Сезімдік құбылыстар ғылымы: Заттардың сезім арқылы танылуы

Кіріспе

Метафизикалық көзқарас бойынша физикалық заттар тек сезімдік тітіркендіргіштер ретінде ғана бар. Метафизикада феноменализм – физикалық заттар өздерінен өзгеше бар деп айтуға негіз жоқ, олар тек қабылдау құбылыстары немесе сезімдік тітіркендіргіштер (мысалы, қызыл түс, қаттылық, жұмсақтық, тәттілік сияқты) уақыт пен кеңістікте орналасқан нәрселер ретінде ғана бар. Әсіресе, феноменализмнің кейбір түрлері сыртқы әлемдегі физикалық заттар туралы айтылатын барлық нәрсені сезімдік деректер жиынтығы туралы айтуға дейін тоғытады.

Тарих

Феноменализм – эмпиризмнің радикалды түрі. Оның тамыры болмыстың табиғаты туралы онтологиялық көзқарас ретінде Джордж Беркли мен оның субъективті идеализміне, оған Дэвид Юм одан әрі түсіндірмелер қосты. Джон Стюарт Миллдің қабылдау теориясы, әдетте классикалық феноменализм деп аталады. Бұл Берклидің идеализмінен айырмашылығы, өйткені ол заттар ешкім байқамағанда қалай өмір сүруді жалғастырады деген мәселені шешеді. Беркли барлық нәрсені білетін Құдай бар екенін және осының арқасында олар барлық уақытта сақталады деп мәлімдеді, ал Милл тәжірибенің тұрақты мүмкіндіктері заттың өмір сүруіне жеткілікті дейді. Бұл тұрақты мүмкіндіктерді қарсы фактілік шарттарға талдауға болады, мысалы: «Егер менде y типіндегі сезімдер болса, онда менде x типіндегі сезімдер де болады». Дегенмен, сыртқы әлемдегі объектілерді тану мүмкіндігі туралы эпистемологиялық теория ретінде феноменализмнің ең түсінікті тұжырымдамасы, мүмкін, Иммануил Канттың трансценденттік идеализмінде кездеседі. Кант бойынша, барлық сезімдік тәжірибенің априорлық формалары мен алғышарттары болып табылатын кеңістік пен уақыт «тек құбылыс ретінде қарастырылатын шамада ғана объектілерге сілтеме жасайды, бірақ заттардың өзін білдірмейді». Кант білімнің құбылыстармен шектелетінін айтса да, ол тәжірибе арқылы танылмайтын, өздеріндегі заттардың немесе ноумендердің бар екенін жоққа шығармады немесе оны мүлдем жоққа шығарған жоқ, бірақ оларды ешқашан дәлелдеген де жоқ. Сондықтан Канттың «эпистемологиялық феноменализмі» Берклидің бұрынғы онтологиялық нұсқасынан мүлдем өзгеше. Берклидің пікірінше, «өздеріндегі заттар» – Алланың санасы үнемі оларды қабылдап отыратындықтан тұрақтылығы мен мәңгілігіне кепілдік берілген сезімдердің субъективті түрде қабылданатын жиынтығы ғана. Демек, Беркли заттар тек сезімдердің жиынтығы деп санайды (жинақ теориясын қараңыз), ал Кант (басқа жинақ теориялықтарынан айырмашылығы) заттар адамның немесе сананың қабылдауы тоқтағанда да өмір сүруін тоқтатпайды дейді. 19 ғасырдың соңында Эрнст Мах феноменализмнің одан да радикалды түрін ұсынды, кейін Рассел, Айер және логикалық позитивистер оны дамытып, жетілдірді. Мах Құдайдың бар екенін жоққа шығарды және құбылыстардың субъектінің санасы немесе сезімі арқылы алынған дерек екенін де жоққа шығарды. Керісінше, Мах сезімдік құбылыстарды «таза деректер» деп қарастырды, олардың болуы құбылыстардың психикалық және физикалық санаттарының кез келген ерікті айырмашылығына дейін қарастырылуы керек еді. Осылайша, Мах феноменализмнің негізгі тезисін қалыптастырды, ол оны объектілердің жинақ теорияларынан бөліп көрсетеді: объектілер – сезімдік деректерден немесе идеялардан логикалық құрылымдар; ал жинақ теорияларына сәйкес объектілер нақты идеялар немесе қабылдаулар жиынтығынан тұрады. Яғни, жинақ теориясына сәйкес, менің алдымдағы алма бар деп айту – бұл белгілі бір қасиеттердің (қызыл түс, қаттылық және т.