмен байланысты болып көрінетін бөлігі. Электрлік стимуляция созылмалы афазиясы бар пациенттерде тіл үйрену нәтижелерін жақсартады. Контекстік қайталау емдеуі – бұл семантикалық, фонологиялық немесе байланыссыз суреттердің атауларын қайталап қайталауды қамтитын техника. Лексикалық-семантикалық өкілдікке қол жеткізуі бұзылған пациенттер атаудың ұзақ мерзімді жақсаруын көрсетпейді, бірақ семантикаға жақсы қол жеткізілімі бар пациенттер ұзақ мерзімді пайда көреді. Өзін-өзі бағыттау стратегияларын дамыту сөздерді еске түсіруді жеңілдетеді. Пациенттер қиындықсыз еске түсіре алатын негізгі сөздерді анықтайды және бір дыбыстан басталатын, бірақ еске түсіруге болмайтын сөздер мен сөздер арасындағы байланысты орнатады. Содан кейін пациенттер мақсатты нысанның сөзін еске түсіруді жеңілдету үшін түйсіндік сөзді пайдалануды үйренеді.

Эпидемиология

Көптеген түрлі топтарда аномия болуы мүмкін және болады. Мысалы, инсульт алған саңырау науқастар семантикалық және фонологиялық қателерді көрсете алады, есту қабілеті бар аномиямен ауыратын науқастар сияқты. Зерттеушілер осы топты қол аномиясы деп атаған. Көптілді науқастар көбінесе өте еркін меңгерген тілдерінің біреуінде ғана аномияны күштірек сезінеді. Дегенмен, қай тіл – бірінші меңгерген тілі ме, екінші ме – көбірек зардап шегетіні туралы мәліметтер келіспейді. Аномиямен ауыратын балаларға жасалған зерттеулер көрсеткендей, емделген балалардың көпшілігі мидың пластикалық қабілетінің көмегімен қалыпты тіл дағдыларын қайта меңгере алады. Алайда, бас жарақаттарынан туындаған аномиялық афазиясы бар балаларға қатысты ұзақ мерзімді зерттеулер жарақат алғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң да сөздерді табудағы кемшілік белгілері сақталып қалатынын көрсетті. Осы қалған симптомдар кейіннен оқуда қиындықтар туғызуы мүмкін.

Пациенттер

Бұл бұзылыс ауруы бар және жоқ адамдар үшін өте көңілді жағдай тудыруы мүмкін. Аномиялық афазиясы бар адамдар нақты сөзді білгенімен, оны еске түсіре алмай қалуы мүмкін, бұл әңгіме барысында барлығына қиындық тудыруы мүмкін. Оңтайлы ынталандырулар көмектеседі.