Францискус де Вааль: Приматолог және этиолог өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Голландиялық приматолог және этолог (1948–2024)

Франсискус Бернардус Мария де Ваал (29 қазан 1948 – 14 наурыз 2024) – голландиялық-американдық приматолог және этолог. Ол Атланта қаласындағы Эмори университетінің психология факультетінде приматтар мінез-құлқы бойынша Чарльз Говард Кэндлер профессоры, Эморидегі Йеркес ұлттық приматтарды зерттеу орталығының «Тірі байланыстар» орталығының директоры және «Шимпанзе саясаты» (1982) және «Біздің ішкі маймылымыз» (2005) сияқты көптеген кітаптардың авторы болды. Оның зерттеулері приматтардың әлеуметтік мінез-құлқына, оның ішінде дауларды шешуге, ынтымақтастыққа, теңсіздікке қарсы тұруға және тамақ бөлісуге бағытталған. Ол АҚШ Ұлттық ғылым академиясының және Нидерланд Корольдік өнер және ғылым академиясының мүшесі болды.

Ерте өмір және білім

Де Ваал 1948 жылы 29 қазанда Гертогенбош қаласында Джо мен Цис де Ваалдың отбасында дүниеге келген. Ол Ваальвик қаласында бес бауырымен бірге өскен. Ол Нидерландыдағы Радбоуд университетінде (Неймеген), Гронинген университетінде және Утрехт университетінде оқыған. 1977 жылы Де Ваал профессор Ян ван Хоофтың басшылығымен зоолог және этолог ретінде оқығаннан кейін Утрехт университетінен биология ғылымдарының докторы ғылымын қорғады, Ян ван Хооф приматтардың эмоционалдық бет-әлпеттерінің белгілі сарапшысы еді. Оның "Ява маймылдары арасындағы агрессивті әрекеттер мен қарым-қатынастар" атты диссертациясы макактардың агрессивті мінез-құлқы мен одақ құруына арналған. Голланд этологы Нико Тинберген Де Ваалға үлгі болды.

