Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Кавказ фольклоры
Folklore of the North Caucasus
Нарт сагалары (абхаз тілінде: Нарҭаа ражәабжьқәа; Nartaa raƶuabƶkua;) – Солтүстік Кавказ аймағынан тараған әңгімелер жинағы. Олар Абазин, Абхаз, Шеркес, Осетия және шамалы дәрежеде Чечен-Ингуш фольклорының негізгі мифологиясының маңызды бөлігін құрайды.
The Nart sagas (Abkhaz: Нарҭаа ражәабжьқәа; Nartaa raƶuabƶkua; ; ) are a series of tales originating from the North Caucasus. They form much of the basic mythology of the ethnic groups in the area, including Abazin, Abkhaz, Circassian, Ossetian and to some extent Chechen Ingush folklore.
Этимология
Нарт термині осетинше Nartæ сөзінен келген, ол nar сөзінің тек көпше түрі болып табылады. Nar түбірінің шығу тегі ирандық, протоиран тіліндегі *nar сөзі "батыр, ер адам" мағынасын білдіреді, ол протоиндоевропа тіліндегі *h₂nḗr сөзінен туындаған. Ингуш және чечен тілдерінде нарт сөзі "алпауыт" дегенді білдіреді.
The term nart comes from the Ossetian Nartæ, which is plurale tantum of nar. The derivation of the root nar is of Iranian origin, from Proto Iranian *nar for 'hero, man', descended from Proto Indo European *h₂nḗr. In Ingush and Chechen, the word nart means 'giant'.
Зерттеу және маңызы
Нарт аңыздарын алғаш рет 19 ғасырдың басында Кавказға сапар шеккен неміс ғалымы Юлиус фон Клапрот зерттеді. Бұл материалдың ең алғашқы жазбаша нұсқасы 1835–1843 жылдары орыс тілінде жазылған, ал 1861 жылы, автордың қайтыс болғаннан кейін жарияланған кабард жазушысы Шора Бегмурзин Ногмаға тиесілі. 1866 жылы Адольф Берге неміс тіліне аудармасын жариялады. Аңыздар прозалық әңгімелер де, эпикалық жырлар да түрінде сақталған. Барлық Нарт жинақтарының ежелгі ирандық түбірге ие екені, олар скифтер, сарматтар және аландардан (соңғылары осетиндердің ата-бабалары) мұрагерлік еткені белгілі. Дегенмен, оларда Солтүстік Кавказға тән көне дәуірдегі көптеген қосымшалар бар, олар кейде одан да архаикалық кезеңді көрсетеді. Осетиялықтар Нарт эпосын ұлттық ерекшеліктерінің маңызды бөлігі санайды. Әсіресе осетин нұсқаларына сүйене отырып, ғалымдар Нарт аңыздарын ежелгі иран тілдес мәдениеттер әлеміне ашылатын терезе ретінде және салыстырмалы үнді-еуропалық мифологияның маңызды көзі ретінде бағалайды. Мысалы, филолог Жорж Дюмезил өзінің үш функциялық гипотезасын дәлелдеу үшін осетиндердегі Нарттардың үш руға бөлінуін пайдаланды, бұл прото-үнді-еуропалықтардың да үш топқа – жауынгерлерге, дін қызметкерлеріне және қара халыққа бөлінгенін көрсетеді. Солтүстік-Батыс Кавказ (черкес, абхаз, абазин және убых) нұсқалары да өте құнды, себебі оларда архаикалық қосымшалар көптеп сақталған және "ертерек дәстүрлер мен сенімдердің қалдықтарын құрайтын ерекше бөлшектер" бар, ал осетин нұсқалары керісінше, "бір жақты баяндау үшін қайта өңделген".
The first Westerner to take note of the Nart stories was the German scholar Julius von Klaproth, who traveled to the Caucasus during the first decade of the 19th century. The earliest written account of the material is attributed to the Kabardian author Shora Begmurzin Nogma, who wrote in Russian in 1835–1843, published posthumously in 1861. A German translation by Adolf Berge was published in 1866 The stories exist in the form of prose tales as well as epic songs. It is generally known that all of the Nart corpora have an ancient Iranian core, inherited from the Scythians, Sarmatians, and Alans (the latter being the ancestors of the Ossetians). However, they also contain abundant local North Caucasian accretions of great antiquity, which sometimes reflect an even more archaic past. The Ossetes consider the Nart epic to be a central feature of their national identity. Based especially on the Ossetian versions, the Nart stories have been valued by scholars as a window towards the world of the Iranian speaking cultures of antiquity, and as an important source for comparative Indo European mythology. For example, the philologist Georges Dumézil used the Ossetian division of the Narts into three clans to support his Trifunctional Hypothesis that the Proto Indo Europeans were similarly divided into three castes—warriors, priests, and commoners. The Northwest Caucasian (Circassian, Abkhaz Abasin and Ubykh) versions are also highly valuable because they contain more archaic accretions and preserve "all the odd details constituting the detritus of earlier traditions and beliefs", as opposed to the Ossetian ones, which have been "reworked to form a smooth narrative".
