Кіріспе

Діни ғұрып ретінде шомылу немесе жуыну

Ритуалдық тазару – дінмен белгіленген, адамды ластықтан арылтыратын ғұрып, әсіресе құдайға құлшылық ету алдында, ал ритуалдық тазалық – ғұрыптық тазалық күйі. Ритуалдық тазару заттар мен орындарға да қатысты болуы мүмкін. Ритуалдық ластық – қарапайым физикалық лас нәрселермен, мысалы, кірмен бірдей емес, алайда дене сұйықтықтары көбінесе ритуалдық жағынан таза емес деп есептеледі. Осы ғұрыптардың көпшілігі аурудың микробтық теориясынан бұрын пайда болған және ежелгі Таяу Шығыстың ең ерте белгілі діни жүйелерінде маңызды орын алған. Кейбір авторлар осы ғұрыптарды тыйымдармен байланыстырады. Кейбіреулер бұл тәжірибенің денсаулыққа және инфекциялардың алдын алуға, әсіресе адамдар тығыз байланыста болатын жерлерде пайдалы екенін айтады. Бұл тәжірибелер микробтар туралы теория кеңінен таралғанға дейін пайда болған болса да, жұқпалы агенттердің жойылуы айқын байқалады. Басқалары адамдарды жиркініштен (бір жағынан) алып тастап, оларды тазалық пен құдайлыққа (екінші жағынан) көтеруге, ластықтан тазалыққа, ал ауытқушылықтан ізгілікке (мәдени контексте) бастауға тырысатын діндердегі әмбебап «тазалық өлшемін» сипаттады.

Бахаи діні

Бахаи дінінде міндетті дұғалар оқылғанға дейін, сондай-ақ Ұлы есімді 95 рет оқылғанға дейін діни тазару (қол мен бетті жуу) жасалуы керек. Етеккір кезіндегі әйелдер дұға оқуға міндетті, бірақ оның орнына бір аятты оқудың (ерікті) мүмкіндігі бар; егер соңғысы таңдалса, арнайы аятты оқу алдында тазару қажет. Бахаи дінінің негізін қалаушы Бахаулла өзінің заңдар кітабында, Китаб-и-Ақдаста тазаруды міндеттеген.

Буддизм

Жапон буддизмінде буддалық храмдарда аблюция үшін "цукубай" деп аталатын ыдыс қарастырылған. Ол шай рәсімінде де қолданылады. Бұл түрдегі рәсімдік тазару – шай рәсіміне қатысушы қонақтар үшін немесе буддалық храм аумағына кіргендер үшін дәстүрлі әдет. Бұл атау "көктеу" немесе "иілу" мағынасын білдіретін "цукубау" етістігінен шыққан, бұл – көңіл謙虚лік белгісі. Тас бетіне жазылған канджилер өздерінен оқылғанда ешқандай мағынаға ие емес. Егер әрбір белгі ортадағы ыдыстың пішінін білдіретін 口 (кучи) таңбасымен бірге оқылса, онда олар 吾, 唯, 足, 知 болып шығады, бұл сөзбе-сөз "Мен тек қана жеткілікті білемін" (吾 = ware = мен, 唯 = tada = тек, 足 = taru = жеткілікті, 知 = shiru = білемін) деп аударылады. Негізгі мағынасы, әртүрлі аударылғанда, "адамның барлығы оған жеткілікті" дегенді білдіреді. Сондықтан, дұға ету алдында олар қолдарын және беттерін тазалап, Құдайға ең жақсы жағдайларын көрсету үшін жуынады. Эфиопиялық православиелік Тевахедо шіркеуі, мысалы, дәретханадан, жуынатын бөлмеден немесе моншадан шыққаннан кейін, дұға ету алдында немесе тамақтанғаннан кейін қол жуудың бірнеше түрлерін ұсынады. Эфиопиялық православиелік Тевахедо шіркеуінің әйелдеріне етек кірі кезінде шіркеуге кіруге тыйым салынған; ал ерлер әйелдерімен қарым-қатынас жасағаннан кейін ертесі күні шіркеуге кірмейді. Крещение, рәсімдік тазарудың бір түрі ретінде, яһудизммен байланысты бірнеше діндерде, ең бастысы – христиандықта кездеседі; христиандықта да басқа түрлі рәсімдік тазарулар бар. Көптеген христиан шіркеулері Исаның Евангелиядағы үлгісін орындап, аяқ жуу рәсімін өткізеді. Кейбіреулер бұл шіркеудің міндетті түрде сақтауы тиіс өсиет екенін түсіндіреді, христиандық Киелі кітап заңын қараңыз. Бұл практика сондай-ақ Әйгілі Бенедикт ережесінде заңдастырылған, нәтижесінде көптеген ортағасырлық монастырлар күнделікті қызметтерге дейін монахтар мен қарындастар жуынуы үшін ортақ жуынатын орындармен салынған. Католик діни ордендерінің августиндіктер мен бенедиктиндер ережелерінде рәсімдік тазару қарастырылған және Нурсиялық Бенедикттің терапиялық шомылуды қолдауға шақыруынан шабыттандырылған; бенедиктин монахтары шипажайларды дамыту мен насихаттауда маңызды рөл атқарды. Киелі литургияны өткізу алдында қол жуу қағидасы бастапқыда тазалықтың іс жүзіндегі сақтық шарасы ретінде пайда болды, сондай-ақ оның символдық мағынасы да бар. "Үшінші ғасырда барлық христиандардың дұғаға дайындалу үшін қол жуу салты болған, ал төртінші ғасырдан бастап діни қызметкерлер діни қызметтің маңызды бөлігіне дейін қол жуу рәсімін ішкі тазалықтың белгісі ретінде орындаған". Христиандық дәстүр бойынша әйелдер босанғаннан кейін тазаруды талап ететін Киелі кітап ережелері сақталды; бұл практика әйелдерді шіркеуге қабылдау деп аталатын арнайы рәсімге бейімделді, Англия шіркеуінің жалпы дұғалар кітабында осы рәсімге арналған литургия бар, бірақ қазіргі Батыс христиандығында оның қолданылуы сирек. Әйелдерді шіркеуге қабылдау рәсімі әлі де бірқатар Шығыс христиан шіркеулерінде (Шығыс православиелік, Шығыс православиелік және Шығыс католик шіркеулерінде) орындалады. Кантарус – христиандар шіркеуге кірмес бұрын аблюция жасау үшін қолданатын қайнар. Бұл аблюциялар қол, бет және аяқ жууды қамтиды. Кантарустан шығатын су ағынды болуы керек. Христиандық намаз бен құлшылық алдындағы аблюция салты "рухани күнәлардан бөлінуді және Иемізге бағынуды" символдайды. Көптеген христиан елдерінде суды қолдану ішінара Киелі кітаптағы дәретхана этикетімен байланысты, ол барлық нәжіс болғаннан кейін жууға шақырады. Биде негізінен католик елдерінде кең таралған, онда аналды тазалау үшін су маңызды деп есептеледі, сондай-ақ Грекия және Финляндия сияқты кейбір дәстүрлі православиелік және лютерандық елдерде, онда биде душтары жиі кездеседі.

