Кіріспе

Құс түрі. Ағаш үкі (Lullula arborea) – үкілер тұқымдасының жалғыз қазіргі түрі. Ол Еуропаның көп бөлігінде, Таяу Шығыста, Батыс Азияда және Солтүстік Африка тауларында таралған. Ол көбінесе өзінің ареалының батысында қоныстанады (көшпейді), бірақ осы сайрақ құстың шығыс популяциялары көбірек көшіп-қонып, қыста оңтүстікке қарай жылжып жүреді. Ағаш үкісінің екі түршесі бар: L. a. arborea және L. a. pallida. Біріншісі Еуропаның солтүстік аймақтарында, ал екіншісі ағаш үкісінің таралған жерінің оңтүстігінде кездеседі. Олардың рационының көп бөлігі тұқымдардан тұрады, бірақ көбелек шағылысу кезеңінде жәндіктер де жейді. Шамамен кішкентай құс, ағаш үкісінің ұзындығы 13,5-15 сантиметр аралығында, ал көк үкіден шамамен 20% қысқа. Ол қоңыр түсті құс, бауыры ақшыл, ал құйрығының ұшы ақ.

Таксономия және жүйелеу

Ағаш құйрығы 1758 жылы швед табиғаттанушысы Карл Линней өзінің "Systema Naturae" еңбегінің оныншы басылымында сипаттап, оған Alauda arborea деген екі атау берді. Бұл екі атау 1676 жылы ағылшын орнитологы Фрэнсис Уиллугби өзінің "Ornithologiae libri tres" еңбегінде қолданған латынша атаумен бірдей. Қазір ағаш құйрығы Lullula туысына жатады, оны 1829 жылы неміс табиғаттанушысы Иоганн Якоб Кауп енгізген. Аталған туыс атауы француз тіліндегі "Lulu" сөзінен шыққан, бұл атауды де Бюффон бұл құсқа берген. Французша атауы – "Alouette lulu", ал ғылыми атауы – "Lullula arborea" оның әнінен алынған.

Сипаттама

Бұл ұзындығы 13,5 - 15 см құс, көк шаяннан шамамен 20% қысқарақ, сәл кішірек. Ағаш құсының жоғарғы жағы негізінен қоңыр, ал төменгі жағы ақшыл, бірақ мойнында ерекше көзге түсетін ақ жолақты суперцилиар кездеседі. Оның басындағы шоқысы өте кішкентай және көбінесе жасырын болады. Ұшқанда қысқа құйрығы және кең, қысқа қанаттары байқалады. Құйрығының ұшы ақ түсті, бірақ көкқұйрықтан айырмашылығы, құйрығының шеттері мен қанаттарының артқы жиегінде ақ жолақ жоқ. Ән салайтын құс, ағаш құсының әні әуенді, ырғақты, көбінесе "лу-лу-лу" деп дыбылдайды. Сол жылы Шығыс Германиядағы тығыздығы 0,29-дан 5,0 жұпқа дейін, ал Оңтүстік Англияда 0,1-ден 0,25 жұпқа дейін болды, ең қолайлы орталарда тығыздық жоғарырақ болды. Дегенмен, 1990 және 2000 жылдары Еуропа бойынша популяция саны өзгеріп, қазіргі кездегі тығыздық туралы мәліметтер жоқ. Ағаш құсының таралған аймағы – батыста Англия, оңтүстікте Мысырдың бір бөлігі, шығыста Иран мен Түрікменстан, солтүстікте Скандинавия түбегі. Олар қарағайлы орманның арасындағы кеңістіктерді және құрғақ далаларды жақсы көреді, сондай-ақ жаңадан отырғызылған қарағайлы жас ағаштарды ұнатады. Бұл құсты қалаларда да сирек кездестіруге болады. Мысалы, 1950 жылы Лондонның Путни-Хит маңындағы басты жолда бір жұп құс тіркелген. Осы құстың санының азаюына мекендеу орындарының жойылуы себеп болып отыр, құрғақ шалғындықтар, тыныш жатқан жерлер, жазық далалар мен жайылымдар Солтүстік Еуропаның ауыл шаруашылығына, тастауға және құрылысқа жұмсалып жатыр. Англиядағы соңғы орман өрттері де құстың популяциясына зиян келтірді, ағаш құсының қорғалатын мекендеу орындарының бір бөлігі жойылды.

Мәдениетте

Ағаш құсқыны екі көрнекті ақынның шығармаларында еске алынған. Герард Мэнли Хопкинстің "Ағаш құсқыны" атты туындысы британдық табиғат поэзиясының қалыпты дәстүрінен өзгеше болып, құстың әнін жаңадан құрастырылған сөздермен бейнелеуге тырысады. Шотландиялық ақын Роберт Бернс "Ағаш құсқынына" арналған өлеңінде құстың "жағымды әуенінен" айтқан. Қазіргі таңда Шотландияда ағаш құсқыны жоқ және Бернс Карлайлдың оңтүстігіне ешқашан сапар шекпегендіктен, көптеген адамдар Бернс бұл құспен кездеспегенін, ал шындығында Шотландияда ағаш құсқыны деп аталған қарақұйрық құстың әні туралы жазғанын болжайды. Дегенмен, ағаш құсқыны кейде Шотландияда көрінеді және Бернс осы құс туралы жазған болуы мүмкін. Бұл Пертширдегі Клиниктен келген пастордың Ескі статистикалық есептемесіндегі жазбасымен расталады: "Көктем және күз мезгілінде Лунанның жағасында ағаш құсқынының әуені естіледі; оның түнгі әнінің ерекше әуенді, көңілді дыбысы бар және ол көбінесе бұлбұлдың [Philomel] әні деп жаңылысқан."

Мәртебе

2004 жылы Еуропада орман құсқыларының көбейіп өсетін популяциясы 1,3 миллионнан 3,3 миллионға дейін жұптармен бағаланды. Еуропа әлемдік популяцияның 75-94% құрайды, яғни оның дүние жүзіндегі ареалында 4,15 миллионнан 13,2 миллионға дейін жекелеген құстар бар. Орман құсқыларының саны Еуропа бойынша ауытқып келген, оның ішінде Ұлыбританиядағы нақты деректер осы ауытқуды көрсетеді. 1981 жылы Англияда шамамен 400 көбейіп өсетін жұп болды. Орман құсқыры IUCN Қауіп астындағы түрлердің Қызыл тізімінде «ең аз қызықтыратын» санатында тіркелген, яғни оның жойылу қаупі қазіргі уақытта жоқ.