Басқа мифологиямен байланыстар
Нарт сағаларындағы кейбір мотивтер грек мифологиясымен ортақ. Атап айтқанда, Прометейдің Казбек немесе Эльбрус тауына тізгіленген әңгімесі Нарт сағаларындағы бір элементке ұқсас. Кейбір зерттеушілер бұл ортақ мотивтерді Кавказ халықтарының ежелгі гректерге бұрынғыдан бері жақындығының белгісі деп санайды, бұл Алтын жүн туралы мифте де көрінеді, онда Колхиданың қазіргі Грузияның бір бөлігі болғаны қабылданған. Скотт Литтлтон мен Линда Малкор "Скифиядан Камелотқа дейін" кітабында Артур туралы аңыздардың көптеген жақтары Нарт сағаларынан туындаған деп болжайды. Аталған идея бойынша, бұл аңыздарды таратушылар – Алан тайпасы, олардың бір бөлігі Артур аңыздары қалыптасқан шақтарда Солтүстік Францияға қоныс аударған. Зерттеуші Джон Коларуссоның сөзіне сүйенсек, осы параллелизмдер ең айқын түрде осетин нұсқаларында көрінеді. Қосымша мәліметтер үшін "Патша Артурдың тарихи негізі – Луций Арторий Кастус және сарматтық байланыс" деген мақалаға жүгініңіз.
Some motifs in the Nart sagas are shared by Greek mythology. The story of Prometheus chained to Mount Kazbek or to Mount Elbrus in particular is similar to an element in the Nart sagas. These shared motifs are seen by some as indicative of an earlier proximity of the Caucasian peoples to the ancient Greeks, also shown in the myth of the Golden Fleece, in which Colchis is generally accepted to have been part of modern day Georgia. In the book From Scythia to Camelot, authors C. Scott Littleton and Linda A. Malcor speculate that many aspects of the Arthurian legends are derived from the Nart sagas. The proposed vector of transmission is the Alans, some of whom migrated into northern France at around the time the Arthurian legends were forming. As expected, these parallels are most evident in the Ossetian versions, according to researcher John Colarusso. For more details, see "Historicity of King Arthur – Lucius Artorius Castus and the Sarmatian connection."
Нарт аңыздарының айырмашылығы
Нарт аңыздарының әртүрлі нұсқаларында кейбір айырмашылықтар бар. Мысалы, осетин нұсқалары Нарт тайпасын кейде бір-бірімен бәсекелесетін үш бөлек рудан тұрады деп көрсетеді: батыл Æxsærtægkatæ (олардың құрамында ең танымал Нарттар бар), бай Borætæ және дана Alægatæ; черкес нұсқаларында мұндай бөлініс жоқ. Абхаз нұсқалары ерекшеленеді, себебі Нарттарды Сатанаяның жүз ұлынан тұратын бір ядролық отбасы ретінде сипаттайды. Бұл нұсқалардың барлығы Нарттарды (көбінесе) "жақсы" батырлардың біртұтас тобы ретінде көрсетеді. Кейбір нах (шешен-ингуш) аңыздарында Нарт Оркшустхой деп аталатын топ кездеседі, оған басқа нұсқалардан белгілі ең танымал Нарттар кіреді (мысалы, Сосруко/Сосланға сәйкес келетін Сеска Сольса, Батраз/Батраджға сәйкес келетін Хамтша Патариш және т.б.). Осетин және абхаз нұсқаларынан өзгеше, нах аңыздарында Нарттар жергілікті жақсы батырлар, мысалы, Колои Кант және Кинда Шоамен (Кинда Шоа Саувей/Шауейге сәйкес келеді) күресетін жауынгерлік қарақшылар ретінде бейнеленеді. "Нарт" шығармасын парсы тіліне аударған Шаян Джавади осетин, абхаз, абаза, черкес және убых нұсқаларын салыстыру арқылы тек есімдері ғана белгілі кейіпкерлердің тегін анықтауға қол жеткізді. Мысалы, "Qânzezâd (Абаза: Qanzhoquo)" атты кейіпкерді қайта жаңғырту арқылы, ол оның осетин нұсқасында Азауханның ұлы екенін айтады.
There are some differences between the various versions of the Nart legends. For example, the Ossetian versions depict the Nartic tribe as composed of three distinct clans that sometimes rival one another: the brave Æxsærtægkatæ (to whom the most prominent Narts belong), the rich Borætæ, and the wise Alægatæ; the Circassian versions do not depict such a division. The Abkhaz versions are unique in describing the Narts as a single nuclear family composed of Satanaya's one hundred sons. All of these versions describe the Narts as a single coherent group of (mostly) "good" heroes. Some Nakh (Chechen Ingush) legends include a group called the Nart Orxustxoi, which includes the most prominent Narts known from the other versions (e. g. Seska Solsa corresponding to Sosruko/Soslan, Khamtsha Patarish corresponding to Batraz/Batradz, etc.) In contrast to the Ossetian and Abkhaz versions, the Nakh legends depict the Narts as warlike bandits who fight against local good heroes such as Koloi Kant and Qinda Shoa (with Qinda Shoa corresponding to Sawway/Shawey). Shayan Javadi, the Persian translator of "Nart" by matching the Ossetian, Abkhaz, Abaza, Circassian, and Ubykh versions, has been able to identify the lineage of some characters who have only been named. For instance, by recreating a character named "Qânzezâd (Abaza: Qanzhoquo)," he believes that he is the son of Azaukhan in the Ossetian version.
Чечен-ингуш нарты сағалары
Ч. Е. Ахриевтің шешен және ингуш сенімдері туралы еңбектері
Accounts of Chechen and Ingush beliefs by Ch. E. Akhriev