Индуизм

Индуизмнің әртүрлі дәстүрлері салт-дәстүрлік тазалық пен тазартудың әртүрлі стандарттарын ұстанады. Әрбір дәстүрдің ішінде ең дәстүрлі топтар қатаң ережелерді сақтайды, бірақ ең қатаң ережелер көбінесе брахмандарға, әсіресе храмда ғибадат ететіндерге бекітіледі. Индуизмдегі тазару рәсімінің маңызды бөлігі – бүкіл денеді шомыту, әсіресе Ганг сияқты қасиетті саналатын өзендерде. Бұл тазарту әдісін фестивальдар алдында, сондай-ақ қайтыс болғаннан кейін тазалықты сақтау үшін орындау қабылданбалы. Пуньяхавачанам – бұл адамның өзін және үйін тазартуға арналған рәсім, әдетте маңызды оқиғалар алдында, мысалы, тойларда орындалады. Рәсім кезінде мантралар оқылады, содан кейін қатысушылар мен қолданылатын заттарға қасиетті су шашыратылады. Абхишека (санскриттен аударғанда "шашу; жуу") деп аталатын рәсімде құдайдың мүртісі немесе бейнесі сумен, йогуртпен, сүтпен, балмен, маймен, қантпен, раушан суымен және т.б. жуылады. Абхишека – Агамик нұсқауларымен бекітілген пұжаның ерекше түрі. Бұл рәсім діни және саяси билеушілердің тағына отыруында және басқа да арнайы нығметтер алу үшін де орындалады. Құдайдың мүсініне қол тигізер алдында қолды тазарту қажет, ал храмға шомылмай кірмеу керек. Сӯтака – бала дүниеге келгеннен кейін индуистер сақтайтын тазалық ережелері. Сӯтака практикасы туыстар мен қоғамнан әлеуметтік оқшаулануды, отбасымен бірге тамақтанудан бас тартуды, дәстүрлі діни іс-шараларға қатысуды және үйде қалуды қамтиды. Анасы варнасына байланысты 10-30 күн бойы сӯтака сақтаса, әкесі баласы дүниеге келгеннен кейін бірден тазарту рәсімі (дәстүрлі шомылу) арқылы тазаруы мүмкін. Өлім рәсімдерімен байланысты түрлі тазарту рәсімдері бар. Адам қайтыс болған үйге барғаннан кейін индуистер шомылуға тиіс. Әйелдер төрт күндік ай сайқылынан кейін бас жуады.

