Кіріспе

Құрекпен жылтыратылатын жеңіл қайық – инуиттердің жануар терілерінен жасалған, ағаш және сүйектен құралған қаңқаға керілген алғашқы қайығының тікелей мұрагері. Қазіргі заманғы жиналмалы қайықтың қаңқасы ағаш, алюминий және пластиктен жасалған, ал сыртын жабатын матасы су өткізбейтін қаптамамен жабдықталған. Көптеген қайықтардың корпусындағы ауа камералары оларды дерлік батпайтын етеді.

Алғашқы үлгілер

Бірінші жұмыс істейтін бүгілетін каякты 1905 жылы неміс сәулет студенті Альфред Хьюрих жасады. Хьюрих өзі жасаған каякта Мюнхен маңындағы Изар өзенінде жүзіп, келесі жылы "Дельфин" (немісше: дельфин) деп аталған үлгіге патент алды. "Дельфин" бамбуктан жасалған қаңқаға және оған керілген матадан жасалған корпусқа ие болды. Оны үш сөмкеге бүгіп, тасымалдауға болады, әрқайсысының салмағы белгілі бір шектен аспайды. Бүгілетін каяктарды коммерциялық тұрғыда табысты еткен Йоханнес Клеппер, фабрикасы Германияның Розенхайм қаласында орналасқан. Клеппер каяктары ықшамдылығымен және тасымалдаудың қарапайымдығымен көпке танымал болды. Клеппердің Faltboot үлгісі 1906 жылы, қатты корпусты каяктар коммерциялық өндіріске енгізілгенге дейін көп жылдар бұрын ұсынылды. Оскар Спек 1930 жылдары Германиядан Австралияға жеті жылдық саяхатын жасау үшін тағы бір өндіруші – Pionier Faltboot Werft компаниясы жасаған және демеушілік еткен бүгілетін каяктарды пайдаланды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания мен Ұлтақтар Достастығының арнайы күштері Жерорта теңізі, Еуропа және Оңтүстік-Шығыс Азия театрларында каяктерді қолданды. Сол кездегі арнайы күштер (COPPS, Royal Marines Boom Patrol Detachment және т.б.) үшін шамамен ондай заманауи каяктер жасалды, оларға «Кокл» деген кодовое атау берілді. Бұл «Кокл» каяктер Mk 1 ертедегі жабын мен каркастан жасалған «фолбот» типінен бастап алюминий қорытпасынан жасалған төрт орындық қайықтарға дейін болды; көпшілігі қазіргі заманғы бүктелетін қайықтар сияқты толықтай бөлшектелетін емес, «жинақылатын» болды. Mk 2 15 футтық ұзындығын шамамен 7 дюймге дейін қысқартуға болатын. Бұл Mk 2 және оның үш орындық Mk 2** нұсқасы бірдей дизайнға ие болды және оларды бір адам – Фред Гоатли мырза жасаған. «Кокл» Mk II RMBPD-нің 1942 жылдың соңында Бордоға жасаған шабуылында, «Фрэнктон» операциясында қолданылды. Австралияда және одан тыс жерлерде британ әскерилеріне британдық Mk 3 және Mk 6 каноэлерін жеткізу туралы көптеген құжаттар бар. Британдықтар басқарған «Джейвик» операциясы үшін британдық Mark 1 типіндегі каяктер пайдаланылды. Вальтер Хон (ағылшынша; Hoehn) 1924 жылы ағын суларда сынақтан өткен алғашқы швейцариялық бүктелетін каяктерді жасады. 1928 жылы Австралияға көшіп келген Хон өзімен бірге қайықтың екі үлгісін әкелді: бір орындық және екі орындық. Оның қайықтары патенттелді (австралиялық патент 117,779) және бастапқыда спорттық мақсатта қолданылды. Тынық мұхиты соғысы кезінде Хон мен Хедлидің P. L. компаниясы Хонның жобасы бойынша Австралия әскерилері үшін барлығы 1024 бүктелетін каяк, «фолботтар» жасады. 1942 жылы Сидней маңындағы Х лагеріндегі жоғары құпия «Джейвик» операциясының жаттығуы үшін Хон алғашқы екі «фолботты» жеткізді. Содан кейін Хон өзінің «фолботтарын» Кэрнс, Фрейзер аралы және Маунт-Марта жаттығу лагерьлеріне жеткізіп берді. Хонның «Folboat Kayak Type» деп аталатын алғашқы әскери үлгісін үш орындық MKIII ығыстырды. MKIII Тынық мұхиты соғысы кезінде көптеген шабуылдарда сәтті қолданылды. Хонның алғашқы әскери «фолботтары» Квинсленд штатының Кэрнс қаласындағы ZES командалық базасында майор Иван Лион басшылығымен коммандостармен «Джейвик» операциясына дайындық үшін сынақтан өтті. Олардың арасында капитан Сэм Кэри, Роберт Пейдж және Альберт Сарджент те болды. Олар сондай-ақ «Римау» операциясында жаттығулар мен нақты қолдану үшін пайдаланылды. Бұл «фолботтар» Тынық мұхиты аралдарында кем дегенде 34 рейд, барлау және құтқару операцияларында қолданылды, атап айтқанда RIMAU, COPPER, PYTHON, PLATYPUS және SUNCHARLIE.

