Кіріспе

Американдық минималист суретші (1933–1996)

Дэн Флавин (1 сәуір 1933 – 29 қараша 1996) – американдық минималист суретші, коммерциялық түрде қолжетімді флуоресценттік шамдардан мүсіндік нысандар мен инсталляциялар жасауымен әйгілі.

Ерте өмір және мансап

Дэниел Николас Флавин кішi Нью-Йорктегi Ямайкада туды, ирландтық католик тегiнен шықты және католик мектептерiне жiберiлдi. 1947-1952 жылдар аралығында Бруклиндегi Таза ұғым дайындық семинариясында дін қызметкерi болу үшiн оқыды, кейiн егiз iнiсi Дэвид Джон Флавинге қосылып, АҚШ Әуе күштеріне қатысты. Кореядағы Мэриленд университетінiң ересектерге арналған курсы арқылы өнердi оқыды. 1956 жылы Нью-Йоркке оралғаннан кейiн Флавин Ханс Хофманның Көркем өнер мектебiне қысқа мерзiмге қатысты және Альберт Урбаннан өнер сабақтарын алды. Кейiн ол Жаңа әлеуметтiк зерттеулер мектебiнде қысқа уақыт өнер тарихын оқыды, содан кейiн Колумбия университетіне ауысты, онда сурет салу және кескiн салуды үйрендi. 1959 жылдан бастап Флавин Гуггенхайм мұражайында пошта бөлмесiнде, кейiн Модерн өнер мұражайында күзетшi және лифт операторы болып жұмыс iстедi, онда ол Сол Левитт, Люси Липпард және Роберт Райманмен танысты.

Жеке өмір

1961 жылы ол Нью-Йорк университетінде өнер тарихын оқыған және Қазіргі заманғы өнер мұражайында кеңсе меңгерушісінің көмекшісі болған Соня Севердижаға үйленді. Алғашқы некесі 1979 жылы ажырасып бітті. Флавин 1992 жылы Гуггенхайм мұражайында суретші Трейси Харриске үйленді. Флавин Нью-Йорк штатының Риверхед қаласында диабеттен туындаған аурулар салдарынан қайтыс болды. Оның естелігіне арналған шара 1997 жылғы 23 қаңтарда Диа өнер орталығында өтті. Сөз сөйлегендердің қатарында Оттавадағы Канада Ұлттық галереясының 20 ғасыр өнері кураторы Брайдон Смит, Диа сенімдісі Фариха Фридрих және суретші Майкл Венеция болды.

Алғашқы жұмыстар

Флавиннің алғашқы жұмыстары – суреттер мен кескіндемелер болды, олар абстрактілі экспрессионизмнің ықпалын көрсетеді. 1959 жылы ол көшеден табылған заттарды, әсіресе қысылған банкаларды қамтитын монтаждар мен аралас техникадағы коллаждар жасауды бастады. Иконалардың бүйірлеріне шамдар мен флуоресценттік шамдар бекітілген флуоресценттік түтіктер орналастырылған, кейде олардың жиектері сүйірленген. Осы иконалардың бірі 1962 жылы полиомиелиттен қайтыс болған Флавиннің егіз бауыры Дэвидке арналған.

