Кіріспе

Нагинатаны қолданатын жапондық жекпе-жек өнері – Нагинатадзюцу (長刀術 немесе 薙刀術). Нагината – Еуропалық глейв пен қытайлық гуан-даоға ұқсас қару. Бүгінде таралған Нагинатадзюцуның көп бөлігі – жаңартылған гендай будо түрі, онда жарыстар да ұйымдастырылады.

Шығу тегі

Нагината біздің заманымыздың 1-мыңжылдығының соңында пайда болған жапондық "хоко яри" деп аталатын найзаның дамуынан туындаған. Ол Окинава кобудо қарулары сияқты, өзгертілген шаруалық құрал ретінде дамыған деген пікір бар. Басқалары, қажеттіліктен туған шығармашылық самурайлар ұзын қару үшін қылышты таяққа бекіткен дейді. Бірақ, ең қарапайым түсінігі – бұл таяқшалы қарулардың табиғи дамуы. Таяқшалы қарулар жаппай қолдануға арналған, оларды жеке жауынгерлер ғана емес, сонымен қатар әскерлердің тобы да дала шайқастарында қолдануы тиіс, олар дуэльге арналмаған. Тығыз қатарда шайқасқанда, екі қолмен кесіп, шаншуға арналған қарулар, мысалы, хальбердтер мен глейвтер, найзалар мен қылыштарға қарағанда әмбебаптығы мен қылыштарға қарағанда ұзын тіреуіне байланысты әлдеқайда тиімді. Жаппай шайқаста жеке қаруды қолдану дағдылары, тәжірибелі қылышбазға қажетті дағдылардан өзгеше. Нагината сыртқы түрінде глейв пен гуаньдаоға ұқсас, және бұл параллель эволюцияның нәтижесі болуы мүмкін.

Қазіргі заманға дейінгі Жапония

Нагината туралы ең көне мәліметтер 980 жылы (Хейан дәуірі) жазылған Кодзикиде және Тенгё но Ран шайқасының суреттерінде кездеседі, сондай-ақ Ямабуси (山伏, тау монахтары) да оны қолданған. Қолданылу тарихының алғашқы кезеңдерінде нагината көбінесе атты әскерге қарсы қолданылды, себебі оның ұзындығы қолданушыны жылқыдан және мінгендерінен қауіпсіз қашықтықта ұстады. Оны қолдану шамамен 1000 жылға қарай кеңінен таралды. Келесі ғасырларда нагинатаның танымалдылығы, соғыста қолданылатын тактикалардың өзгеруімен байланысты, көтеріліп-төмендеді. Нагинатаның самурайлар үшін маңызды екенін оны өз оқу бағдарламаларына енгізген көптеген будзюцу мектептерінің болуы дәлелдейді, мысалы: Суйё рю, Теншин Шёден Катори Шинто рю, Тендо рю, Тода ха Буко рю және Ёсин рю. Токугава дәуірінде (1603–1868) нагината самурай отбасыларының әйелдерін ажырату үшін мәртебелік белгіге айналды, сонымен қатар әйелдің күйеуі соғыста болғанда үйін қорғаудың негізгі құралы болды. Осы кезеңде нагината әйелдердің өнері ретінде таралды және қару әйелдің отбасына деген адалдығының символы ретінде танылды.

Қазіргі Жапония

Самурай дәуірінің аяқталуымен және 1868 жылы Мейдзи қайта жаңғыруымен Жапония жаңартылды, көптеген ескі әдет-ғұрыптар қолданыстан шықты. Шōва дәуірінде нагината қыздардың дене шынықтыру сабағының бағдарламасына енгізілді. Осы кезеңдегі практика нагината-дō (薙刀道; lit. "нагината жолы") деп аталды. Екінші дүниежүзілік соғыста Жапония жеңілгеннен кейін практика жаңадан құрылды, нәтижесінде екі түрлі нагината практикасы пайда болды: корю нагината (古流薙刀; "ескі" немесе классикалық нагината) және атарашии нагината (新しいなぎなた; "жаңа" немесе заманауи нагината). Екі практиканың арасында көптеген ортақ белгілер бар. Екеуінде де жаттығулар әртүрлі бағыттағы соққылар, кесулер және сол және оң жақтан жасалатын қозғалыстардың белгілі бір тәртібімен жүйелендіріледі, бұл қозғалыстың формасы мен әдемілігіне ерекше назар аудара отырып, жаттығуды дамытуға көмектеседі.

Теншин Шоден Катори Шинто-рю

Теншин Шёден Катори Синто Рю – корю стилінің ең көне түрі және Жапонияның мәдени мұра (бунгазай - 文化財) ретінде танылған жалғыз дәстүрі. Бұл мектептің ерекшелігі – динамикалық техникалар мен ұзақ каталар, секірулер, денемен айналулар және жоғарыдан төменге, төменнен жоғарыға кесулердің кезектесіп орындалуы. Теншин Шёден Катори Синто Рю жеті катадан тұрады, олар екі жинаққа бөлінген.