б.) осы сәтте қабылданатынын білдіреді. Бұл сипаттамалар енді ешкім сезінбейтін немесе қабылдамайтын болса, онда объект (алма, осы жағдайда) енді жоқ. Феноменализм, Махтың тұжырымдамасында, заттар – қабылдау қасиеттерінен логикалық құрылымдар. Осы тұрғыдан алғанда, бөлмеде оны қабылдауға ешкім болмаса, басқа бөлмеде стол бар деп айту, егер бөлмеде біреу болса, онда ол адам столды көреді дегенді білдіреді. Бұл нақты қабылдау емес, қабылдаудың шартты мүмкіндігі. Логикалық позитивизм – философ Мориц Шликтің Венадағы шағын тобынан бастау алған қозғалыс, 1930 жылдан 1950 жылға дейін ағылшын тілінде сөйлейтін көптеген философтарға әсер етті. Олардың эмпиризмге әсер еткен маңызды тұлғалары – Эрнст Мах, ол Вена университетінде Индуктивті ғылымдар кафедрасын басқарды, бұл лауазым кейін Шликке және Кембридж философы Бертран Расселге тиесілі болды. А. Дж. Айер және Рудольф Карнап сияқты кейбір логикалық позитивистердің идеясы феноменализмді лингвистикалық тұрғыдан қолдану, физикалық объектілердің, мысалы, столдардың нақты немесе ықтимал сезімдік тәжірибелердің қатаң тұрғысынан сенімді баяндамасын жүзеге асыру болды. ХХ ғасырдың американдық философы Артур Данто «феноменалист ақыр соңында мағыналы нәрсені біздің өз [сезім] тәжірибеміз арқылы білдіруге болады деп сенеді» деп мәлімдеді. Ол «феноменалист шын мәнінде эмпиризмнің ең радикалды түріне берік: ол үшін объектілерге сілтеме жасау әрқашан біздің сезімдік тәжірибемізге сілтеме жасау болып табылады». Феноменалист үшін кез келген объектінің түрі тәжірибемен байланысты болуы керек. «Джон Стюарт Милл бір кезде физикалық объектілерді тек «тәжірибенің тұрақты мүмкіндігі» деп атады, және феноменалист осыны пайдаланады: физикалық объектілер туралы сөйлескенде – немесе бар болмаса, физикалық емес объектілер туралы сөйлескенде – біз олармен қарым-қатынас жасағанда қандай тәжірибе алатынымызды ғана білдіреміз». Дегенмен, феноменализм психикалық операцияларға негізделген. Бұл операциялардың өзі сезімдік тәжірибеден белгілі емес. Мұндай эмпириялық емес, сезімдік емес операциялар – «барлық түрлеріндегі эмпиризмнің және оның құрылымдарына қарамастан, кеңістік, уақыт және үздіксіздіктің эмпириялық емес мәселелері». С. И. Льюис бұрын физикалық талап «Менің алдымда есік тұтқасы бар» сенсорлық шартты талап етеді деп ұсынған: «Егер мен есік тұтқасын көретіндей болсам және есік тұтқасын ұстауға тырысатын сияқты болсам, онда есік тұтқасына тию сезімі болуы мүмкін». Родерик Фирт 1950 жылы қабылдау релятивизмінен туындаған тағы бір қарсылық ұсынды: ақ қағаз ақ жарықта ақ, ал қызыл жарықта қызыл көрінеді және т.б. Мүмкін болатын әрекеттер нәтижесіндегі кез келген тәжірибе біздің қоршаған ортамызды анықтай алмайды: мысалы, қызыл жарықта ақ қағаз немесе ақ жарықта қызыл қағаз бар екенін анықтайды және т.б. Феноменализмге тағы бір сын – шындық жасаушылық теориясы. Шындық жасаушылық теориясының жақтастары шындықтың шындыққа байланысты екенін айтады. Шындық жасаушылық теориясының терминдерімен: шындық ұстаушы (мысалы, ұсыныс) шындық жасаушының (мысалы, фактінің) болуына байланысты шын болады. Феноменалистер осы қағиданы бұзды және осылайша «онтологиялық алдануға» ұшырады: олар осы шындықтардың шындық жасаушыларын есептей алмайтын шындықтарды ұсынады. Бұл сын әдетте феноменалистің материалдық объектілер туралы есебіне бағытталған. Феноменалист қабылдамаған материалдық объектілердің болуын қалай түсіндіру мәселесіне тап болады. Джон Стюарт Миллтен белгілі бір шешім келеді. Ол біз қабылдамаған объектілерді қарсы фактілік шарттар тұрғысынан түсіндіре аламыз деп мәлімдеді: сейфте сақталған құндылықтар қабылдамағандықтарына қарамастан бар болып қалады, себебі егер біреу ішке қараса, онда ол адамға сәйкес сезімдік әсер болар еді. Бірақ бұл шешім шындық жасаушылық теориясын қанағаттандырмайды, өйткені ол осы қарсы фактілік шарт үшін шындық жасаушы не екенін анықтамайды. Мұндай шындық жасаушы феноменалистік онтологияда табылмауы мүмкін емес.

