Кіріспе
1839 жылы Гектор Берлиоздың хорлық симфониясы
«Ромео мен Джульетта» – француз композиторы Гектор Берлиоздың оркестр және үш хорға арналған жеті бөлімді симфониялық драмалық шығармасы, сонымен қатар вокалдық сололар да бар. Либреттосын Эмиль Дешамп Шекспирдің пьесасын негізге ала отырып жазды. Шығарма 1839 жылы аяқталды және сол жылдың 24 қарашасында алғаш рет орындалды, бірақ 1847 жылғы алғашқы жариялануынан бұрын өңделді, ал 1857 жылғы 2-ші басылым үшін тағы да өңделді, қазіргі нұсқасы осы. Оның каталог нөмірлері Op. 17 және H. 79. Берлиоздың ең ұлы жетістіктерінің бірі саналатын «Ромео мен Джульетта» формасы жағынан да ең өзгеше, ал бағдарламаға сәйкес ең толық және егжей-тегжейлі болып табылады. Вокалдық топтар 1-ші, 5-ші және 7-ші бөлімдерде қолданылады.
Жаратылыс
Бастапқыда 1827 жылы Париждегі Одеон театрында Ромео мен Джульеттаның (Дэвид Гарриктің өңделген нұсқасында) қойылымын тамашалады. Орындаушылар құрамында Гарриет Смитсон да болды, ол Берлиоздың «Фантастикалық симфония» шығармасына да шабыттандырды. Берлиоз «Естеліктерінде» драманың қатты әсерін былай сипаттайды: Италияның шуақты күні мен тыныш түндеріне мауығу, оймен келгендей жылдам, лавадай лапылдаған, періштедей таза, билеуші, қарсы тұруға болмайтын, ашулы кек алу, мұңды махаббат, махаббат пен өлімнің аяусыз күресін көру – мен үшін шыдай алмайтын нәрсе еді. Үшінші актіде, тыныс алу қиын болды – жүрегімді темір қысқандай сезіндім, мен жоғалғанымды түсіндім. Сол кезде ағылшын тілін білмейтінімді, Шекспирді тек Летурнеурдің аудармасы арқылы, тұманды көрініс ретінде ғана танитынымды, оның ұлы туындыларына жаңаша көрік беретін поэзияның сұлулығы мен үшін түсініксіз болғанын айта аламын. Бірақ актерлердің шеберлігі, әсіресе Джульеттаның өнері, сахналардың жылдам ауысуы, сөздердің, дауыстың және қимыл-қозғалыстың үйлесімі маған түпнұсқаның идеялары мен құмарлықтарын, менің көмескі және бұрмаланған аудармаларымнан гөрі әлдеқайда терең сезінуге мүмкіндік берді. Берлиоз Шекспирдің шығармаларындағы сезімдердің, көңіл-күйдің, поэзиялық және формальдық жаңалықтардың молдығы оның музыкасына зор әсер етті, Шекспирдің туындыларын музыкаға беруді табиғи етті. Шындығында, ол 1838 жылға дейін «Ромео мен Джульетта» музыкалық туындысын жоспарлап жүрген, бірақ басқа жобалар кедергі келтірді. Эмиль Дешамп (туындының либретто авторы) Одеонның 1827/28 жылғы маусымынан кейін Берлиозбен бірге симфонияның жоспарын жасағанын айтады. Мүмкін, «Ромео мен Джульеттаның» тууы композитордың 1830-1832 жылдардағы Рим сыйлығына баруына дейін жазылған басқа шығармалармен байланысты болса керек. Берлиоз 1830 жылы Рим сыйлығын жеңіп алған «Сарданапале» кантатасы, екінші бөлімнің «Ромео жалғыз» бөлігінің және «Капулеттердегі үлкен той» бөлігінің әуендік материалдарын қамтиды. Берлиоз Италияда болған кезінде «Ромео мен Джульетта» үшін жоспар жасап жатқанына дәлелдер жеткілікті. Ол 1831 жылы ақпанда Флоренцияда Беллинидің «Капулеттер мен Монтектер» пьесасының қойылымын тамашалап, «Ромео мен Джульетта» музыкасын қалай жазатынын айтты: оның айтуынша, бұл туындыда қылышпен шайқас, махаббатқа арналған концерт, Меркуционың әзіл-қалжыңдары, қорқынышты апат және екі қарсыласатын отбасының салтанатты серті жатқан болар еді. Пікірден алынған бір жол симфонияның либреттосында пайда болды. Берлиоз 1839 жылдың 8 қыркүйегінде партитураны аяқтады. Туындының либреттосы түпнұсқа пьесалардан алынбаған, сондықтан Шекспирдің пьесасынан, Берлиоз жұмыс істеген нұсқада да, кейіннен либретто авторы жасаған түзетулерде де өзгерістер бар. Берлиоздың композициясына 1827 жылы Чарльз Кембл мен Гарриет Смитсон орындаған пьесасы зор әсер етті, оны 18 ғасырдың актері Дэвид Гаррик Ромеоның (өте баяу әрекет ететін) удан қайтысынан бұрын Джульеттаны өлімдей ұйқысынан ояту үшін қайта өңдеген еді. Берлиоз либретто жазу үшін жазушы Эмиль Дешампты шақырды. Олар екеуі медбике кейіпкерін де алып тастады және Шекспирдің екі отбасының татуласуы туралы қысқаша айтуын айтарлықтай дауысты финалға дейін кеңейтті.