Жетілдірілген жұмыс

Жеке экстаз диагоналі (25 мамыр 1963 күнгі Диагональ), еденнен 45 градус бұрышпен қабырғаға орналастырылған сары флуоресценттік шам және 1963 жылы аяқталған, Флавиннің алғашқы толыққанды жұмысы болды; ол Константин Бранкузиге арналған және Флавиннің коммерциялық флуоресценттік шамды орта ретінде пайдалануының басталуын белгілейді. Сәл уақыт өткен соң, «The Nominal Three (to William of Ockham)» (1963) қабырғаға орнатылған алты тік флуоресценттік түтікшеден тұрады, біреуі сол жақта, екеуі ортада, үшеуі оң жақта, барлығы ақ жарық шығарады. Ол өзін шектеулі палитрамен (қызыл, көк, жасыл, қызғылт, сары, ультракөк және төрт түрлі ақ) және формамен (тікелей екі, төрт, алты және сегіз футтық түтікшелер және 1972 жылдан бастап шеңберлер) шектеді. Одан кейінгі онжылдықтарда ол флуоресценттік құрылымдарды пайдаланып, галерея интерьерлерін толтырған жұмыстарда түс, жарық және мүсіндік кеңістікті зерттеуді жалғастырды. Ол студиялық өндірістен бас тартып, нақты орынға арналған «жағдайлар» немесе «ұсыныстар» (суретші өз жұмысын осылай жіктеуді ұнатқан) пайдасына көшті. Бұл құрылымдар жарық пен ерекше түсті көлеңке береді, сонымен қатар «бұрыштар», «кедергілер» және «коридорлар» сияқты әртүрлі формаларға ие болды. Флавиннің көптеген жұмыстары атаусыз болды, содан кейін жақын достарына, суретшілерге, сыншыларға және басқаларға арналған түсіндірмелер қосылды: олардың ең танымалдары В. Татлинге арналған ескерткіштері, орыс конструктивист мүсіншісі Владимир Татлинге арналған құрмет, барлығы елу пирамидалық қабырғалық бөліктен тұратын серия. 1968 жылы Мюнхендегі Хайнер Фридрих галереясы үш көрме залында «Екі негізгі серия және бір қосымша» жарық инсталляциясын көрсетті, Флавин оны галерея үшін арнайы жасады. Сол жылы коллекционер Карл Штрёер инсталляцияны сатып алды. Музейдің негізін қалаушы директоры Петер Иден Франкфурт заманауи өнер мұражайына бұрынғы Штрёер коллекциясынан 86 басқа туындымен бірге инсталляцияны сатып алды. 1989 жылы алғаш рет көрсетілгеннен кейін, ол 1999 және 2002 жылдар аралығында мұражайдағы түрлі көрмелерде көрсетілді. Флавин 1993 жылдың ақпанында Франкфурттағы инсталляцияны өзі қарап шығып, кейіннен мұражайға бейімдеді. Мысалы, Флавиннің «коридорлары» галерея кеңістігінде көрерменнің қозғалысын бақылайды және кедергі келтіреді. Бірінші мұндай дәліз (Ян және Рон Гринбергке) 1973 жылы Сент-Луис өнер мұражайында өткен жеке көрмеге арналған және жергілікті галерея иесі мен оның әйеліне арналған. Ол жасыл және сары түсті; аралықта (бір «жоғалған» шамның ені) бөліністің арғы жағындағы түстің жарқылы көрінеді. Кейінгі жолақтарда Флавин жеке шамдардың арасын үнемі арақашықтап, жарықтың көрінуін арттырып, түстердің араласуына мүмкіндік берді. Флавин әдетте өзінің мүсіндерін үш немесе бес данадан жасады, бірақ қажетсіз өндіріс және сақтау шығындарын болдырмау үшін жеке жұмыстарды сатудан кейін ғана жасады. Сатуға дейін оның мүсіндері суреттер немесе көрме көшірмелері түрінде болды. Нәтижесінде, 1996 жылы қайтыс болған кезде, суретші 1000-нан астам жасалмаған мүсін қалдырды.

Тұрақты қондырғылар

1975 жылдан бастап Флавин Еуропа мен АҚШ-та тұрақты туындыларды орнатты, оның ішінде «Атауы жоқ. Урс Графтың естелігіне» (1972 жылы жобаланған, 1975 жылы іске асырылған), Базельдегі «Кунстмузейде»; Кроллер-Мюллер мұражайы, Оттерло, Нидерланды (1977); Хадсон өзені мұражайы, Йонкерс, Нью-Йорк (1979); АҚШ соты, Анкоридж, Аляска (1979–89); Штаатлихе Кунстхалле Баден-Баден, Германия (1989); «МетроТех орталығының вестибюлі» (Скидмор, Оуингс және Мерриллпен бірлесе), Бруклин, Нью-Йорк (1992); Мюнхендегі Städtische Galerie im Lenbachhaus сыртындағы жеті шам (1994); Мюнхендегі Hypovereinsbank (1995); Германиядағы Arbeit und Technik/Wissenschaftspark, Гельзенкирхен (1996); және Швейцарияның Берн банкі (1996). Флавиннің сәулеттік «араласулары» үшін қосымша орындар Нью-Йорктегі Grand Central Station (1976), Берлиндегі Hamburger Bahnhof (1996) және Марфадағы Chinati Foundation (2000) болды. Оның Чинати қорындағы алты ғимаратқа арналған түрлі түсті люминесцентті жарықтан жасалған ірі масштабты жұмысы 1980 жылдардың басында басталды, бірақ соңғы жоспарлар 1996 жылға дейін аяқталмады. Оның соңғы туындысы Миландың Росса шіркеуіндегі Санта-Мария-Аннунциатадағы арнайы жұмысы болды. 1930 жылдары шіркеуді Джованни Муцио жобалаған. Туындының жобасы Флавиннің 1996 жылғы 29 қарашадағы қайтысына екі күн қалғанда аяқталды. Оның орнатылуы бір жылдан кейін Dia Center for the Arts және Fondazione Prada көмегімен аяқталды. Хьюстон, Техас штатындағы Menil Collection мәлімдемесіне сәйкес, 1990 жылы Доминик де Менил Флавинге Ричмонд Холлға арналған тұрақты, арнайы инсталляция жасау туралы ұсыныс жасады. 1996 жылғы қарашада қайтыс болғаннан екі күн бұрын Флавин кеңістік үшін жобаны аяқтады. Суретшінің студиясы жұмысты аяқтады. 1983 жылы Нью-Йорктегі Бриджгемптонда Dan Flavin Art Institute ретінде ашылған Dia Bridgehampton мұражайын Dia Art Foundation басқарады және олар үшін арнайы жобаланған галереяда Флавиннің тоғыз люминесцентті жарықтан жасалған туындыларын тұрақты түрде көрсетеді. 1975 жылы Dia өзінің алғашқы тұрақты инсталляциясы ретінде Базельдегі Kunstmuseum Basel-де «Атауы жоқ» (Урс Графтың естелігіне) орнатты.