Салқын соғыс және қазіргі заманғы қолданысы

Klepper Aerius II моделі 1951 жылы шығарылды және әлі де өндірісте. 1956 жылы доктор Ханнес Линдеманн "Аэриус II" қайығымен Атлант мұхитын кесіп өтті, бұл бүктелетін қайықтың беріктігі мен теңізге лайықтылығының дәлелі болды. Олардың жеңіл салмағы және металл емес құрылысы көптеген әскери арнайы күштердің таңдауына айналдырды. Францияның Nautiraid компаниясы әскери мақсатта арнайы модель шығарады, сондай-ақ Германия және АҚШ арнайы күштерін жабдықтаушы Klepper және Long Haul компаниялары да. Ең жаңа дизайндық жаңалық Канаданың TRAK Kayaks компаниясынан келді, олар 2007 жылы алюминийден жасалған каркасқа полиуретан қаптамасын және кокпиттегі гидравликалық жүйені ұсынды, бұл қаптаманы өте тартып, әртүрлі ескек шарттарына сәйкес корпус пішінін өзгертуге мүмкіндік береді. Польша Қарулы Күштері Hermes Sport Company компаниясының арнайы жабдықтарын пайдаланады. Бүгінгі таңда бес ірі бүктелетін қайық өндіруші бар, сондай-ақ бірнеше шағын, жеке өндірушілер де бар. Klepper-ден басқа, ең танымал заманауи брендтер – Feathercraft және Folbot (екеуі де 2016 жылы сатылымның төмендеуіне байланысты өндірісті тоқтатты), сондай-ақ Triton Advanced, Long Haul Folding Kayaks, Nautiraid, Hermes Sport Company (Wayland компаниясының мұрагері), Pakboats (солар да құс аулаушылары мен алыс экспедицияларға зерттеушілер арасында танымал бүктелетін каноэлерді шығарады), Pouch және TRAK. Long Haul екі орынды қайықтарының корпусы Klepper қайықтарының пішінімен бірдей (сондай-ақ көптеген ескі қайықтардың пішінімен), сондықтан Klepper Aerius II каркасын Long Haul MK II қаптамасымен және керісінше пайдалануға болады. Азия және Шығыс Еуропаның бірнеше өндірушілері Folbot және Feathercraft сияқты дизайнды жасап келеді.

