Кіріспе

Джеймс Паркинсон (11 сәуір 1755 - 21 желтоқсан 1824) – ағылшын хирургы, дәріханашы, геолог, палеонтолог және саяси белсенді. Ол ең көп танымал болғаны – 1817 жылғы «Дүрбілеген паралич туралы эссе» атты еңбегі. Онда ол алғаш рет «парализді агитанс» деп сипаттады, бұл жағдай кейін Жан Мартин Шарко тарапынан Паркинсон ауруы деп аталып кетті.

Ерте өмір

Джеймс Паркинсон 1755 жылдың 11 сәуірінде Англияның Лондон қаласындағы Шордичте дүниеге келді. Ол Джон Паркинсонның ұлы, Лондонның Хокстон алаңында дәріханашы және хирург болып жұмыс істеген. 1784 жылы Паркинсон Лондон қалалық корпорациясымен хирург ретінде мақұлданды. 1783 жылдың 21 мамырында Мэри Дейлге үйленді, одан кейін олардың сегіз баласы болды; екеуі балалық жасқа жетпеді. Ол үйленгеннен кейін көп ұзамай Паркинсон әкесінің Хокстон алаңындағы 1 нөмірлі практикасын жалғастырды.

Саясат

Паркинсон медициналық практикасымен қатар, геология мен палеонтологияға, сондай-ақ сол кездегі саясатқа да қызығушылық танытты. Паркинсон әлсіздердің жақтасы болды және Питт үкіметінің ашық сынышысы болды. Оның мансабының басы әртүрлі әлеуметтік және революциялық қозғалыстарға қатысуымен ерекшеленді, ал кейбір тарихшылар оның француз революциясын ынталы түрде қолдағандығын айтады. Франция революциясынан кейін, Британияда саяси жағдай тұрақсыз болған кезде, ол 20-ға жуық саяси памфлеттер жариялады. Өзінің атымен және "Ескі Хьюберт" деген псевдонимімен жазған ол радикалды әлеуметтік реформалар мен барлық адамға сайлау құқығын талап етті. Паркинсон Халық палатасында халық өкілдігін және жыл сайынғы парламенттерді құруды қалады. Ол бірнеше құпия саяси қоғамдардың мүшесі болды, оның ішінде Лондондық хат алмасу қоғамы және Конституциялық ақпарат қоғамы. Сондай-ақ, ол жарылған ішекше (апендицит) туралы алғашқы жазбалардың авторы болды. Паркинсон халықтың жалпы денсаулығы мен әл-ауқатын жақсартуға мүдделі болды. Ол халықтың денсаулығы мен әл-ауқатына деген құлшынысын көрсететін бірнеше медициналық тұжырымдамалар жазды, бұл оның саяси белсенділігімен үндес болды. Ол психикалық аурулардың, сондай-ақ олардың дәрігерлері мен отбасыларының заңдық қорғалуы үшін күресті. 1812 жылы Паркинсон ұлына ағылшын тілінде апендициттің алғашқы жағдайына сипаттама берді, сондай-ақ перфорацияның өлімге себеп болғаны алғаш рет көрсетілді. Ол кез келген хирургтың стенографияны білуі керек деп есептеді, және ол өзі де осы өнерде шебер болды.

Паркинсон ауруы

Паркинсон өзінің есімін алған аурудың белгілері бар алты адамды жүйелі түрде сипаттаған алғашқы адам болды. «Дірілдегі сал қатарсыздану туралы эссе» деген еңбегінде ол кейіннен өзінің атын алған ауруды «парализ агитанс» немесе «дірілдегі сал қатарсыздану» деп атады. Ол тыныш күйдегі діріл мен қозғалыс кезіндегі дірілді ажыратты. Жан Мартин Шарко шамамен 60 жыл өткен соң «Паркинсон ауруы» терминін қолданды. Паркинсон бұл науқастардағы дірілдің себебі мойын омыртқасының зақымдануы деп қате пікір білдірді.