Phenomenalism is a radical form of empiricism. Its roots as an ontological view of the nature of existence can be traced back to George Berkeley and his subjective idealism, upon which David Hume further elaborated. John Stuart Mill had a theory of perception which is commonly referred to as classical phenomenalism. This differs from Berkeley's idealism in its account of how objects continue to exist when no one is perceiving them. Berkeley claimed that an omniscient God perceived all objects and that this was what kept them in existence, whereas Mill claimed that permanent possibilities of experience were sufficient for an object's existence. These permanent possibilities could be analysed into counterfactual conditionals, such as "if I were to have y type sensations, then I would also have x type sensations". As an epistemological theory about the possibility of knowledge of objects in the external world, however, the most accessible formulation of phenomenalism is perhaps to be found in the transcendental idealism of Immanuel Kant. According to Kant, space and time, which are the a priori forms and preconditions of all sensory experience, "refer to objects only to the extent that these are considered as phenomena, but do not represent the things in themselves". While Kant insisted that knowledge is limited to phenomena, he never denied or excluded the existence of objects which were not knowable by way of experience, the things in themselves or noumena, though he never proved them. Kant's "epistemological phenomenalism", as it has been called, is therefore quite distinct from Berkeley's earlier ontological version. In Berkeley's view, the so called "things in themselves" do not exist except as subjectively perceived bundles of sensations which are guaranteed consistency and permanence because they are constantly perceived by the mind of God. Hence, while Berkeley holds that objects are merely bundles of sensations (see bundle theory), Kant holds (unlike other bundle theorists) that objects do not cease to exist when they are no longer perceived by some merely human subject or mind. In the late 19th century, an even more extreme form of phenomenalism was formulated by Ernst Mach, later developed and refined by Russell, Ayer and the logical positivists. Mach rejected the existence of God and also denied that phenomena were data experienced by the mind or consciousness of subjects. Instead, Mach held sensory phenomena to be "pure data" whose existence was to be considered anterior to any arbitrary distinction between mental and physical categories of phenomena. In this way, it was Mach who formulated the key thesis of phenomenalism, which separates it from bundle theories of objects: objects are logical constructions out of sense data or ideas; whereas according to bundle theories, objects are made up of sets, or bundles, of actual ideas or perceptions. That is, according to bundle theory, to say that the pear before me exists is simply to say that certain properties (greenness, hardness, etc.) are being perceived at this moment. When these characteristics are no longer perceived or experienced by anyone, then the object (pear, in this case) no longer exists. Phenomenalism as formulated by Mach, in contrast, is the view that objects are logical constructions out of perceptual properties. On this view, to say there is a table in the other room when there is no one in that room to perceive it, is to say that if there were someone in that room, then that person would perceive the table. It is not the actual perception that counts, but the conditional possibility of perceiving. Logical positivism, a movement begun as a small circle which grew around the philosopher Moritz Schlick in Vienna, inspired many philosophers in the English speaking world from the 1930s through the 1950s. Important influences on their brand of empiricism included Ernst Mach — himself holding the Chair of Inductive Sciences at the University of Vienna, a position Schlick would later hold — and the Cambridge philosopher Bertrand Russell. The idea of some logical positivists, such as A. J. Ayer and Rudolf Carnap, was to apply phenomenalism in linguistic terms, enabling reliable discourse of physical objects, such as tables, in strict terms of either actual or possible sensory experiences. 20th century American philosopher Arthur Danto asserted that "a phenomenalist, believ[es] that whatever is finally meaningful can be expressed in terms of our own [sense] experience.". He claimed that "The phenomenalist really is committed to the most radical kind of empiricism: For him reference to objects is always finally a reference to sense experience ." To the phenomenalist, objects of any kind must be related to experience. "John Stuart Mill once spoke of physical objects as but the 'permanent possibility of experience' and this, by and large, is what the phenomenalist exploits: All we can mean, in talking about physical objects — or nonphysical objects, if there are any — is what experiences we would have in dealing with them ." However, phenomenalism is based on mental operations. These operations, themselves, are not known from sense experience. Such non empirical, non sensual operations are the " nonempirical matters of space, time, and continuity that empiricism in all its forms and despite its structures seems to require ." C. I. Lewis had previously suggested that the physical claim "There is a doorknob in front of me" necessarily entails the sensory conditional "If I should seem to see a doorknob and if I should seem to myself to be initiating a grasping motion, then in all probability the sensation of contacting a doorknob should follow". Roderick Firth formulated another objection in 1950, stemming from perceptual relativity: White wallpaper looks white under white light and red under red light, etc. Any possible course of experience resulting from a possible course of action will apparently underdetermine our surroundings: it would determine, for example, that there is either white wallpaper under red light or red wallpaper under white light, and so on. Another criticism of phenomenalism comes from truthmaker theory. Truthmaker theorists hold that the truth depends on reality. In the terms of truthmaker theory: a truthbearer (e. g. a proposition) is true because of the existence of its truthmaker (e. g. a fact). Phenomenalists have been accused of violating this principle and thereby engaging in "ontological cheating": of positing truths without being able to account for the truthmakers of these truths. The criticism is usually directed at the phenomenalist account of material objects. The phenomenalist faces the problem of how to account for the existence of unperceived material objects. A well known solution to this problem comes from John Stuart Mill. He claimed that we can account for unperceived objects in terms of counterfactual conditionals: It is true that valuables locked in a safe remain in existence, despite being unperceived, because if someone were to look inside then this person would have a corresponding sensory impression. But this solution doesn't satisfy the truthmaker theorist since it still leaves open what the truthmaker for this counterfactual conditional is. It's not clear how such a truthmaker could be found within the phenomenalist ontology.