Сызбалау

Уэйнскотта және Гаррисонда тұрған Флавин көбінесе айналағы пейзажды – Хадсон аңғарын немесе Лонг-Айленд жағалауындағы суларды суреттеген. Ол сондай-ақ шағын портреттер жасап, 20 томдық күнделіктерді сақтап жүрген. Флавин суреттерді де жинаған, олардың ішінде Джон Фредерик Кенсетт, Джаспер Фрэнсис Кропси және Санфорд Робинсон Гиффорд сияқты Гудзон мектебінің суретшілерінің туындылары, сонымен қатар Хакусай сияқты 19 ғасырдың басындағы жапон суретшілерінің және Пит Мондриан мен Джордж Гросс сияқты 20 ғасырдың еуропалық шеберлерінің қағаздағы жұмыстарының мысалдары бар. Флавин Дональд Джадд және Сол Левитт сияқты минималист әріптестерімен де туындыларын алмасып тұрған.

Көрмелер

Флавиннің тек флуоресцентті жарық қолданған алғашқы жеке көрмесі 1964 жылы Грин галереясында ашылды. Екі жыл өткен соң, оның алғашқы еуропалық көрмесі Германияның Кёльн қаласындағы Рудольф Цвирнер галереясында өтті. Фавиннің алғашқы маңызды музейлік көрмесі 1967 жылы Ян ван дер Марк директор болып жұмыс істеген Чикаго қаласындағы Заманауи өнер мұражайында ұйымдастырылды. Флавиннің алғашқы кең ауқымды ретроспективасы 1969 жылы Канаданың Оттава қаласындағы Ұлттық галереясымен өткізілді. 1973 жылы Сент-Луис өнер мұражайы оның қағаздағы және флуоресцентті мүсіндерден жасалған туындыларының бірдей уақыттағы көрмелерін ұсынды. Флавиннің Еуропадағы көптеген маңызды жеке көрмелерінің ішінде Базельдің Кунстмузейі мен Кунстхалле Базель (1975), Баден-Бадендегі Штаттличе Кунстхалле (1989) және Франкфурттағы Штадель (1993) көрмелері болды. Латын Америкасындағы алғашқы жеке көрмесі 1998 жылы Буэнос-Айрестегі Fundación Proa-да, Диа арт қорымен бірлесіп (Дэн Флавин. 1933–96) ұйымдастырылды. 2006 жылы Диа арт қоры мен Ұлттық өнер галереясы бірлесіп «Дэн Флавин: Ретроспектива» деген атаумен кең ауқымды көрме ұйымдастырды. Онда Флавиннің 50-ден астам туындысы жиналды.

