Кіріспе

Uromastyx – Agamidae тұқымдасына жататын Африка және Азия кекілектерінің туысы. Туыстағы түрлер көбінесе тікенді құйрықты кесірткелер, uromastyx, mastigures немесе dabb кесірткелері деп аталады. Uromastyx туысына жататын кесірткелер негізінен шөппен қоректенеді, бірақ кейде жәндіктер мен басқа да кішкентай жануарларды, әсіресе жас кесірткелерді жейді. Олар күнінің көп бөлігін күнге күйініп өткізеді, ал күндіз немесе қауіп сезгенде жер астындағы қуыстарға тығылады. Жақсы қорғаныш пен жеңіл қол жетімді өсімдіктер бар тасты, төбелі аймақтарда мекендеуге бейім.

Таксономия

Uromastyx жалпы атауы ежелгі грек сөздері ourá (οὐρά) – "құйрық" және mastix (μάστιξ) – "қамшы" немесе "сияпат" деген мағынаны білдіреді, бұл Uromastyx түрлерінің барлығына тән қалың тікенекті құйрығынан туындаған.

Түрлер

Келесі түрлер Uromastyx тұқымдасына жатады. Бұрын бұл тұқымдасқа тағы үш түр енгізілген, бірақ олар өздерінің Saara тұқымдасына көшірілді. Сурет Ғылыми атауы Жалпы атауы Таралу аймағы Uromastyx acanthinura Солтүстік Африка мастигуры, Солтүстік Африка тікенді құйрықты кесірткесі Морокко, Алжир, Тунис, Ливия, Египет, Батыс Сахара, Чад, Мали, Нигер және Судан Uromastyx aegyptia Мысыр мастигуры, Мысыр тікенді құйрықты кесірткесі Мысыр және Таяу Шығыс Uromastyx alfredschmidti ebony mastigure, Шмидт мастигуры, Шмидт тікенді құйрықты кесірткесі Алжир және Ливия Uromastyx benti Bent's mastigure, Йемен тікенді құйрықты кесірткесі Оман және Йемен Uromastyx dispar Судан мастигуры Мавритания, Судан, Чад, Батыс Сахара, Алжир және Мали Uromastyx geyri Geyr's dabb lizard, Geyr's spiny tailed lizard, Sahara mastigure, Sahara spiny tailed lizard, Saharan yellow uromastyx, yellow Niger uromastyx Алжир, Мали және Нигер Uromastyx macfadyeni Macfadyen's mastigure Сомали Uromastyx nigriventris Марокко тікенді құйрықты кесірткесі Марокко мен Алжир Uromastyx occidentalis Батыс Сахара Uromastyx ocellata көзді тікенді құйрықты кесіртке, көзді дабб кесірткесі, өрнекті uromastyx Оңтүстік Египет, Судан, Эритрея, Джибути, Эфиопия (Сомали шекарасына жақын) және солтүстік-батыс Сомали Uromastyx ornata сәнді мастигура Египет, Израиль, Сауд Арабиясы және Йемен Uromastyx princeps князьдік тікенді құйрықты кесіртке, князьдік мастигура, Сомали мастигура Сомали, Эфиопия Uromastyx shobraki Йемен Uromastyx thomasi Оман тікенді құйрықты кесірткесі, Томас мастигура Оман Uromastyx yemenensis Оңтүстік Арабия тікенді құйрықты кесірткесі Йемен: Есімдердің ішіндегі екі атаулы биноминация түрдің бастапқыда Uromastyx тұқымдасынан өзге тұқымда сипатталғанын көрсетеді.

Сипаттама

Uromastyx түрлерінің мөлшері U. macfadyeni-ден басталып, U. aegyptia-ға дейін немесе одан да ірі болуы мүмкін. Жас балапандар немесе жаңа туған кескіндер әдетте ұзындығы 5 см-ден аспайды. Көптеген бауырымен жорғалаушылар сияқты, бұл кескіндердің түсі температура мен маусымға қарай өзгеріп тұрады. Салқын ауа райында олар көңілсіз, қараңғы түсті болады, ал жылы ауа райында, әсіресе күнге күйгенде, түстері ашыққа шығады. Олардың қараңғы пигментациясы терінің күн сәулесін тиімді сіңіруіне көмектеседі. Олардың тікенекті құйрығы бұлшықетті және салмақты, оны шабуылдаушыға үлкен жылдамдықпен, көбінесе сызыр қағып, (кішкентай) тістерін ашық көрсетумен бірге, соққымен ұруға болады.

Тарату

Уромастикс Солтүстік және Солтүстік-Шығыс Африканың көп бөлігін, Таяу Шығысты, Иранға дейін созылатын аймақта қоныстанды. Шығысқа қарай таралған түрлер қазір Саара туысына жатқызылады. Жабайы өмірде Uromastyx аналықтары еркектерге қарағанда кішідірек және аз түсті болады. Мысалы, U. dispar maliensis аналықтары көбінесе қара арқалық дақтары бар ашық қоңыр түсті, ал еркектер көбінесе қара нүктелі ашық сары түсті. Аналықтарында тырнақтары да қысқарақ болады. Егер аналық U. dispar maliensis тұтқында өмір сүрсе, түсі жағынан еркектерге ұқсайтын болады. Сондықтан U. dispar maliensis тұтқында көбейту қиын деп есептеледі.

Тұтқындық

Uromastyx Мароккода жануарлар саудасы мен емдік мақсаттар үшін ережесіз түрде табиғаттан алынып жатыр, олардың елде қорғалатын статусына қарамастан; жануарлар сатылатын жағдайлар көбінесе өте нашар, тығыздық жиі кездеседі. Тарихи тұрғыдан алғанда, тұтқын Uromastyx-тың өмір сүру көрсеткіші төмен болды, себебі олардың тамақтану және орталық ортаға қажеттіліктері толыққанды түсінілмеді. Соңғы жылдары білім күрт артты, тиісті тамақтану мен күтім олардың өмір сүру көрсеткішін және ұзақ өмір сүруін жапайы табиғаттағылармен салыстырылатын, тіпті олардан асып түсетін деңгейге жеткізді. Жақсы күтіммен олар 25 жылдан астам, мүмкін 60 жылға дейін өмір сүре алады.

Адамның тұтынуы

U. dispar maliensis, арал аралы арабтары "дабб" (ضَـبْ) деп атаған, Арабия түбегіндегі бедуиндердің, әсіресе Арабияның ішкі және шығыс аймақтарында тұратындарының тарихи түрде тамақ ретінде пайдаланған. Бұл кесіртке бұрын "Арабияның мәзірлік тағамы" саналған. Бедуиндер ислам пайғамбары Мұхаммедке уромастикс әкелгенде, Мұхаммед оны жемеді, бірақ мұсылмандарға оны жеуге тыйым салған жоқ; соның салдарынан Мұхаммедтің серігі Халид ибн Уәлид оны жеді. Яһуди дінінде бұл кесіртке дәстүрлі түрде Киелі кітаптағы цэв ретінде танылады, ол жеуге тыйым салынған сегіз "жерде қозғалатын" жануардың бірі және діни тазалықты бұзады. Тауратта былай делінген: «Жер бетінде жорғалап жүретін жануарлардың арасында сендер үшін лас болып саналатындары: құйрық, егеуқұйрық, әр түрлі шаян (цэв); кесіртке, құрт, игуана, шұбар және хамелеон» (Леуіліктер 11:29-30).