Кіріспе
XIX ғасырдың басында Солтүстік Америкадағы АҚШ тері саудасы ауданы – Орегон елі. Орегон елі – Солтүстік Американың Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы кең аймақ, ол XIX ғасырдың басында Ұлыбритания мен АҚШ арасында ұзақ дауға себеп болды. 1818 жылғы келісіммен белгіленген аймақтың шекаралары 42° солтүстік ендіктің оңтүстігінде, 54°40′ солтүстік ендіктің солтүстігінде, Роки тауларының батысында, Тынық мұхитына дейін және шығысында Континенттік бөлініске дейін созылды. Бұл келісімде жергілікті халықтардың аймаққа деген құқықтары ескерілмеді. 1818 жылғы келісімнің III бабы екі елге де он жылға ортақ басқару құқығын берді, жерді иеленуге рұқсат берді және барлық сауда үшін еркін қатынас кепілдігін ұсынды. Алайда, екі ел де халықаралық келісімнің шарттарына қатысты дауласты. «Орегон елі» – американдық атау, ал британдықтар бұл аймақты «Колумбия округі» деп атады. Ал жергілікті халықтар бұл аймақта замана-заманадан бері өмір сүрген, бірақ олардың құқықтары американдық және британдық құқықтық жүйелерде тиісінше танылмады. Салмон өзені бойындағы археологиялық зерттеулер адамдар кем дегенде 16 000 жыл бұрын осы жерде өмір сүргенін көрсетеді және олар Тынық мұхитының жағалауымен көшіп, содан кейін Колумбия өзені арқылы континенттің ішкі аймақтарына тараған болуы мүмкін. 1810 жылға дейін британдық және француз-канадтық тері саудагерлері Орегон еліне кірген, ал 1830-шы жылдардың ортасынан бастап американдық қоныс аударушылардың келуі Орегонның Уақытша үкіметінің құрылуына әкелді. Колумбия өзенінен солтүстікке қарайғы жағалау аймақтары теңіз тері саудасымен айналысатын барлық елдердің кемелеріне таныс болды, олардың көпшілігі 1790-1810 жылдары Бостоннан келген. Гудзон шығанағы компаниясы, оның Колумбия департаменті Орегон елінің көп бөлігін, сондай-ақ солтүстікке қарай Жаңа Каледонияны және 54°40′ солтүстік ендіктен өтетін Юкон өзенінің салаларын қамтыды. Компания аймақтағы британдық мүдделерді басқарды және өкілдік етті. 1844 жылғы АҚШ президенттік сайлауында бұл мәселе талқыға түскеннен кейін, Ұлыбритания мен АҚШ 1846 жылы Орегон келісімі арқылы мәселені шешуге келісті. Келісім 49-шы параллельде (Ванкувер аралынан басқа) британдық-американдық шекараны белгіледі. Бірлескен иелік аяқталғаннан кейін, 49-шы параллельдің оңтүстігіндегі аймақ АҚШ-тың Орегон территориясына айналды, ал солтүстік бөлігі Британдық Колумбия және Ванкувер аралының британдық колонияларының құрамына кірді. Бұрын Орегон елі деп аталған аймақ қазіргі таңда Канаданың Британдық Колумбия провинциясының және АҚШ-тың Орегон, Вашингтон және Айдахо штаттарының, сондай-ақ Монтана және Вайоминг штаттарының бір бөлігін қамтиды.
Oregon Country was a large region of the Pacific Northwest of North America that was subject to a long dispute between the United Kingdom and the United States in the early 19th century. The boundaries of the area, which had been created by the Treaty of 1818 without recognizing indigenous claims to the area, consisted of the land north of 42° N latitude, south of 54°40′ N latitude, and west of the Rocky Mountains down to the Pacific Ocean and east to the Continental Divide. Article III of the 1818 treaty gave joint control to both nations for ten years, allowed land to be claimed, and guaranteed free navigation to all mercantile trade. However, both countries disputed the terms of the international treaty. Oregon Country was the American name while the British used Columbia District for the region. Meanwhile, Indigenous nations had lived in the area since time immemorial, though with little legal recognition in the American and British legal systems. Evidence along the Salmon River shows people lived there at least 16,000 years ago, and may have populated the continent after migrating along the Pacific Coast, then following up the Columbia River into the interior. British and French Canadian fur traders had entered Oregon Country prior to 1810 before the arrival of American settlers from the mid 1830s onwards, which led to the foundation of the Provisional Government of Oregon. Its coastal areas north from the Columbia River were frequented by ships from all nations engaged in the maritime fur trade, with many vessels between the 1790s and 1810s coming from Boston. The Hudson's Bay Company, whose Columbia Department comprised most of the Oregon Country and north into New Caledonia and beyond 54°40′ N, with operations reaching tributaries of the Yukon River, managed and represented British interests in the region. After the dispute became an election issue in the 1844 U. S. presidential election, the United Kingdom and the United States agreed to settle the problem with the Oregon Treaty in 1846. It established the British American boundary at the 49th parallel (except Vancouver Island). With the end of joint occupancy, the region south of the 49th parallel became Oregon Territory in the United States while the northern portion became part of the British colonies of British Columbia and Vancouver Island. The area which once encompassed Oregon Country now lies within the present day borders of the Canadian province of British Columbia and the entirety of the U. S. states of Oregon, Washington, and Idaho, as well as parts of Montana and Wyoming.