Дэн Флавин: ретроспектива (2004 2007)

1970 жылдардың соңында ол «Диа арт» қорымен серіктестік құрды, нәтижесінде бірнеше тұрақты, нақты орынға арналған инсталляциялар жасалды және соңғы кезде «Дэн Флавин: Ретроспектива» (2004–2007) атты көшпелі көрмені ұйымдастыруға әкелді. Флавиннің ретроспективалық көрмесі Чикаго қаласындағы Заманауи өнер мұражайына, Вашингтон қаласындағы Ұлттық өнер галереясына, Техас штатындағы Форт-Уорт қаласындағы Заманауи өнер мұражайына, Лондон қаласындағы Хейвард галереясына, Париж қаласындағы Музе д’Арт Модерн де ла Виль де Париге, Бавария мемлекеттік сурет галереясына, Мюнхен қаласындағы Пинакотека дер Модернеге және Лос-Анджелес округінің өнер мұражайына сапар шекті. Бұл көрме оның минималистік туындыларына арналған тұңғыш толыққанды ретроспектива болды. Көрмеге оның «иконалар» сериясын қоса алғанда, шамамен 45 жарық туындысы енгізілді. MCA-ның көрсетіліміне 1967 жылғы MCA-ның алғашқы көрмесінен – Флавиннің алғашқы жекелеген мұражайлық көрмесінен кезектесіп қызғылт және «алтын» түсті бөлмені қайта жасау кірді.

Тану

1964 жылы Флавин Марсель Дюшан ұсынған Уильям және Норма Копли қорынан, Чикаго қаласынан марапат алды. 1973 жылы ол Коннектикут штатындағы Бриджпорт университетінде Альберт Дорн атындағы қонақ профессор болып тағайындалды, ал 1976 жылы Мэн штатындағы Скоухеган сурет және мүсін мектебінің Скоухеган мүсін медалімен марапатталды. 1983 жылы Диа өнер орталығы Нью-Йорктің Бриджгемптон қаласында Дан Флавин атындағы өнер институтын ашты, ол суретшінің жұмыстарының тұрақты көрмесі болды. Институт бұрынғы өрт сөндіру станциясынан айналдырылған, 1924 жылдан 70-ші жылдардың ортасына дейін афроамерикандық шіркеу ретінде қызмет еткен ғимаратта орналасқан. Флавин архитектор Ричард Глюкманмен және Дианың операциялар директоры Джим Шауфелемен бірге қайта жаңарту және жобалау жұмыстарын тығыз байланыста жүргізді. Тұрақты көрмеде тоғыз флуоресцентті туынды бар, олардың алтауы түрлі түсті, ал үшеуі Шауфелеге арналған ақ түстің үш реңінде. Сондай-ақ, уақытша көрмеге кірмейтін иконаның суреті бар, ол оның егіз інісі Дэвид Джонға арналған. 2017 жылы галерея иесі Вито Шнабель Флавиннің мұрагерлерімен ынтымақтастыққа түсетінін жариялады. Шнабель суретшінің ұлы Стивен Флавинмен бірге Флавиннің жарық мүсіндерін Флавиннің бағалаған және жинаған еуропалық керамикашылардың туындыларымен бірге көрсетті.

Флавин туралы кітаптар

2004 жылы Ridinghouse және Thames & Hudson "Бұл сол қалпында: Дэн Флавин 1964 жылдан бері" атты кітабын жариялады, онда Флавин туралы маңызды эсселер мен оның көрмелеріне шолулар қамтылған. Кітапта Дональд Джадд, Доре Эштон, Розалинд Краусс, Лоуренс Алоуэй, Герман Селант, Холланд Коттер сияқты сыншылар мен тарихшылардың жазбалары бар. 2010 жылы суретшілер Синди Хинант және Николас Гуагнини Дэн Флавиннің архивтік мәтіндері мен хат алмасуын қамтитын FLAV кітабын жасады.

Өнер нарығы

Дэн Флавин жобалаған 750-ден астам жарық мүсіндерінің әрқайсысы, әдетте үш немесе бес данадан тұратын топтамаларда, индекс карточкаларында тізімделіп, сақтауға алынды. Біреуі сатылғанда, сатып алушы жұмыстың схемасын, атауын, суретшінің қолы мен мөрі бар сертификат алатын. Егер біреу сертификат әкеліп, зақымдалған шамды көрсетсе, Флавин оны ауыстырып беретін. Оның бір туындысының өнер нарығындағы ең жоғары бағасы 1964 жылғы 2 наурыздағы «Альтернативті диагональдар» (Дон Джаддқа) (1964) туындысы 2014 жылғы 14 мамырда Нью-Йорктегі Sotheby’s аукционында 3 770 000 долларға сатылғанда тіркелді.