Кіріспе

Сүтқоректілер отбасысы, сүтқоректілер отбасысы. Solenodon /s//oʊ/'/l//ɛ//n//ə//d//ɒ//n//z/ (σωλήν, 'арна' немесе 'құбыр' және ὀδούς, 'тіс' сөздерінен) – Solenodontidae /s//oʊ/,/l//ɛ//n//ə/'/d//ɒ//n//t//ᵻ//d//iː/ отбасына жататын улы, түнгі, жер қазғыш, жәндіктермен қоректенетін сүтқоректілер. Қазіргі кезде солленодонның екі түрі бар: Куба солленодоны (Atopogale cubana) және Испаньола солленодоны (Solenodon paradoxus). Екі түрге де қоршаған ортаның жойылуы және адамдардың солленодонның туған аралдарына жылан мен кеміргіштерді бақылау үшін әкелген мысықтар, иттер және мангустардың шабуылдары қауіп төндіреді. Испаньола солленодоны Испаньола аралындағы жазық құрғақ ормандардан бастап, таулы қарағай ормандарына дейін кең аумақты қамтиды. Тағы екі сипатталған түр төртінші кезеңде жойылып кеткен. Солтүстік Американың олигоцен дәуіріндегі Apternodus сияқты туыстар, Solenodon туысына жақын болуы мүмкін, бірақ осы жануардың тегі әлі де анық емес.

Таксономия

Екі туыс, Атопогале және Соленодон белгілі, әрқайсысы бір ғана қазіргі түрі бар. Басқа туыстар да сипатталған, бірақ қазір кішірек синонимдер деп есептеледі. Соленодонтидтер примитивті сүтқоректілерге тән қасиеттерін сақтап қалған. 2016 жылы генетикалық талдаулар соленодонның эволюциялық тармағына жататынын растады, бұл тармақ крейд-палеоген жойылу оқиғасынан бұрын кірпіктерге, соқыр тышқандарға және құрлы қаскырларға (шrews) жетектеген туыстан бөлінген. Олар Кариб аймағының сорикоморфтарының екі туысының бірі. Екінші туыс, Незофонтидтер, голоцен дәуірінде жойылды. Молекулалық деректер олардың соленодоннан шамамен 57 миллион жыл бұрын бөлініп шыққандығын көрсетеді. Соленодонның басқа қазіргі сүтқоректілерден шамамен 73 миллион жыл бұрын бөлініп кеткені болжамдалады.

Сипаттамалары

Дәстүрлі түрде соленодонның ең жақын туыстары Африканың алып сулы тышқаншасы және Мадагаскардың Tenrecidae тұқымдасы саналды, бірақ қазір олардың шынайы тышқаншаларға (Eulipotyphla) жақын туыс екені белгілі. Соленодондар өте ірі тышқаншаларға ұқсайды және олармен жиі салыстырылады: өте созылған шеміршек мұрын, ұзын, жалаңаш, қабыршақты құйрық, түксіз аяқтар және кішкентай көздері бар. Куба соленодоны әдетте, испандық соленодонынан кішірек. Оның мойны мен арқасы қара түсті, ал денесі қызыл қоңыр. Испан соленодоны қара қоңыр түсті, беті сарғыш реңді. Мұрыны иілгіш, ал испан соленодонында оның қозғалмалылығын арттыру үшін негізінде шарлы буын бар. Бұл жануарға ықтимал жем-шөп жасырынып жатқан тар жарықтарды зерттеуге мүмкіндік береді. Соленодондардың жамбас және шақы аймағындағы бездері де ерекше, олардың бөлетін иісі мүскі тәрізді, ешкі иісімен еске түседі. Соленодонның мұрынынан құйрығына дейінгі ұзындығы және салмағы шамамен ... құрайды. Соленодондарда бірнеше ерекше қасиеттері бар, олардың бірі - аналықтың екі сүт безінің жануардың ішіне жақын орналасуы, екіншісі - төменгі кескіш тістерінің ойықтары арқылы ағатын улы сілекей ( "соленодон" грек тілінен аударғанда "ойық тіс"). Соленодондар улы сүтқоректілердің санатында. Қазба жәдігерлері басқа жойылып кеткен сүтқоректілер тобының да тістік улы жүйесі болғанын көрсетеді, бұл соленодонның ең ерекше қасиетінің көптеген қазіргі сүтқоректілерде жоғалған және тек бірнеше көне тұқымдастарда сақталған ежелгі сүтқоректілерге тән қасиет болуы мүмкін екенін көрсетеді. Соленодондар кеңейген жақ асты бездерінде у шығарады және тек төменгі тістері арқылы ғана енгізеді. Соленодон шаққандағы симптомдарға жалпы әлсіздік, тыныс алу қиындығы, сал және құрысулар жатады; зертханалық жағдайларда егеуқұйрықтардағы үлкен дозалар өлімге әкелді. Олардың рационында негізінен жәндіктер, құрттар және басқа да омыртқасыздар бар, бірақ олар омыртқалылардың өліктерін, тіпті кішкентай бауырыштар мен қосмекенділер сияқты тірі омыртқалылардың жемін де жейді.