Американың жергілікті діндері

Американың көптеген жергілікті халықтарының дәстүрлерінде, түрлі рәсімдерге дайындық ретінде саунаны, терлеу үйі деп аталатын, тазару үшін пайдалану – ырымдық тазарудың бір түрі. Кейбір жергілікті топтар сондай-ақ, зұлымдықтан арылу үшін түтін шығаратын шөптерді жағудың да жерді тазартатынына сенеді. Мысалы, оңтүстік-шығыс тайпасы – черокилер, суға баруды қалыптастырған және, аз дәрежеде болса да, қазір де орындап жүр, бірақ бұл амал тек өзендер мен ағындар сияқты аққан суларда ғана жасалады. Кейбір ауылдар суға баруды күнделікті (күн шығысымен бірге) орындаса, ал басқалары оны көбінесе арнайы жағдайларда – атау рәсімдері, мерекелер және доп ойындары сияқты шараларда өткізеді. Джеймс Адейр сияқты черокилерді зерттеген көптеген антропологтар, суға бару сияқты діни амалдарға сүйене отырып, бұл тайпаларды Израильдің жоғалған тайпаларымен байланыстыруға тырысты, бірақ мұндай тарихнама көбінесе құрметті антропология емес, христиандық тілектердің орындалуы болып табылады. Ванкувер аралындағы Юкотт кит аулаушылардың қасиетті орны басшыларға кит аулауға дайындық үшін қажетті рәсімдерді орындауға арналған.

Ислам діні

Исламдық тазалану рәсімі ерекше түрде намазға, парызды дұғаға дайындалуға бағытталған; теориялық тұрғыдан алғанда, тазалану күні бойы сақталады, бірақ кейбір амалдар – ішек қышымы, ұйқы, қарама-қарсы жынысты адамдармен байланыс (мәзхапқа байланысты), есінен жаңылу, қан, шәует немесе құсу шығуы жағдайында бұзылады. Кейбір мәзхаптар Құранды ұстау үшін діни тазалықтың қажет екенін айтады. Тазалану рәсімі жағдайға қарай таяммум, вуду және ғұсыл түрінде болады; үлкен ғұсыл әйелдер айыз тоқтағаннан кейін, жау болмай қайтыс болған кісіге, сондай-ақ жыныстық қатынастан кейін міндетті. Одан басқа, жұма намазына дейін немесе ихрамға кіру алдында да қолданылуы мүмкін. Егер таза су болмаса немесе су қолдану денсаулықты нашарлатса, таза құм немесе топырақпен таяммум жасалады; бұл рәсім де басқа түрлері сияқты жағдайларда бұзылады, сондай-ақ су қолжетімді болғанда да. Кіші вудудың міндетті амалдарына ниет ету, бет, қол, бас және аяқтарды жуу кіреді. Ал басмала оқу, ауыз гигиенасы, ауыз бен мұрынды бастап жуу, қолды шынтаққа дейін, ал құлақты соңында жуу сияқты ұсынылған амалдар да бар; сондай-ақ, Шаһада оқу да бар. Үлкен ғұсыл (ғұсыл) алдымен вуду жасаумен, содан кейін бүкіл дене жуылумен аяқталады. Исламдық тазалану рәсімінің кейбір егжей-тегжейлері әртүрлі мәзхаптарда өзгеше болуы мүмкін.