to steep myself in the fiery sun and balmy nights of Italy, to witness the drama of that passion swift as thought, burning as lava, radiantly pure as an angel's glance, imperious, irresistible, the raging vendettas, the desperate kisses, the frantic strife of love and death, was more than I could bear. By the third act, scarcely able to breathe—it was as though an iron hand had gripped me by the heart—I knew that I was lost. I may add that at the time I did not know a word of English; I could only glimpse Shakespeare darkly through the mists of Letourneur's translation; the splendour of the poetry which gives a whole new glowing dimension to his glorious works was lost on me. But the power of the acting, especially that of Juliet herself, the rapid flow of the scenes, the play of expression and voice and gesture, told me more and gave me a far richer awareness of the ideas and passions of the original than the words of my pale and garbled translation could do. The range of feeling and mood as well as poetic and formal invention which Berlioz found in Shakespeare had a strong influence on his music, making a direct musical setting of Shakespeare's work only natural. In fact, he had been planning a musical realisation of Romeo and Juliet for a long time before 1838, but other projects intervened. Emile Deschamps (the librettist of the work) says that he and Berlioz worked out a plan for the symphony shortly after the Odéon's 1827/28 season. Indeed, it may be the case that Roméo et Juliettes genesis is intertwined with other works composed before the composer left for his Prix de Rome sojourn of 1830 to 1832. Sardanapale, the cantata with which Berlioz finally won the Prix de Rome in 1830, puts the melodic material of both the Roméo seul ("Romeo alone") portion of the second movement and the Grande fête chez Capulet ("Great banquet at the Capulets"). There is abundant evidence that Berlioz was gradually working out a scheme for Roméo et Juliette during his sojourn in Italy. He reviewed a February 1831 performance in Florence of Bellini's I Capuleti e i Montecchi, outlining in passing how he would compose music for the Roméo et Juliette story: it would feature, he says, the sword fight, a concert of love, Mercutio's piquant buffooning, the terrible catastrophe, and the solemn oath of the two rival families. One line of text from the review eventually shows up in the libretto of the symphony. Berlioz finished the score on 8 September 1839. The work's libretto is not sourced from the original plays, and as a result contains changes from Shakespeare's play, both in the version Berlioz worked from, and subsequent cuts he and his librettist made. Berlioz's composition was heavily influenced by the play he had seen acted by Charles Kemble and Harriet Smithson in 1827, which had been rewritten by the 18th century actor David Garrick to have Juliet awaken from her deathlike sleep before Romeo's death from (a much slower acting) poison. Berlioz enlisted the services of author Emile Deschamps to write the libretto. Between them they also left out the character of the nurse and expanded Shakespeare's brief mention of the two families' reconciliation into a substantial vocal finale.
Музыка
Құрылымдық және музыкалық тұрғыдан, «Ромео мен Джульетта» Бетховеннің 9-шы симфониясына ең көп қарызды – тек солистер мен хорды пайдалану арқылы ғана емес, сонымен қатар финалдағы вокалдық үлестің салмағы сияқты факторлар бойынша, сондай-ақ кіріспедегі тромбон речитативінің тақырыбы сияқты оркестрлеу ерекшеліктерінде де. Вокалдық күштер финалда толыққанды қолданылғанға дейін салымды пайдаланылады. Бұл туындының Бетховенмен (содан кейін Вагнермен) стильдік байланысы одан мықтырақ болмайды. Берлиоз Бетховеннен бағдарламалық музыканың өзін түсінуді үйренді. Ол «Пасторальдық» симфонияда музыканың қарапайым болмай, бейнелеуге қабілетті екенін, симфониялық шекерциде нәзік Королева Мабты қалай ең жақсы сомдауға болатынын, ал 9-шы симфонияда хорлық финалдың қаншалықты әсерлі болатынын байқады. Ол Бетховеннің шығармалар саны мен орындаушылар құрамын өзгертуге бейім екенін сезінді. Вагнердің музыкалық драмасына тигізген әсерінен бөлек, бұл туынды сол заманғы оркестрдің мүмкіндіктерін – түс гаммасы, бағдарламалық көлем және жеке виртуоздық тұрғысынан кеңейтті. Бұл Берлиоздың көптеген музыкасына қатысты болғанымен, оның өкіметі мен амбициясының шарықталу кезеңінде жазылған «Ромео мен Джульетта» үшін одан да шын. Оның керемет сахналық безендірілуі көптеген опералардан асып түседі, бұл Берлиоздың зор жетістігін көрсетеді. Франц Лист те Берлиоздың прогрессивті композитор ретіндегі маңыздылығын мойындап, оның музыкасын қолдады.
