Кіріспе

"Динамика" сөзі стратегия туралы пікірталастар мен жазбаларда жиі кездеседі және екі ерекше, бірақ бірдей маңызды мағынада қолданылады. Стратегия мен нәтижелерінің динамикасы стратегияның "мазмұнымен" – нәтижелерді жақсартуға бағытталған бастамалармен, таңдаулармен, саясаттармен және шешімдермен, сондай-ақ осы басқарушылық әрекеттерден туындайтын нәтижелермен айналысады. Стратегиялық процестің динамикалық моделі – стратегиялық әрекеттердің қалай жүзеге асырылатынын түсінудің бір жолы. Ол стратегиялық жоспарлаудың динамикалық екенін мойындайды, яғни стратегия жасау – әрекеттер мен реакциялардың күрделі үлгісін қамтиды. Ол жартылай жоспарланған және жартылай жоспарланбаған болып табылады. Әдебиеттерді зерттеу көрсеткендей, "стратегия динамикасы" терминінің ең ерте және ең көп қолданылатын мағынасы осы екі мағынаның біріншісі, бірақ бұл стратегиялық процестің динамикалық көрінісінің маңыздылығын азайту үшін емес.

Стратегия мен нәтижелердің динамикалық үлгісінің қажеттілігі

Алайда, өнеркәсіп және бизнес факторларының өнімділікке тигізетін салыстырмалы әсері жөніндегі пікірталас, сондай-ақ RBV негізіндегі жоғары өнімділікті түсіндірулердің екеуі де одан да маңызды мәселені назардан тыс қалдырады. Бұл – басқарушылар жақсартуға ұмтылатын «өнімділік» дегеннің мәніне қатысты. Мысалы, сіз (А) жыл сайын 15 миллион доллар табыс табуды қалайсыз ба, әлде (Б) осы жылы 12 миллион доллар табыс тауып, бастапқы ресурстармен бірдей болса, жыл сайын 20%-қа өсуді қалайсыз ба? Шамамен жарты ғасыр бұрын Эдит Пенроуз (1959) жоғары рентабельділік (мысалы, сатудан немесе активтерден түсетін кіріс) инвесторлар үшін қызықты емес екенін көрсетті – олар болашақ ақша ағындарының ұлғаю перспективасын бағалайды, ал ол уақыт өте келе тұрақты бола бермейді. Рентабельділік толығымен маңызсыз емес – әрі ол өсімді қамтамасыз ету үшін жаңа ресурстарға инвестиция жасауға мүмкіндік береді. Соңғы кезде Rugman және Verbeke (2002) осы тұжырымның стратегиялық зерттеулерге тигізетін әсерін қарастырды. Ричард Румелт (2007) стратегиялық динамика мәселесін шешудегі прогрестің маңыздылығын қайта атап өтті, оны әлі де «жетілуі керек, жазылмаған және толық түсінілмеген» сала деп сипаттады. Басты мәселе – A фирмасының B фирмасынан неліктен жақсы өнімділік көрсеткенін түсіндіретін құралдар, B фирмасының A фирмасынан неліктен тез өсімділікке қол жеткізгенін түсіндіре алмайды. Бұл тек теориялық мәселе ғана емес, басшылар үшін де маңызды. Мысалы, B фирмасының басшылығы A фирмасының рентабельділігіне теңесуге тырылса, бұл оның табысын өсіру қабілетін жоюы мүмкін. Тағы бір практикалық мәселе – көптеген статикалық модельдер өнімділікті арттыруға көмектесетін стратегия бойынша жеткілікті егжей-тегжейлі нұсқаулар бермейді. Мысалы, белгілі бір нарық сегментін белгілі бір өнімдермен немесе қызметтермен қамтамасыз ету мүмкіндігін анықтау бір жылдан екінші жылға түбегейлі түрленуі екіталай. Дегенмен стратегиялық басқару бизнес-жүйенің қарқынды дамуын қамтамасыз ету үшін ай сайын көп жұмыс істеуі керек, осы мүмкіндікті жылдам және қауіпсіз пайдалану үшін. Қажеттісі – уақыт өте келе өнімділіктің қалай өзгеретінін және оның болашақ бағытын қалай жақсартуға болатынын түсіндіретін құралдар жиынтығы, яғни стратегия мен өнімділіктің динамикалық моделі.

