Кіріспе

Мартиņi немесе Мартиņdiena – пиегуля мен мал бағудың уақыты аяқталатын ежелгі латыш қысқы мерекесі. Күн күнтізбесі бойынша Мартиņdiena күзгі теңдік күні (Miķeļi) мен қысқы күн тоқырауы (Ziemassvētki) арасындағы орта нүктені көрсетеді және қараша айының ортасында тойланады. Мартиņi Veļu laiks (Өлілер уақыты) аяқталғанда, Ledus laiks (Мұз уақыты) басталады, осы кезде батпақтар кешіп өтуге қолайлы болып, атты қарулы шабуылдар күтілген.

Сент-Мартин сектасымен қарым-қатынасы

Мереке XVI ғасырдан бұрын өз атын алған, сол кезде Ливон ордені шіркеулерді реформалаған кезеңде, Рим сарбазы Мартиннің (Мартин) құрметіне арналған қасиетті естелік күні болды. Мартин атқа мініп, суықтан қиналып жүрген кедейге плащын сыйлаған. Кейін түсінде оның Иса екенін білген. Христиан аңызы бойынша, Мартин епископ болғысы келмегендіктен, құс қорасына тығылған, бірақ жергілікті шіркеу өкілдері тауықтардың шуынан оны тауып алған. Сондықтан латыш Мартиньи сенімдері мен болжамдары жылқы мен киіммен ғана емес, сонымен қатар құс союмен және Мартиньи балаларының шеруімен байланысты.

Киіммен болжау

Мартиньескі түнде қыздар ұйықтамас бұрын юбканы бөлменің ортасына лақтыру керек; кім оны түсінде жинаса, соның күйеуі болады. Мартинье қарсаңында сол күні киген барлық киімдерді жерге тастау керек; түнде кім жинаса, соның жарға болатыны сөз.

Әтеш сойылуы

Кешке қарай, Мартиньи мерекесі алдында, қоралардың құрметіне әтеш құрбандыққа шалынды, оның жылқыларды қыста аурудан сақтайтынына сенді. Петерис Шмитстің жинақтаған "Латвия халық нанымдары" ескі дәстүрлердің мынадай сипаттамаларын қамтиды:

"[ ]Жер иесі әтешті алып, жылқы қорасына әкелді, бір жылқының алдында тоқтады және әтешті жылқының айналасында күн бағытымен емес, кері бағытта айналдырды. Осы рәсім әрбір жылқыға жасалды, содан кейін жер иесі әтешті өлтірді, оны бір шелек сұлының үстінде ұстап, қанымен толық бойын мазалады. Осы қанды сұлы астық шөп салатын шөптеске құйылып, барлық жылқылар жеді. Әтештің қанды басы мен мойнымен қораның қаптамасы мен есік доғасы майланды, ал еденге крест салғышты. [ ]" (1832) "Мартиņвакарада бір нан алып, жылқы қорасына барды. Сол жерде әтеш сойып, оның қанымен әрбір жылқының сол артқы аяғын мазалады. Содан кейін нан мен әтеш жылқылардың айналасында айналдырылды, осылайша жылқылар зұлым рухтар мен олардың кездейсоқ инкубтарынан сақталды".

Мартиньидің балалары

Мартиньидегі маскарадты шерулер Мартиньидің емделуіне көмектесті, ал Мартиньидің балаларымен немесе мартиньилермен жаяу жүргендер: "Мартиньи кешінде жастар киініп, сыйлықтар сұрап аралап, сосын барлығын бірге төкті". (1781) "Мартиньи қарсаңында Мартиньи балалары Мартиньиді таяқтармен қуды". Егер Мартиньи балалары өздерінен біреуді ұрса, онда төсек астына жасырмаңыз, себебі сонда ол адам өмір бойы қорқып жүреді". "Мартиньи қарсаңында ер адамдар ауылды аралап, жаман күштерден келгендей шапан киіп, өрілген сабаннан белбеу тағып, тікпеге құйрық тігіп, балаларды қорқытып, оларды ата-аналарына бағынуға үйретпек болды". (1852)

Мартиņdiena дәстүрі басқа елдерде

Мартиньи күнінің дәстүрлері Еуропа елдерінің көптеген азаматтарына белгілі. Немістер бұл мерекені Мартинштаг деп атайды, ағылшындар – Мартинмас, шведтер – Мартенсафтон, даниялықтар – Мортенсдаг, финдер – Мартинпяйвэ, ал эстондықтар – Мардипяев деп атайды. Орта ғасырлардан бері бұл мереке жылқыға табыну және рыцарь дәстүрімен байланысты. Австрияда, Германияда және Нидерландыда Мартиньи қарсаңында балалардың әсем шеруі шамдар мен фонарьлармен өтеді. Бұл күні дәстүрлі мерекелік тағам – қуырылған қаз.