Суйо-рю

Суйо Рю Иай Кенпо – ең толық стильдердің бірі, оқу бағдарламасында түрлі қарулар бар. Нагината ерекше аталады, оны стильдің негізін қалаушы Мима Йочизаэмон Кагенобу (1577–1665) енгізген, ол өмірінің басында жасаған муша шугё (武者修行; жауынгерлік ізденіс) кезінде сохей монахтарынан осы қаруды қолдануды үйренген. Нагината каталары үш жиынға бөлінеді: нагинатаға қарсы семсер, нагинатаға қарсы нагината және жеке орындалатын формалар, онда шайқас даласында жылқыларды қырқып тастау үшін қолданылатын тәсілдер үйретіледі.

Атараши Нагината

Бүгінде нагината көбінесе "жаңа нагината" (新しいなぎなた) деп аталатын спорт түрінде немесе жай ғана "нагината" түрінде қолданылады, онда кендо стиліндегі қорғаныш жабдықтары және ағаш немесе бамбуктан жасалған қарулар пайдаланылады. Жапон тілінде спорт түріндегі нагината, қару ретіндегі нагинатадан хираганамен (なぎната) жазылуымен ерекшеленеді, ал қару канжимен (長刀) жазылады. Басқа тілдерде "Нагината" атауы осы айырмашылықты көрсету үшін әдетте үлкен әріппен жазылады. Жапонияда нагинатамен әйелдер айналысуы жиі кездеседі, ал басқа елдерде гендерлік теңдік көбірек сақталады. Жапониядан тыс Еуропа, Австралия, Солтүстік және Оңтүстік Америкада да нагинатамен шұғылданады. Жапонияда нагинатаны Бүкілжапондық Нагината Федерациясы (AJNF), ал Жапониядан тыс жерлерде Халықаралық Нагината Федерациясы (INF) басқарады.

Іс-әрекет

Атараши Нагинатаның алғашқы бірлестіктері 1950 жылы құрылып, 15-тен астам түрлі стильді біріктірді. 1953 жылы Нагинатаның Жапондық Конфедерациясы (Zen Nihon Naginata Renmei) құрылды, ол осы өнердің ресми стилін қалыпқа келтірді, әртүрлі қолданыстағы стильдердің техникаларын біріктірді, негізінен Тендо Рю және Джики Шинкагу Рю стильдерін негізге алды. Атараши Нагината жапон тілінде Канжи орнына хирагана таңбаларын қолдана бастады. Атараши Нагинатаның қазіргі уақытта Жапонияда және Батыс елдерінде 80 000-нан астам жаттығушысы бар. Қазіргі уақытта Атараши Нагинатаны бүкіл әлем бойынша Халықаралық Нагината Федерациясы (INF) реттейді. INF 1990 жылы құрылды, бірнеше елді біріктірді және үш бөлімге бөлінді: Жапония, Еуропа және Америка. Жапонияда Атараши Нагинатаны Бразилиядағы Нагината қауымдастығы өкілдік ететін Бүкілжапондық Нагината Федерациясы басқарады.

Жабдық

Нагинатаның болаттан жасалған қылышы мен жиегі бар нағыз Нагината, көбінесе тек демонстрацияларда қолданылады, сирек жағдайларды қоспағанда. Нагинатаның екі түрі әдетте жаттығу үшін қолданылады: біріншісі қылыш орнына екі иілген және өте серпімді бамбук жолақтарынан тұрады, олар соққыны жұта алады, контактілік жаттығуларда және чемпионаттарда, тіпті негізгі алдын ала белгіленген формаларды (Шикаке Оджи) орындауда қолданылады; екіншісі қатты ағаштан жасалған, күрделі алдын ала белгіленген формаларды (Ката) жаттықтыруға арналған. Атараши Нагинатамен айналысушылар контактілік жаттығулар мен чемпионаттар кезінде қорғаныш жабдықтарын киеді. Бұл қорғаныш киімдер жиынтығы богу деп аталады, ол бас пен мойынды (Мэн), білектерді (Коте), кеудені (До) және тізе мен аяқты (Сунеате) қорғайды. Ғана осы қорғалған жерлерге соққы беруге рұқсат етіледі. Кендомен салыстырғанда, Мэннің бүйірлік жапсырмалары қысқарақ, Котеде көрсету саусағы үшін буындық қосылыс бар, бұл қаруды тиімдірек басқаруға мүмкіндік береді, сондай-ақ Кендода қолданылмайтын Сунеате қолданылады.

Степендер

Мұданшаның (сем дан) ең қарапайым 6-кю (роккю) деңгейінен ең жоғары 1-кю (иккю) деңгейіне дейін алты деңгей бар. Юданшаның (ком дан) ең төменгі 1-дан (шодан) деңгейінен ең жоғары 5-дан (годан) деңгейіне дейін бес дәреже бар. Оқу-әдістемелік шого атақтары 5-даннан кейін алуға болады: олар ренши, киоши және ханши. Шодан емтиханына қатысу үшін үміткердің иккю деңгейіне жеткені жөн. Дан деңгейлерін жалғастыру үшін, практиктер 2-данға емтихан тапсыру үшін бір жыл, 3-данға екі жыл, ал 4- және 5-данға үш жылдан күтуі керек.