Стратегиялық үдерістің динамикалық моделі

Бірнеше теоретик стратегиялық процестің осы статикалық моделімен проблеманы мойындады: ол стратегияның нақты өмірде қалай дамытылмайтынын көрсетеді. Стратегия – динамикалық және өзара әрекеттесетін процесс. Жоспарланған стратегиялық тәсілге алғашқы сын-қатерлерді 1960-шы жылдары Линблом, ал 1980-шы жылдары Куинн ұсынды. Чарльз Линдблом (1959) стратегияның реттік және кезеңдік шешімдердің фрагменттелген процесі екенін мәлімдеді. Ол стратегияны айқын координациясыз өзара бейресми бейімделу процесі ретінде қарастырды. Джеймс Брайан Куинн (1978) «логикалық инкрементализм» деп аталатын тәсілді әзірледі. Оның пікірінше, стратегиялық басқару – іс-қимылдар мен оқиғаларды қадамдық процесс арқылы саналы стратегияға бағыттауды қамтиды. Менеджерлер өздері өзгеретін стратегияларды дамытып, қолдайды. Стратегиялық басқарудың мәні туралы ол былай дейді: «Стратегияны қалыптастыру мен іске асырудың бір мезгілдегі, үдемелі процесін үнемі біріктіру – тиімді стратегиялық басқарудың негізгі өнері» (145-бет). Линдблом стратегияны саналы бағытсыз, бөлінген процесс деп қараса, Куинн оны икемді, бірақ басқарылатын процесс деп санады. Джозеф Бауэр (1970) және Роберт Бергельман (1980) осыны бір қадам алға жылжытты. Стратегиялық шешімдер бір үлкен, біріктірілген көріністің бөлігі ретінде емес, бірте-бірте қабылданады, сонымен қатар, олардың айтуынша, осы көптеген шағын шешімдер ұйымның барлық бөлімдері мен деңгейлеріндегі көптеген адамдармен қабылданады. Генри Минцберг (1978) қасақана стратегия мен пайда болатын стратегия арасындағы айырмашылықты көрсетті. Пайда болатын стратегия стратегиялық сарапшының ойынан емес, ұйымның қоршаған ортамен өзара әрекеттесуінен туындайды. Ол пайда болатын стратегиялар бірнеше көздерден келген идеялар мен іс-қимылдардың үлгіге бірігуін көрсететін конвергенцияның бір түрін көрсетеді. Бұл, шын мәнінде, ұйымдық оқудың бір түрі, себебі ұйымдық оқу кез келген бизнес-кәсіпкерліктің негізгі функцияларының бірі болып табылады (Питер Сенгтің «Бесінші тәртіп» еңбегін қараңыз, 1990 жыл). Константинос Маркидес (1999) стратегияны қалыптастыру мен іске асыруды үздіксіз қайта бағалау мен реформалауды қажет ететін, үздіксіз, аяқталмайтын, интеграцияланған процесс ретінде сипаттайды. Стратегиялық процесс динамикасының ерекше түсінікті моделін J. Moncrieff (1999) ұсынды. Ол стратегияның ішінара жоспарлы, ішінара жоспарланбағанын мойындады, бірақ нәтижелер жоспарланғаннан жақсы бола ма, әлде жоқ па, бұл әлі белгісіз. Жоспарланбаған элемент екі көзден туындайды: «пайда болған стратегиялар» қоршаған ортадағы мүмкіндіктер мен қауіптерден, ал «іс-қимылдағы стратегиялар» ұйымның барлық бөлімдеріндегі көптеген адамдардың спонтанды іс-қимылдарынан туындайды. Бұл көптеген шағын іс-қимылдар әдетте қасақана емес, мақсатты емес, ресми емес және тіпті стратегиялық деп танылмайды. Олар ұйым ішінен, «пайда болған стратегиялар» қоршаған ортадан туындайтыны сияқты, пайда болады. Алайда, стратегияны жоспарлаудың тиімділігі туралы мәселе әлі де ашық. Бұл модельде стратегия жоспарланған және пайда болған, динамикалық және өзара әрекеттесетін болып табылады. Бес негізгі процесс өзара байланысты: стратегиялық мақсат, ұйымның қоршаған ортаның өзгеретін мәселелеріне жауабы, ұйым ішіндегі адамдардың іс-қимылдарының динамикасы, іс-қимылдың стратегиялық мақсатқа сәйкестігі және стратегиялық оқу. Іс-қимылдың стратегиялық мақсатқа сәйкестігі (диаграммадағы жоғарғы сызық) стратегиялық мақсатты, пайда болған стратегияларды және іс-қимылдағы стратегияларды біріктіру арқылы стратегиялық нәтижелерді тудырады. Осы стратегиялық нәтижелерді үнемі бақылау стратегиялық оқуға әкеледі (диаграмманың төменгі сызығы). Бұл оқу ішкі процестерге, қоршаған ортаға және стратегиялық мақсаттарға кері байланыс береді. Осылайша, толық жүйе үнемі өзін-өзі реттейтін кері байланыс циклдарының үштігін құрайды. Шын мәнінде, «квази-өзін-өзі реттеу» термині дұрыс, себебі ұйым кері байланыс циклдарын елемеуі мүмкін. Жүйе ұйым өзі тудырған стратегиялық нәтижелерден оқуға дайын болған жағдайда ғана өзін-өзі реттейді. Бұл тиімді басшылықты және икемді, сұрақтар қоюға дайын корпоративтік мәдениетті қажет етеді. Бұл модельде стратегияны қалыптастыру мен іске асыру арасындағы шекара жоғалады.

Динамикалық стратегиялық процесс модельдерінің сын-пікірлері

Кейбір қарсыластар бұл модельдерді оқыту тым қиын деп мәлімдейді. Модельді іс жүзінде көруге дейін ешкім түсінбейді. Сондықтан, екі бөлімді сызықтық жіктеу схемасы оқулықтар мен лекцияларда көбірек пайдалы болуы мүмкін. Сонымен қатар, кейбір іске асыру шешімдері динамикалық модельге сай келмейді. Олар нақты жобаларды жүзеге асырумен байланысты. Мұндай жағдайларда іске асыру эксклюзивті түрде тактикалық сипатқа ие және көбінесе автоматтандырылған. Стратегиялық мақсат және динамикалық өзара әрекеттесу шешімге тек жанама түрде ғана әсер етеді.