The vocal forces are used sparingly throughout, until they are fully deployed in the finale. The stylistic links of the work with Beethoven before (and Wagner after) could not be stronger. From Beethoven, Berlioz learned the very notion of programmatic music. He saw in the Pastoral symphony how music might be depictive without being naïve, in the symphonic scherzi how the delicate Queen Mab might best be evoked, and in the 9th symphony how effective a choral finale could be. He sensed Beethoven's flexibility with regard to number of movements and the performing force. Beyond the influence on Wagner's music drama, the piece pushed the limits of the contemporary orchestra's capabilities, in terms of colour, programmatic scope and individual virtuosity. While this applies to much of Berlioz's music, it is even more true for Roméo et Juliette, written at the height of his powers and ambition. Its vivid scene setting surpasses many operas, which constitutes an enormous success on Berlioz's part. Franz Liszt also recognised the significance of Berlioz as a progressive composer, and championed his music.
Толық
Ромео мен Джульетта: Глэдис Швартхаут, Джон Гаррис, Никола Москона. Артуро Тосканини дирижерлік етті, NBC симфониялық оркестрі. 2 диск, ADD, RCA Records. 1947 жылы жазылған. Ромео мен Джульетта: Маргарет Роджеро, Лесли Чабей, И Квей Сзе. Чарльз Мунк дирижерлік етті, Бостон симфониялық оркестрі, Гарвард ән-күй клубы және Радклиф хор қоғамы. RCA Records Victor LP LM 6011; CD қайта шығарылымы RCA/BMG GD 60681. 1953 жылдың 22-23 ақпанында Бостонда жазылған. Ромео мен Джульетта: Ирма Коласси, Джозеф Пейрон, Люсьен Ловано. Шарль Мунч дирижерлік етті, Ұлттық оркестр және RTF хорлары. 2 диск, Cascavelle. Тірі жазу, Париж, 1953 жылдың 25 маусымы. Ромео мен Джульетта: Розалинд Элиас, Чезаре Валлетти, Джорджио Тоцци. Бостон симфониялық оркестрі, Жаңа Англия консерваториясының хоры. RCA Records Victor LP LD 6098; CD қайта шығарылымы RCA/BMG 74321 341682. Бостон, 1961 жылдың 23-24 сәуірінде жазылған. Ромео мен Джульетта: Регина Ресник, Андре Турп, Дэвид Уорд. Пьер Монте дирижерлік етті, Лондон симфониялық оркестрі мен хоры. Westminster LP XWN2233; CD қайта шығарылымы Millennium Classics MCAD 29805, DG Westminster 471 2422. 1962 жылдың 18-21 маусымында Уолтемстау қалалық залында жазылған. Ромео мен Джульетта: Патрисия Керн, Роберт Тир, Джон Ширли Квирк. Сэр Колин Дэвис дирижерлік етті, Лондон симфониялық оркестрі, Джон Оллдис хоры, Philips LP SAL3695 96, CD қайта шығарылымы 416 962.2. 1968 жылдың 24-27 ақпан, 13-14 сәуір күндері Уэмбли қалалық залында жазылған. Ромео мен Джульетта: Криста Людвиг, Мишель Сенешаль, Николай Гиауров. Лорен Маазель дирижерлік етті, ORTF хоры, Вена филармониялық оркестрі, Decca Records SET570 71. 1972 жылдың 11-15 желтоқсанында Венадағы Софиенсаалда жазылған. Ромео мен Джульетта: Джулия Хамари, Жан Дюпуи, Хосе ван Дам. Сейжи Озава дирижерлік етті, Бостон симфониялық оркестрі, Жаңа Англия консерваториясының хоры. 2 диск. Deutsche Grammophon. 