Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Араукария тұқымдасына жататын қылқан жапырақтылар туысы, сондай-ақ аралар туысы.
Genus of conifers in the kauri family Araucariaceae
the genus of wasps
Agathis, көбінесе каури немесе даммара деп аталады, Австралия және Оңтүстік-Шығыс Азияға тән мәңгі жасыл қылқан жапырақты ағаштар туысы. Бұл Араукария тұқымдасының қазіргі үш туысының бірі, Wollemia және Araucaria (біріншісімен тығыз байланысты). Оның жапырақтары көптеген қылқан жапырақты ағаштардың жапырақтарынан әлдеқайда кең. Каури шайыры Жаңа Зеландия кауриінен коммерциялық мақсатта жиналады.
Agathis, commonly known as kauri or dammara, is a genus of evergreen coniferous trees, native to Australasia and Southeast Asia. It is one of three extant genera in the family Araucariaceae, alongside Wollemia and Araucaria (being more closely related to the former). Its leaves are much broader than most conifers. Kauri gum is commercially harvested from New Zealand kauri.
Сипаттама
Ересекті каури ағаштарының сабақтары ерекше түрде ірі болып келеді, ал жоғары жағында бұтақтары аздау немесе жоқ. Ал, жас ағаштар әдетте конус пішіндес болады, есейген сайын дөңгелек немесе бейреттелген пішіндес тәж қалыптастырады. Қабығы тегіс, ашық сұрдан сұр қоңырға дейін болады, көбінесе ересек ағаштарда қалыңдайтын, тегіссіз қабыршақтарға бөлінеді. Бұтақ құрылымы көбінесе көлденең немесе ірі болғанда, жоғары қарай бағытталған болады. Төменгі бұтақтары діңгектен түскенде сақина тәрізді бұтақ іздерін қалдырады. Барлық түрлердегі жас жапырақтары ересек жапырақтарынан ірі, көбінесе сүйкімді, түрлеріне қарай жұмыртқа пішіндес немесе сүйір жапырақ пішіндес болып келеді. Ересек жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, эллипс немесе сызықтық пішіндес, өте терілі және тығыз. Жас жапырақтары көбінесе мысқызыл түсті, ал бұрынғы маусымның жасыл немесе көгілдір жасыл жапырақтарынан айқын ажыратылады. Еркек тозаң шұңғылдары әдетте тұқымдық конустар пайда болғаннан кейін, ірі ағаштарда ғана пайда болады. Аналық тұқымдық конустар әдетте қысқа бүйірлік бұтақшаларда дамиды және екі жылдан кейін піседі. Олар көбінесе сопақ немесе шар тәрізді болады. Кейбір түрлердің тұқымдарын Агатифаганың құрттары – барлық тірі көбелектердің ең алғашқыларының бірі – шабуылдайды.
Mature kauri trees have characteristically large trunks, with little or no branching below the crown. In contrast, young trees are normally conical in shape, forming a more rounded or irregularly shaped crown as they achieve maturity. The bark is smooth and light grey to grey brown, usually peeling into irregular flakes that become thicker on more mature trees. The branch structure is often horizontal or, when larger, ascending. The lowest branches often leave annular branch scars when they detach from the lower trunk. The juvenile leaves in all species are larger than the adult, more or less acute, varying among the species from ovate to lanceolate. Adult leaves are opposite, elliptical to linear, very leathery and quite thick. Young leaves are often a coppery red, contrasting markedly with the usually green or glaucous green foliage of the previous season. The male pollen cones appear usually only on larger trees after seed cones have appeared. The female seed cones usually develop on short lateral branchlets, maturing after two years. They are normally oval or globe shaped. Seeds of some species are attacked by the caterpillars of Agathiphaga, some of the most primitive of all living moths.
Қолданылуы
Кауридің әртүрлі түрлері каури шайыры сияқты әртүрлі шайырларды шығарады. Ағашы көбінесе түзу талшықты және жоғары сапалы, салмағына қатысты ерекше күштілікке және шіруға төзімділікке ие, сондықтан яхта корпусын салуға өте ыңғайлы. Ол тығыздығы төмен және өндіріс бағасы салыстырмалы түрде арзан болғандықтан, гитаралар мен укулелелер жасауда жиі қолданылады. Сонымен қатар, Го тақталарының (гобан) кейбіреулері де одан жасалады. Жаңа Зеландия кауриінің (A. australis) қолданылу аясы кеме жасау, үй салу, ағаш қаптама, жиһаз жасау, шахта тіректері және теміржол ұйықтарын жасауды қамтиды. Ағашының қатты шайырының арқасында, маорилер дәстүрлі түрде оны ағаш қаруларын, пату арухе (папоротник тамырларын соғу құралы) және қабық матасын соғу үшін пайдаланған.
Various species of kauri give diverse resins such as kauri gum. The timber is generally straight grained and of fine quality with an exceptional strength to weight ratio and rot resistance, making it ideal for yacht hull construction. The wood is commonly used in the manufacture of guitars and ukuleles due to its low density and relatively low price of production. It is also used for some Go boards (goban). The uses of the New Zealand species (A. australis) included shipbuilding, house construction, wood panelling, furniture making, mine braces, and railway sleepers. Due to the hard resin of the wood, it was the traditionally preferred material used by Māori for wooden weapons, patu aruhe (fernroot beaters) and barkcloth beaters.
Эволюциялық тарих
Араукария тұқымдасы ішінде Агат, Арукарияға қарағанда Волемияға жақынрақ. Қазіргі уақытта Агатқа сенімді түрде жатқызылатын ең көне қазбалар – Патагонияның Саламанка формациясынан табылған Agathis immortalis қазбалары, олар палеоцен дәуіріне, шамамен 64,67–63,49 миллион жыл бұрын жатады. Агатқа ұқсас жапырақтар сол аймақтағы Лефипан формациясынан да белгілі, олар креда кезеңінің соңына таман дауірленген. Бұл туыстың басқа да қазба қалдықтары Патагонияның эоцен, Оңтүстік Австралияның соңғы палеоцен-миоцен және Жаңа Зеландияның олигоцен-миоцен кезеңдерінен табылды. Агатқа ұқсас қалдықтар Мысырдың Бахария формациясында да кездеседі.
Within Araucariaceae, Agathis is more closely related to Wollemia than to Araucaria. The oldest fossils currently confidently assignable to Agathis are those of Agathis immortalis from the Salamanca Formation of Patagonia, which dates to the Paleocene, approximately 64.67–63.49 million years ago. Agathis like leaves are also known from the slightly older Lefipán Formation of the same region, which date to the very end of the Cretaceous. Other fossils of the genus are known from the Eocene of Patagonia, the Late Paleocene Miocene of southern Australia, and the Oligocene Miocene of New Zealand. Agathis like remains are also found in the older Bahariya Formation of Egypt.