Көбею

Соленодондар ұялайтын қуыста бір-екі жас туады. Балалар бірнеше ай анасымен бірге болады және бастапқыда анасының созылған сүт бездеріне ілініп оны ұстап жүреді. Ересек болған соленодондар жалғыз өмір сүреді және көбейген кезде ғана сирек кездеседі. Соленодондар ұялайтын қуыстарында бір-екі жас туады, бұл олардың ерекше көбею әрекеті болып табылады. Бірнеше ай бойы анасы оларға күтім жасайды, ал жастар анасынан ұзын сүт бездеріне жабысып, оны ұстап жүреді. Көбею кез келген уақытта болуы мүмкін, жылына салыстырмалы түрде төмен – екі жас тууы мүмкін, және аталықтары балаларын тәрбиелеуге қатыспайды. 75 күнге дейін сүттен тамақтандыру аналардың соленодон көбеюіндегі маңызды рөлін көрсетеді.

Куба

Кубалық солнедон шағын үнді маңгусының (Urva auropunctata) жыртқыштығынан қорғалатын түр ретінде қарастырылады. Бұл маңгус колониялық дәуірде жыландар мен егеуқұйрықтарды аулау үшін әкелінген, сондай-ақ бауырсақ мысықтар мен иттің әсерінен де қорғауға алынған. Кубалық солнедон 2003 жылы тірі мысалы табылғанға дейін жоғалып кеткен деп есептелген.

Гаити

Гиспаниялық солленодон да бір кезде жойылып кеткен деп есептелген, бірақ оның аз санынан емес, керісінше, жасырын және ұстау қиын мінез-құлқынан. Жақындағы зерттеулер бұл түрдің Гиспания аралында кеңінен таралғанын көрсетті, бірақ ол ортаның нашарлауына төзбейді. 1981 жылы Гаитиде жүргізілген солленодонды зерттеу нәтижесінде, Массив де ла Хотте аймағындағы шағын популяциядан басқа, түрдің "фактически жойылғаны" анықталды. 2007 жылы жасалған келесі зерттеу сол аймақта солленодонның әлі де жақсы жағдайда екенін көрсетті, тіпті соңғы жылдары аймақтағы адам тығыздығы артқанмен де.

Доминикан Республикасы

Доминика Республикасының оңтүстік-батысында, Гаитимен шекаралас орналасқан Сиерра-де-Бахоруко тау жотасын солленодонды іздеп зерттеушілер тексерді. Жұмыс күндіз жүргізілді, жануарлар қуыстарда ұйықтап жатқанда, оларды инфрақызыл камера арқылы қарау мүмкін болды. Зерттеушілер солленодондарды күндіз іздегенде, олардың бар екеніне келесі белгілерді анықтауға тырысты: жақын жердегі, жануарлардың ұзын мұрындарымен жерді тесіп, жәндіктерді іздеу үшін жасаған мұрын тесіктері. Біраз уақыт өткен соң тесіктер жапырақтармен жабылады, бірақ жаңа тесік ылғалды топырақпен жабылған болады. Жануарлардың ұзын тырнақтарымен жасаған, ағаштардағы сызаттар. Қуыстан шығатын, қатты, иіссіз ешкіге ұқсайтын жағымсыз иіс. Бұл иіс қуыстың ішінде солленодонның ұйықтап жатқанын көрсетеді. 2008 жылы Доминика Республикасында бір айлық экспедиция кезінде солленодон ұсталды, бұл зерттеушілерге оны күндіз тексеруге сирек мүмкіндік берді. Дюррелл жабайы табиғатты қорғау қоры және Испаньола орнитологиялық қоғамы жануарды босату алдында одан өлшемдер мен ДНК сынамаларын алды. Бұл экспедицияның барлық кезеңінде ұсталған жалғыз солленодон болды. Жиналған жаңа ақпарат маңызды болды, өйткені солленодонның экологиясы, мінез-құлқы, популяциясының жағдайы және генетикасы туралы ақпарат өте аз еді. Осы ақпаратсыз зерттеушілерге тиімді қорғау шараларын жоспарлау қиын. IUCN-нің 2020 жылғы бағалауында, Испаньола солленодоны бұрынғыдан гөрі аралда көптеп таралғаны анықталды, бұл оны "Қауіпті түрлер" тізімінен "Алаңдау тудырмайтын түрлер" санатына көшіруге мүмкіндік берді.

Қорғау

Еуропалықтар Кариб теңізіне келгеннен кейін солленодонның екі түрінің де өмір сүруіне әкелінген түрлер – мысықтар, иттің, егеуқұйрықтар және мангустар, сондай-ақ адамдардың тығыз қоныстануы қауіп төндірді. Бұл факторлар, мүмкін, алып солленодон (S. arredondoi) және Маркано солленодоны (S. marcanoi) есімді екі түрдің салыстырмалы түрде жақында жойылуына себеп болды. Жергілікті жыландар мен жыртқыш құстар да қауіпті. Соленодон адамдарға ешқандай зиян келтірмейді, керісінше, олар зиянкестерді бақылап, омыртқасыздардың санын азайту арқылы экожүйеге көмектеседі және жеміс тұқымдарын таратуға себіміз тигізеді. Адамның қызметі солленодон популяциясына да кері әсер етті. Куба мен Испаньоладағы адамның құрылыс салуы ортаның фрагментациялануына және жоғалуына әкеліп соқты, бұл солленодонның таралған аймағы мен санын одан әрі азайтуға себепкер болды.