Дизайн

Қайықтардың құрылысы материалдары әр түрлі болғанымен, көбінесе ұқсас келеді. Кейбір қайықтар тау шатыры, қарағай және теңіз фанерасынан жасалған каркастарды пайдаланады, ал басқалары алюминий түтікшелері мен түрлі пластиктерді қолданады. Жаңа модельдердің ішінде Fujita және Firstlight сияқтылары көміртек талшықтарынан немесе шыны талшықтарымен күшейтілген пластик түтікшелерді қолданады. Әдетте, қайықтың алдыңғы және артқы бөліктері қатты болып келеді, ал үштен жетіге дейін қабырғалар түрлі иілгіш бекіткіштер арқылы бірнеше тіреулерге жалғастырылады. Көптеген қайықтар Klepper компаниясы ұсынған негізгі дизайнда еден тақталарын, бордаларын бүктеу және беріктік пен пішін беру үшін қосымша тіреулерді пайдаланады. Көптеген бүктелетін каяктар рамадағы қабықты нығайту және корпустың пішінін реттеу үшін ауа баллондарын (Klepper Quattro-да төртке дейін) қолданады. Көптеген бүктелетін қайықтар екі бөліктен тұрады, палуба және корпус әртүрлі материалдардан жасалады. Палуба Klepper компаниясының ерте заманынан бері қолданылып келе жатқан тыныс алатын мақта-қоныш қоспасынан немесе Feathercraft, Folbot, Long Haul Folding Kayaks, Nautiraid, Hermes Sport Company, Pouch және TRAK сияқты компаниялар қолданатын синтетикалық материалдардан жасалуы мүмкін. Әрбір тәсілдің өзіндік артықшылықтары мен кемшіліктері бар, барлығы практикада жақсы жұмыс істейді, ал кейбір компаниялар, мысалы, Long Haul Folding Kayaks екі материалды да ұсынады. Корпус әдетте тығыз жабынған синтетикалық талшықтан жасалады. Бастапқыда резеңкемен жабылған мақта матасы қолданылса, қазіргі заманғы қайықтар синтетикалық эластомерді – гипалон, полиуретан немесе ПВХ – синтетикалық (әдетте дакрон) матаға жамылған күйінде пайдаланады. Корпустағы кернеу кейбір бүктелетін каяктарға басқаларынан артықшылық береді. Бір өндіруші (TRAK) каркасқа бірнеше гидравликалық домкраттарды орнатып, пайдаланушыға корпустың пішінін өзгертуге мүмкіндік береді. Құрастыру уақыты мен механизмдері немесе дизайны өндірушіге және модельге байланысты әр түрлі болады. Қайықтың дизайнына және құрастырушының шеберлігіне байланысты құрастыру уақыты 8-10 минуттан бастап 40-45 минутқа дейін жете алады. Командалар үлкен Klepper немесе Long Haul екі орынды каякты 8 минут немесе одан да аз уақытта құрастыра алады. Бөлшектеу әдетте құрастыру уақытының жартысын алады. Oru Kayak компаниясы оригами қағидаларын қолдана отырып, қабырғалары мен қабығы ретінде толқынды пластиктен жасалған, ұзындығы 3 метрден (9 фут) 5 метрге (16 фут) дейін жететін каяктарды жасайды. Oru каягы қолданылмағанда тасымалдауға ыңғайлы кейске айналады. Бірнеше бүктелетін каяк модельдерінің тұрақтылығы мен конструкциялық беріктігі оларды желге қарсы және желмен жүзуге қолайлы етеді. Доктор Ханнес Линдманның Атлантиканы кесіп өтуі көбінесе желкенмен жүзу арқасында мүмкін болды.