1975 жылдың қазан айында Бостонда жазылған. Ромео мен Джульетта: Брижит Фассбендер, Николай Гедда, Джон Ширли Квирк. Ламберто Гарделли дирижерлік етті, Австрия радиосының симфониялық оркестрі мен хоры. Orfeo. 1983 жылдың 18-25 ақпанында Musikvereinssaal-да жазылған. Ромео мен Джульетта: Ольга Бородина, Томас Мозер, Алястер Майлс. Колин Дэвис дирижерлік етті, Вена филармониясы, Бавария радиосының хоры. 2 диск, DDD, Philips Classics Records, 1993 жылдың 1 қыркүйегі. Ромео мен Джульетта: Кэтрин Роббин, Жан-Поль Фушекур, Жиль Кашемайл. Джон Элиот Гардинер дирижерлік етті, Революциялық және романтикалық оркестр, Монтеверди хоры. 2 диск, DDD, Philips/PolyGram, 1998 жылдың 14 сәуірінде. Ромео мен Джульетта: Джесси Норман, Джон Алер, Саймон Эстес. Риккардо Мути дирижерлік етті, Филадельфия оркестрі, Вестминстер хоры, Жаңа филармония оркестрі. 2 диск, DDD, EMI Classics, 1998 жылдың 11 тамызы. Ромео мен Джульетта: Даниэла Барселона, Кеннет Тарвер, Орлин Анастасов. Колин Дэвис дирижерлік етті, Лондон симфониялық оркестрі. 2 диск, DDD, LSO Live, 2000 жылдың 1 қаңтары. Каталог нөмірі: LSO0003, UPC: 822231100324. Ромео мен Джульетта: Мелани Динер, Кеннет Тарвер, Денис Седов. Пьер Булез дирижерлік етті, Кливленд оркестрі мен хоры. 2 диск, DDD, Deutsche Grammophon, 2003 жылдың 14 қазанында. Ромео мен Джульетта: Ольга Бородина, Кеннет Тарвер, Евгений Никитин. Валерий Гергиев дирижерлік етті, Лондон симфониялық оркестрі мен хоры, Гильдхолл мектебінің әншілері. 2 диск, DDD, LSO Live, 2013 жылдың қарашасы. UPC: 822231176220. Ромео мен Джульетта: Мишель Лозиер, Самуэль Боден, Дэвид Соар. Эндрю Дэвис дирижерлік етті, Би-би-си симфониялық оркестрі, Би-би-си симфониялық хоры. 2 диск, DDD, Chandos. 2015 жылы жазылған. Ромео мен Джульетта, Джойс ДиДонато, Сирилл Дюбуа, Кристофер Мальтман, Choeur de l'OnR, Страсбург филармониясы оркестрі, Джон Нельсон жетекшілігімен. 2 диск Warner classics 2023. Classica-ның таңдауы.
Өлеңдер
Ромео мен Джульетта: Андре Клютенс, Ұлттық опера театрының оркестрі. CD, Testament, 1956 жылдың қыркүйек айы. Каталог нөмірі: SBT1234. Ромео мен Джульетта: Лорин Маазель дирижері, Берлин филармониясы оркестрі, Deutsche Grammophone, 1957. Ромео мен Джульетта: Леонард Бернштейн дирижері, Нью-Йорк филармониясы. 2 диск, ADD, Sony, 1963 жыл. Ромео мен Джульетта: Карло Мария Джулини дирижері, Чикаго симфониялық оркестрі. 2 диск, ADD, EMI Classics/Angel, 1969 жыл. Ромео мен Джульетта: Йоав Талми дирижері, Сан-Диего симфониялық оркестрі, Сан-Диего шебер хоры. CD, DDD, Naxos, 1994 жылдың 19-20 қарашасы. Каталог нөмірі: 8.553195.
Roméo et Juliette: Leonard Bernstein cond., New York Philharmonic. 2 CDs, ADD, Sony, 1963. Roméo et Juliette: Carlo Maria Giulini cond., Chicago Symphony Orchestra. 2 CDs, ADD, EMI Classics/Angel, 1969. Roméo et Juliette: Yoav Talmi cond., San Diego Symphony Orchestra, San Diego Master Chorale. CD, DDD, Naxos, 19–20 November 1994. Cat. no: 8.553195.
DVD дискісі
Ромео мен Джульетта: Ханна Шварц, Филип Лэнгридж, Питер Мевен. Колин Дэвис дирижерлік етті, Бавария радиосының симфониялық оркестрі. DVD, Arthaus Musik, 21 наурыз 2006 жыл. Каталог нөмірі: 102017.