Ғылым

Паркинсонның қызығушылығы медицинадан табиғатқа, әсіресе геология мен палеонтологияның салыстырмалы түрде жаңа салаларына ауысты. Ол 18 ғасырдың соңында қазба қалдықтарының үлгілерін және суреттерін жинауды бастады. Ол балалары мен достарын алып, қазба өсімдіктер мен жануарларды жинап, байқау үшін саяхаттарға шықты. Қазбаларды анықтау және түсіндіру туралы көбірек білуге тырысқанда, ағылшын тіліндегі жеткілікті әдебиет болмағандықтан қиындыққа тап болды, сондықтан ол осы мәселені шешу үшін қазбаларды зерттеуге арналған кіріспелік еңбегін жазуға бел буды. 1804 жылы оның "Бұрынғы әлемнің органикалық қалдықтары" атты еңбегінің бірінші томы жарық көрді. Гидеон Мантелл оны "қазбаларды танымал және ғылыми тұрғыдан баяндауға жасалған алғашқы тытыру" деп бағалады. 1808 жылы екінші том, ал 1811 жылы үшінші том жарық көрді. Паркинсон әр томды иллюстрациялады, ал оның қызы Эмма кейбір суреттерге түс қосты. Кейіннен Гидеон Мантелл осы суреттерді қайта пайдаланды. 1822 жылы Паркинсон "Ориктологияның негіздері: қазба органикалық қалдықтарды, әсіресе британдық қабаттарында табылғандарын зерттеуге кіріспе" атты қысқаша еңбегін жариялады. Паркинсон сонымен қатар Уильям Николсонның "Жаратылыстану философиясы, химия және өнер журналына" және "Геологиялық қоғамның еңбектерінің" бірінші, екінші және бесінші томдарына бірнеше мақала жазды. Ол 1822 жылы "Ориктологияның негіздері" атты бір томдық, көбірек танымал еңбек жазды. 1807 жылдың 13 қарашасында Паркинсон және басқа да беделді азаматтар Лондонның Фримасон тавернасында бас қосты. Жиынға сэр Хамфри Дэви, Артур Айкин және Джордж Беллас Гринъ сияқты көрнекті тұлғалар қатысты. Бұл Лондон геологиялық қоғамының алғашқы отырысы болды. Паркинсон Жердің геологиясы мен биосферасының жақында болған ірі апаттардың нәтижесінде қалыптасқандығына сенетін катастрофизм мектебінің өкілі болды. Ол Жаратылыс кітабындағы Нұхтың тоқсоуының мысалын келтірді және жарату мен жойылу процестері Құдайдың басшылығымен жүзеге асырылады деп сенді. Оның пікірінше, әрбір "күн" шындығында ондаған мың жылдарға созылатын ұзақ кезең болған.

Өлім және еске алу

Паркинсон 1824 жылғы 21 желтоқсанда сөйлеу қабілетін қиындатқан инсульт салдарынан қайтыс болды. Ол Лангторндағы үйлерін ұлдары мен әйеліне, ал дәріханасын ұлы Джонға мұра етіп қалдырды. Оның органикалық қалдықтар жинағы әйеліне берілді, оның көп бөлігі 1827 жылы сатылды; сату каталогы әлі күнге дейін табылған жоқ. Ол Шордичтегі Сент-Леонард шіркеуіне жерленді. Паркинсонның өмірі, ол қауым мүшесі болған Сент-Леонард шіркеуі ішіндегі тас тақташамен еске алынады; оның қабірінің нақты орны белгісіз, денесі криптада немесе шіркеу ауласында болуы мүмкін. 1 Хокстон скверіндегі көк тақта оның үйі орналасқан жерді көрсетеді. Оның құрметіне бірнеше қазбалар аталды. Оның портреті белгілі емес. Кейде оның суреті деп қате айтылатын фотосурет, сол аттас стоматологқа тиесілі; ол фотографияның пайда болуына дейін қайтыс болған. Әлемдік Паркинсон күні жыл сайын оның туған күні, 11 сәуірде тойланады. Паркинсон ауруымен қатар, Паркинсонның есімі бірнеше қазба организмдердің атауында сақталған, оның ішінде аммонит Паркинсония паркинсони, криноид Apiocrinus паркинсони, бұрқашақ Rostellaria паркинсони және Нипа паркинсони ағашы.