Өнер көрсету

Фолдерлер беріктігімен, тұрақтылығымен және ұзақ қызмет ету мерзімімен танымал: Клеппер Аэриус I (бір орындық) қазіргі полиэтилен қайықтар дәуірінен бұрын ақ сулардағы каяктың алғашқы күндерінде беріктігі мен тамаша басқарылуының арқасында сәтті қолданылған. Кейбір жақсы күтілген Клепперлер 50 жылдан астам уақыт бойы пайдаланылып келеді. Көптеген қатты қабықты каякшылар бүктемелі қайықтарды сынға алады және оларды қатты қабықты қайықтармен бірдей санамайды, бірақ бүктемелі каяктар солтүстік аймақтардың дәстүрлі тері және қаңқалы қайықтары сияқты көптеген қасиеттерге ие. Қазіргі заманғы инуит, алеут және юпик каяктары мен байдаркаларынан басқа, олар өткендегі тері және қаңқалы қайықтардың ең жақын туыстары болып табылады. Бұл қайықтардың өнімділігі негізінен қайықтың дизайнына байланысты. Жылдамдығы фибергласс немесе көміртек/кевлар сияқты композиттік материалдардан жасалған теңіз каяктарымен салыстыруға болады. Жалпы, көптеген бүктемелі каяктар жылдамдықтан кейбір өнімділікті сақтайды, бірақ каякпен саяхаттаудың ыңғайлылығына басымдық береді. Бұл себебі, көптеген қазіргі заманғы бүктемелі каяктардағы спонсондар қайықтың енін кеңейтеді, бұл кедергіні арттырады және жылдамдықты төмендетеді. Олар ұқсас өлшемдегі қатты қабықты каяктарға қарағанда жазық суда аз тиімді болғанымен, бүктемелі каяктар және басқа да тері және қаңқалы қайықтар қиын жағдайларда жүзу тиімділігін арттыратын қасиеттерге ие. Қатты қабықты каякта толқындар мен судың соққысы кеменің жылдамдығын төмендетеді және қайықты артқа итереді. Бүктемелі каяктардың қаңқасының иілгіштігі және терісінің серпімділігі қайыққа толқындар мен ағымның энергиясын сіңіруге көмектеседі, бұл оған қатты қабықты каяктарды шағылыстыратын толқындар арқылы оңай жылға және толқындардың үстінен шығуға мүмкіндік береді. Бүктемелі каяктар (және каноэлер) сумен және толқындармен қатты қабықты каяктарға қарағанда жақын байланыс сезімін ұсынады. Бүктемелі каяктардың екі маңызды артықшылығы – жеңілдігі мен тасымалдауға ыңғайлылығы. Көптеген модельдердің салмағы композиттік (фибергласс немесе ротомольд) немесе полиуретан каяктардан ұқсас өлшемде 1/3-тен 1/2-ге дейін азайды. Көптеген модельдерді бөлшектегеннен кейін шкафта немесе машинаның багаж бөлімінде сақтауға жеткілікті кішкентайға дейін жинауға болады және оларды көптеген әуе компанияларында багаж ретінде тіркеуге болады. Тіпті кейбір рейстер үшін артық багаж төлеуіңіз болса да, ол каяктерді жалға алу құнынан әлдеқайда арзан. Мысалы, 12 футттық Pakboat Puffin жеке бүктемелі каяқтың салмағы қосымша палубасымен бірге бар болғаны 24 фунтты құрайды. Оны барлық қауіпсіздік құралдарын және жүзуге қажетті киімді сыйдыруға жеткілікті орынмен әуе компаниясының "стандартты" багаж өлшемдері мен салмағына сәйкес келетін сөмсеге салыңыз болады.

Белгілі иелері

Роджер Кортни, "Арнайы қайық қызметінің" негізін қалаушы, "Баттеркуп" деп аталатын жұқаланатын каягы болған. "Бұл ол Лондонның "Селфриджс" универмагынан 22 фунт стерлингке сатып алған екі орындық спорттық модель еді". Оның ұзындығы 5,2 метрге жетеді және мачтасы мен желкендері болған. Алты айдан астам уақыт бойы ол Виктория көлінен Ніл өзені арқылы Жерорта теңізіне дейін осы каякпен саяхаттады. 1938 жылы Кортни және оның әйелі бал айында Дунай өзенімен "Баттеркуп" каягында төмен ағып кетті. Оның тәжірибесі және "Баттеркуп" каягындағы шеберлігін көрсетуі заманауи каноэ соғысын және кейіннен SBS құрамына кіретін британдық әскери бөлімдерді дамытуға зор үлес қосты. 2003 жылдан бері Иоанн Павел II папаға тиесілі болған жұқаланатын каяк Польшаның Краков қаласындағы Архиепископтық мұражайда қойылған. Папа болмас бұрын, кардинал дәрежесінде болашақ папа "The Pebble" каягына бір студент досымен бірге ие болған, ол кейіннен оны мұражайға сыйлаған. 1956 жылы неміс дәрігері Ханнес Линдеманн "Клеппер Аэриус II" жұқаланатын каягымен Атлантика мұхитын кесіп өтті, қазіргі таңда бұл каяк Неміс мұражайында көрсетілуде.