Иудаизм

Еврей Киелі кітабында тазару рәсімін орындау қажет болатын бірнеше жағдайлар айтылған, мысалы, айыздан (нидда), бала туғаннан кейін, жыныстық қатынастан, түнгі шығарылымдардан, денедегі ерекше сұйықтықтардан, тері ауруларынан, өлімнен (мәйіттің арамдығы) және кейбір жануарлар құрбандықтарынан. Әдетте, мұндай жағдайларда барлық дене арнайы ваннаға (микве) батырылады. Сонымен қатар, ауызша заңда тазару рәсімін орындау қажет болатын басқа да жағдайлар көрсетілген, мысалы, дәрет жасағаннан кейін, тамақтанғаннан кейін және оянғаннан кейін. Мұндай жағдайларда көбінесе тек қолдар жуылады. Ежелгі израильдіктер осы ережелерді әртүрлі деңгейде сақтаған. Ежелгі заманда таза емес адамдар Құдайдың киелі ордасын ластамауы және өлім жазасына немесе қаретке ұшырамауы үшін тазару рәсімі қажет болды. Бүгінгі күні, Иерусалимдегі ғибадатхананың болмауына байланысты, Тораның тазару туралы көптеген заңдары практикалық мағынасын жойды және енді орындалмайды. Дегенмен, нидда статусынан тазару рәсімін қазіргі православиелік яһудилер және (кейбір өзгерістермен және жеңілдіктермен) консервативті яһудилердің бір бөлігі әлі де сақтайды, себебі оның практикалық салдары өте маңызды: осы статуста таза емес әйелге күйеуімен жыныстық қатынасқа түсуге тыйым салынған. "Өлімнің арамдығы" (тумат мет) – адамның мәйітімен байланысқа түсу ең жоғары дәрежедегі арамдық саналады. Оны тек миквеге батыру арқылы ғана емес, сонымен қатар қызыл сиырдың күлін себу арқылы тазартуға болады. Қызыл сиырдың қазір жоқ екенін ескерсек, осы арамдықты жою мүмкін емес. Қазіргі уақытта барлық адамдар өлімнің арамдығымен туылған деп есептеледі. Бұл бірнеше практикалық салдарға алып келеді: ол яһудилерге ғибадатхана аумағына кіруге тыйым салады және тек таза күйде ғана жеуге болатын белгілі бір тағамдарды (мысалы, терума) жеуге тыйым салады.

Мандайлық

Мандаилердің құлшылығындағы ең маңызды рәсімдердің бірі – шомылдыру (масбута). Христиан дінінен өзгеше, шомылдыру бір рет емес, мандаилердің қасиетті күні – әр жексенбіде тазару рәсімі ретінде орындалады. Шомылдыру әдетте ағын суға толық батырудан тұрады, ал шомылдыруға жарамды деп саналатын барлық өзендер Иардена (Иордан өзенінің атымен) деп аталады. Судан шыққаннан кейін, құлшынған адам киелі сусамы майымен (миша) майланады және қасиетті наннан (пихта) және судан құрмет көрсетеді. Тазарудың басқа да рәсімдеріне ришама және тамаша жатады, олар масбутадан айырмашылығы дін қызметкерінің қатысуынсыз орындалуы мүмкін. Ришама (белгілеу) дұғалардан бұрын орындалады және белгілі дұғаларды оқығанда бет пен дене мүшелерін жууды қамтиды. Бұл рәсім күн сайын, күн шығар алдында, шашы жабық күйде және ішек-қарынды тазартқаннан кейін немесе діни рәсімдерге қатысу алдында (вуду қараңыз) жасалады. Тамаша – дін қызметкерінің қатысуынсыз өзенге үш рет батыру. Бұл рәсімді әйелдер менструациядан немесе бала туғаннан кейін, ал ерлер мен әйелдер жыныстық қатынастан немесе түнгі шығарылымнан кейін, өлі денеге тиген немесе басқа да ластану түрлеріне ұшырағаннан кейін орындайды. Синтоизмде тазарудың кең таралған түрі – мизоги, ол табиғи ағын суды, әсіресе сарқырамаларды қамтиды. Ерлер толығымен жалаңаш емес, әдетте жапондық белбеу киеді, ал әйелдер кимоно киеді, екеуі де бас киімін тағады.

Батыс эзотерикасы

Салтанатты сиқырда "қуу" – рухтардан бастап жағымсыз ықпалдарға дейін, физикалық емес ықпалдарды жоюға бағытталған бір немесе бірнеше рәсімдерді білдіреді. Қуу рәсімдері көбінесе күрделі рәсімдердің құрамдас бөлігі ретінде қолданылса да, олар жеке-жеке орындалуы мүмкін. Қууды сиқырдың бірнеше техникаларының бірі ретінде қарастыруға болады, ол ырымдық тазартумен тығыз байланысты және киелеу мен шақырудың қалыпты алғышарты болып табылады. Алтын Таңның Герметикалық Орденінде Жаңа кіріскен (Неофит) келесі дәрежеге (Зелатор) көшуден бұрын Пентаграмманың кіші рәсімін (қуу: LBRP; шақыру: LIRP) үйренуі керек. Нақты жұмыстар үшін Алистер Кроули қысқа, жалпы қууды ұсынады, сонымен қатар "күрделі рәсімдерде әдетте барлық нәрсені атымен қуу қалыпты жағдай" деп түсіндіреді. Виккада және неопаганизмнің түрлі формаларында, рәсім немесе сиқырлы амал өтетін аймақты тазарту үшін шеңбер салу алдында қуу орындалады. Мысалы, Константинос түнгі сиқыршылық туралы кітаптарында сиқырлық жұмыс кеңістігін жағымсыздықтан таза ұстау және денеге рухани тұрғыдан ауыр тиетін сиқырлық сияқты амалдарға тырысу алдында қууда тиімді болу үшін, қууды үнемі орындауды ұсынады.