Австралия

Австралия Нагината федерациясы Австралия астаналық аумағы, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Виктория штаттарындағы үш клубтан құралған.

Атараши Нагината

Атараши Нагината – Бразилияда кеңінен танылмаған жекпе-жек өнері. Бұл өнер Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңде жапондық колонияда талпынылған, бірақ осы өнер туралы іс жүзінде ешқандай жазба қалмаған. Сол кездегі ең көрнекті ұстаз – Фурумото Шидзу сенсей. Қазіргі оқушылар тобы 30 жылдан астам бұрын, 1987 жылы профессор Хацуе Такахаси Жапониядан келіп, Сан-Паулуда көрсетілімдер жасағанда және осы жекпе-жек өнерінің алғашқы оқушыларын құрғанда қызметін бастады. Бұл шағын топ Такахаси сенсейдің басшылығымен біртіндеп өсті, ол Бразилияға үнемі келіп тұратын. 1993 жылы Атараши Нагинатаны қолдайтын және оны оқығандарды біріктіретін Бразилия Нагината Ассоциациясы (ANB) құрылды, оның Халықаралық Нагината Федерациясына (INF) қосылуы бекітіліп, 8-ші мүше ретінде қабылданды. Бұл Бразилияға INF шараларына ресми түрде қатысуға мүмкіндік берді. Осылайша, 1993 жылы Бразилия Лос-Анджелесте өткен 3-ші Халықаралық достық турнирінде және Токиода өткен 1-ші Әлем Чемпионатында бақ сынасты. 1995 жылы Ямагатада өткен семинар мен турнирде, ал 1996 жылы Франциядағы Париж қаласында өткен 2-ші Әлем Чемпионатында өнер көрсетті. 1996 жылы Бразилия 4-ші Халықаралық достық турнирін қабылдау құрметіне ие болды. 2018 жылы ANB Сан-Паулуда өткен Халықаралық Нагината семинарын ұйымдастыруға лайық деп танылды. Қазіргі уақытта Бразилияда Атараши Нагината өнерін оқытуға INF-тен уәкілеттік алған мұғалім бар: Ясуэ Морита сенсей, ол 4-ші дан дәрежесіне ие және Сан-Паулудағы ANB арқылы оқу тобын ұстап тұр. Ол Атараши Нагинатаның қағидалары мен INF ережелеріне сәйкес осы жекпе-жекті тарату және оны үйренуге қызығушылық танытқан адамдарға басшылық етуге жауапты. Рио-де-Жанейро, Бразилиа, Манаус және Порто-Алегреде ANB бақылауымен оқу топтары жұмыс істейді. Сондай-ақ, ол Аргентина мен Чилиде құрылған оқу топтарына да жетекшілік етеді.

Нагината Қорю

Бразилияда Суйо Рю және Теншин Шоден Катори Синто Рю стильдерінің Нагинатадзюцу Бразилиялық Кобудо Конфедерациясы (CBKOb) шеңберінде орындалады. CBKOb-да оқытуды оның президенті, сенсей:pt:Jorge Kishikawa және оған байланысты басқа да оқытушылар жүргізеді. Олар Nihon Kobudo Kyokai (штаб-квартирасы Токио, Жапония) – NKK – ұйымымен байланыста және Соке (үлкен ұстаз) Йошимицу Кацуседен Нагината до Суйо рю өнерін оқытуға уәкілеттік алған. CBKOb-дағы практикада сүне (тізе қорғанышы) жабдықталған богумен жарыс (шиай) тағылымдамасы да бар. Бұл жарыстар екі нагинатанның қатысуымен (Нагината санаты) және нагинатан мен қылыштардың қатысуымен (Кобудо Ишу Цзяи санаты) өтеді. Осы жаттығуларда қолданылатын ережелер мен техникалар Атараши Нагинатадан өзгеше.

Канада

Канадада жеті Нагината додзё бар, олар Канадалық Нагината федерациясының құрамында: екеуі Торонтода, төртеуі Монреальде және біреуі Эдмонтонда.

Нагината әлем чемпионаты

1995 жылы Токио қаласында бірінші Нагината әлем чемпионаты өтті. 1999 жылы Париж қаласында екінші Нагината әлем чемпионаты өтті. 14 елден командалар қатысты.

Танымал мәдениет

Teenage Mutant Ninja Turtles 2012 жылғы нұсқасында Донателло мен Карай, Rise of the Teenage Mutant Ninja Turtles туындысында Кассандра Джонс, ал 2003 жылғы нұсқасында Усаги Ёджимбо мен Караи Боттары нагинатадзюцу қолданады. Ол кейде 2003 және 2012 жылдардағы нұсқаларда Леонардо да қолданған. «Мононоке ханшайымы» фильмінде Татараба/Темір қаласының көптеген әйелдері нагинатадзюцуды пайдаланған.