Мансап

1975 жылы Де Ваал Арнем зообағындағы әлемдегі ең ірі шимпанзелер колониясын зерттеуге арналған алты жылдық жобаны бастады. Зерттеудің нәтижесінде көптеген ғылыми мақалалар жарық көрді және 1982 жылы оның алғашқы кітабы – «Шимпанзе саясаты» жарыққа шықты. Бұл кітапта приматтардың мінез-құлқы алғаш рет жоспарланған әлеуметтік стратегиялар тұрғысынан сипатталды. Де Ваал приматологияға Макиавеллинің ойларын енгізген алғашқы ғалым болды, бұл кейіннен «Макиавеллилік интеллект» деп аталатын ұғымның пайда болуына әкелді. 1990 жылдардың ортасында бұл кітап Республикалық палатаның жаңадан сайланған депутаттарының оқу тізіміне енгізілді. 1990 жылдары редакторлар Де Ваалдың боноболар туралы жұмыстарын жариялауға қарсылық көрсетті, оның ішінде боноболардың жыныстық қатынасы туралы ықпалды дау тудыруы мүмкін материалдар бар еді. Алайда, ол 1995 жылы «Scientific American» журналында мақала жариялады және 1997 жылы «Бонобо: Ұмытылған маймыл» атты кітабын шығарды. Де Ваал боноболарды танымал етіп, оларға «махаббат жаса – соғыс жоқ» деген бедел берді. Де Ваалдың басты мақсаты – бәсекелестік оларды қалай құрылымдайтынын емес, приматтар қоғамын не байланыстыратынын түсіну болды. Дегенмен, оның жұмысында бәсекелестік ескерілмеді: Де Ваалдың алғашқы зерттеулерінің негізгі бағыты – агрессивті мінез-құлық және әлеуметтік үстемдік болды. Оның зерттеулері адам емес приматтардың (көбінесе шимпанзелер, боноболар, макактар және капучин маймылдары) мінез-құлқына бағытталған болса, оның танымал кітаптары Де Ваалды маймылдар мен гоминидтер мінез-құлқынан алған түсініктерін адам қоғамымен байланыстыра отырып, әлемдік деңгейде танымал етті. Ол студенттерімен бірге пілдерді де зерттеді, олар оның жазбаларында жиі кездеседі. Де Ваалдың приматтар арасындағы эмпатия қабілеті туралы зерттеулері оны адам емес гоминидтер мен адамдардың маймылдардың әртүрлі түрлері екендігіне және осы түрлер арасында эмпатиялық және ынтымақтастық бейімділіктерінің үзіліссіз екендігіне әкелді. Оның бұл пікірін «The Age of Empathy» кітабынан алынған мына үзінді көрсетеді: «Біз адамдар мен маймылдар арасындағы немесе маймылдар мен гоминидтер арасындағы сияқты анық шекараларды анықтауға тырысамыз, бірақ шындығында білім теңізі оларды жуғанда құрылымының көп бөлігін жоғалтатын құм сарайларымен жұмыс істейміз. Олар бірте-бірте тегістеліп, тауларға айналады, содан кейін бізді эволюциялық теорияның әрқашан алып келетін жеріне – көлбеу жағажайға қайтарады». Бұл кейбір экономистер мен антропологтардың пікірлеріне қарама-қарсы келеді, олар адамдар мен басқа жануарлар арасындағы айырмашылықтарды дәлелдейді. Алайда, гоминидтер мен маймылдардың просоциалдық бейімділіктері туралы соңғы зерттеулер Де Ваалдың позициясын қолдайды. Мысалы, Германияның Лейпциг қаласындағы Макс Планк эволюциялық антропология институтының психологы Феликс Варнекеннің зерттеулеріне назар аударайық. 2011 жылы Де Ваал және оның әріптестері шимпанзелерге тек өздеріне көмектесуді немесе өздеріне және серіктесіне көмектесуді таңдау мүмкіндігін бергенде, соңғысын артық көретінін хабарлады. Шын мәнінде, Де Ваал бұл бейімділіктердің адамдар мен гоминидтерге ғана тән емес деп санайды, бірақ эмпатия мен жанашырлықты барлық сүтқоректілердің жалпы қасиеттері ретінде қарастырады, бұл көзқарас соңғы он жылда кеміргіштер және мысықтар сияқты басқа сүтқоректілер туралы зерттеулерден қолдау тапты. Ол студенттерімен бірге жануарлар арасындағы осындай ынтымақтастық пен әділеттілік бойынша көп жұмыс істеді. 2011 жылы Де Ваал «Жануарлардың моральдық мінез-құлқы» тақырыбында TED сөз сөйледі. Сөздің бір бөлігі капучин маймылдарының теңсіздікке қарсылығы туралы болды, және оның видеосы кеңінен таралды. Онда бір маймылдың екінші маймылға қарағанда нашаррақ сыйлық алғандағы ашулы реакциясы көрсетілген. Бұл саладағы соңғы жұмыс алғаш рет көрсетілді, ол ультиматумдық ойын ойнауға мүмкіндік берілгенде, шимпанзелер балалар мен ересектер сияқты әділ нәтижеге қол жеткізеді. 1981 жылы Де Ваал Висконсин ұлттық приматтарды зерттеу орталығында жұмыс істеу үшін АҚШ-қа көшіп келді, ал 1991 жылы Атлантадағы Эмори университетінде жұмыс істеді. Ол Эмори университетінің психология факультетінің К.Х. Кэндлер профессоры және Эмори университетінің Йеркс ұлттық приматтарды зерттеу орталығының «Тірі байланыстар» орталығының директоры болды. 2008 жылы ол АҚШ азаматы атанды. 2005 жылы ол «Венир теориясы» терминін енгізді. Оның 2013 жылы жарық көрген «Бонобо және атеист» кітабында адам мінез-құлқына приматологтың көзімен қарастырылған, ал құдай мен дін адам моралі үшін қаншалықты қажет екені зерттелген. Басты қорытынды – мораль адамның ішкі дүниесінен туындайды және адам табиғатының бір бөлігі болып табылады. Діннің рөлі екінші деңгейде. Де Ваал «Psychologie Magazine» журналында да мақалалар жариялаған, ол голланд тіліндегі танымал айлық басылым. 2013 жылдың 1 қыркүйегінен бастап Де Ваал Утрехт университетінде ерекше профессор (universiteitshoogleraar) болып тағайындалды. Бұл Эмори университетіндегі лауазымын сақтап қалғандағы жартылай штаттық жұмыс болды. 2016 жылдың қазан айында Де Ваал BBC Radio Four бағдарламасының «The Life Scientific» қонағы болды. 2018 жылдың маусымында Де Ваал Барселона табиғат ғылымдары мұражайының құрған NAT сыйлығымен марапатталды. Бұл сыйлық Де Ваалға «жануарлар мінез-құлқының эволюциясы туралы оның көзқарасы үшін, саясат, эмпатия, мораль және әділет сияқты аспектілерде гоминидтер мен адамдар мінез-құлқы арасындағы параллельдіктерді анықтағаны үшін» берілді. Де Ваалдың соңғы екі кітабы – «Are We Smart Enough to Know How Smart Animals Are?» (2016) және «Mama’s Last Hug: Animal Emotions and What They Tell Us About Ourselves» (2019) – бестселлерлерге айналды. Де Ваал 2024 жылдың 14 наурызында Джорджия штатының Стоун-Маунтин қаласында асқазан рагынан қайтыс болды. Ол 75 жасқа толуға бірқашан жеткен.

In 1975, De Waal began a six year project on the world's largest captive colony of chimpanzees at the Arnhem Zoo. The study resulted in many scientific papers, and resulted in the publication of his first book, Chimpanzee Politics, in 1982. This book offered the first description of primate behavior explicitly in terms of planned social strategies. De Waal was the first to introduce the thinking of Machiavelli to primatology, leading to the label "Machiavellian intelligence" that later became associated with it. In the mid 1990’s the book was put on a reading list for Republican House freshmen. In the 1990s, there was resistance from editors against De Waal's desire to publish his work on bonobos, which included potentially controversial work about bonobo sex. However, he published an article in Scientific American in 1995 and the book Bonobo: The Forgotten Ape in 1997. De Waal made bonobos popular and gave them a "make love – not war" reputation. De Waal's larger goal was understanding what binds primate societies together rather than how competition structures them. However, competition is not ignored in his work: the original focus of de Waal's research was aggressive behavior and social dominance. Whereas his research focused on the behavior of nonhuman primates (mostly chimpanzees, bonobos, macaques, and capuchin monkeys), his popular books gave de Waal worldwide visibility by relating the insights he has gained from monkey and ape behavior to human society. With his students, he also worked on elephants, which were increasingly featured in his writings. De Waal's research into the innate capacity for empathy among primates led him to the conclusion that non human great apes and humans are simply different types of apes, and that empathic and cooperative tendencies are continuous between these species. His belief is illustrated in the following quote from The Age of Empathy: "We start out postulating sharp boundaries, such as between humans and apes, or between apes and monkeys, but are in fact dealing with sand castles that lose much of their structure when the sea of knowledge washes over them. They turn into hills, leveled ever more, until we are back to where evolutionary theory always leads us: a gently sloping beach." This is quite opposite to the view of some economists and anthropologists, who postulate the differences between humans and other animals. However, recent work on prosocial tendencies in apes and monkeys supports de Waal's position. See, for example, the research of Felix Warneken, a psychologist at the Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology in Leipzig, Germany. In 2011, de Waal and his co workers were the first to report that chimpanzees given a free choice between helping only themselves or helping themselves plus a partner, prefer the latter. In fact, de Waal does not believe these tendencies to be restricted to humans and apes, but views empathy and sympathy as universal mammalian characteristics, a view that over the past decade has gained support from studies on rodents and other mammals, such as dogs. He and his students have extensively worked on such cooperation and fairness in animals. In 2011 de Waal gave a TED Talk entitled "Moral behavior in animals". Part of the talk dealt with inequity aversion among capuchin monkeys, and a video extract of this went viral. It showed the furious reaction of one monkey given a less desirable treat than another. The most recent work in this area was the first demonstration that given a chance to play the ultimatum game, chimpanzees respond in the same way as children and human adults by preferring the equitable outcome. In 1981, de Waal moved to the United States for a position at the Wisconsin National Primate Research Center, and in 1991 took a position at Emory University, in Atlanta, Georgia. He was C. H. Candler Professor in the Psychology Department at Emory University and director of the Living Links Center at the Yerkes National Primate Research Center at Emory. He became an American citizen in 2008. In 2005 he coined the term Veneer theory. His 2013 book The Bonobo and the Atheist examines human behavior through the eyes of a primatologist, and explores to what extent God and religion are needed for human morality. The main conclusion is that morality comes from within, and is part of human nature. The role of religion is secondary. De Waal also wrote a column for Psychologie Magazine, a popular Dutch monthly. From 1 September 2013, de Waal was a distinguished professor (universiteitshoogleraar) at Utrecht University. This was a part time appointment whilst he remained in his position at Emory University, in Atlanta. In October 2016, de Waal was the guest on the BBC Radio Four program The Life Scientific. In June 2018, de Waal was awarded the NAT Award, established by the Museum of Natural Sciences of Barcelona. It was awarded to de Waal "for his vision regarding the evolution of animal behaviour in establishing a parallel between primate and human behaviour in aspects such as politics, empathy, morality and justice." Two of de Waal’s last books, “Are We Smart Enough to Know How Smart Animals Are?” (2016) and “Mama’s Last Hug: Animal Emotions and What They Tell Us About Ourselves” (2019), were best sellers. De Waal died of stomach cancer on 14 March 2024 in Stone Mountain, Georgia. He was 75.