Топоним
"Орегон" атауының ең ерте дәлелі испан тілінде кездеседі. "Орейхон" термині 1598 жылы жаңа испандық Родриго Мотезума жазған "Relación de la Alta y Baja California" тарихи хроникасынан алынған. Бұл хроникада испандық саяхатшылар Солтүстік Америка аумағына енген кезде Колумбия өзеніне сілтеме жасалған, бұл аумақ жаңа Испания вице-корольдігінің бір бөлігіне айналды. Бұл хроника Орегон атауының алғашқы топографиялық және тілдік көзі болып табылады. Аймақтың оңтүстік бөлігінде өсетін "Орегано" сияқты испандық тегі бар тағы екі көз де бар. Америка аумағын испандықтар атқаған болуы мүмкін, себебі Испанияда "Arroyo del Oregón" сияқты елді мекендер бар, ол Сиудад-Реал провинциясында орналасқан. Сондай-ақ, испан тіліндегі "el Orejón" сөзіндегі g әрпінің j әрпіне ауысуы да ескерілуі керек. Тағы бір теория бойынша, француз-канадтық тері компаниясының қызметкерлері Колумбия шатқалындағы күшті желдерге байланысты Колумбия өзенін "дауыл өзені" ("le fleuve d'ouragan") деп атаған. Джордж Р. Стюарт 1944 жылы "American Speech" журналында жариялаған мақаласында, атау 18 ғасырдың басында жарық көрген француз картасындағы гравердің қатесінен туындаған деп мәлімдейді. Картада Висконсин өзені ("Ouisiconsink") "Ouaricon sint" деп жазылып, екі жолға бөлінген, "sint" сөзі төменде қалған, соның салдарынан батысқа қарай ағатын "Ouaricon" деген өзен бар сияқты көрінеді. Бұл теория "Орегон географиялық атауларында" "ең сенімді түсіндірме" ретінде мойындалған.
Ертедегі барлау
1792 жылы Джордж Ванкувер Пьюджет сауынын зерттеді. Ванкувер 4 маусымда, 1792 жылы оны Ұлыбританияның иелігі деп жариялады және оны өзінің офицерлерінің бірі, лейтенант Питер Пьюджеттің құрметіне атады. Александр Маккензи Солтүстік Американы Жаңа Испанияның солтүстігінен құрлықпен кесіп өткен алғашқы еуропалық болды, 1793 жылы қазіргі Британ Колумбиясының орталық жағалауындағы Белла-Кулаға жетті. 1805-1806 жылдары Мериуэтер Льюис және Уильям Кларк Льюис пен Кларк экспедициясы аясында АҚШ үшін осы аумақты зерттеді. Дэвид Томпсон Монреальде орналасқан Солтүстік-Батыс компаниясы үшін жұмыс істей отырып, 1807 жылдан бастап аймақтың көп бөлігін зерттеді, өзінің досы және әріптесі Саймон Фрейзермен бірге Фрейзер өзенінің сағасына дейін 1808 жылы оны іздеп жетті, оның солтүстік бөліктерінде, Жаңа Каледониядағыдай, Колумбия өзені екенін анықтауға тырысты, онда ол "Tacoutche Tesse" деген даклех атауымен белгілі болған. Томпсон Колумбия өзенінің бүкіл ұзындығын жүзіп өткен алғашқы еуропалық болды. Саяхаты барысында оның тобы 1811 жылдың 9 шілдесінде Жылан өзенімен қосылатын жерде кемпінг құрды. Ол елдің Ұлыбританияның иелігінде екенін және Солтүстік-Батыс компаниясының осы жерде сауда бекетін салуға ниеттенгенін жариялайтын бағана мен хабарлама орнатты. Кейінірек, 1811 жылы сол экспедицияда ол Колумбия өзенін толығымен зерттеуді аяқтады және Джон Джейкоб Астордың бақытсыз "Тонкин" кемесі кеткеннен кейін екі ай өткен соң жартылай салынған Форт Асторияға келді.
Аумақтық эволюция
Орегон өлкесі бастапқыда Ұлыбритания, Франция, Ресей және Испания тарапынан талап етілді; Испанияның талабы кейіннен АҚШ-қа өтті. Бастапқыда талап етілген аймақтың аумағы бұрыңғы болды, ондаған жылдар бойы 1818 жылғы АҚШ-Британ келісімінде белгіленген нақты шекараларға дейін қалыптасты. АҚШ өзінің талабын 1792 жылы Роберт Грейдің Колумбия өзеніне кіргеніне және Льюис пен Кларк экспедициясына негіздеді. Ұлыбритания өзінің талабын Дэвид Томпсонның Колумбия өзенін құрлықтан зерттеуіне, сондай-ақ жағалау бойындағы бұрынғы ашылулар мен зерттеулерге негіздеді. Испанияның талабы 1493-94 жылдарғы Inter caetera және Тордесильяс шарттарына, сондай-ақ 18-шы ғасырдың соңындағы Тынық мұхитының жағалауын зерттеулеріне сүйенді. Ресей өзінің талабын аймақтағы барлау және сауда әрекеттеріне негіздеді және 1821 жылғы жарлық арқылы 51-ші параллельдің солтүстігіндегі аймаққа иелігін жариялады, бірақ бұл басқа елдер тарапынан тез жоққа шығарылды және 1824 және 1825 жылдары АҚШ және Ұлыбританиямен жасалған жеке шарттармен 54°40′N-ге дейін шегерілді. Испания 1790 жылдарғы Нутка конвенциялары арқылы өзінің эксклюзивті талаптарынан бас тартты. Нутка дағдарысынан кейін Нутка конвенциясында Испания Ұлыбританияға Солтүстік-Батыс Тынық мұхитында құқық берді, бірақ испан Калифорниясының солтүстік шекарасын белгілемеді, сонымен қатар испандықтардың Солтүстік-Батыс Тынық мұхитындағы құқықтарын жоймады. Кейіннен Испания 1819 жылғы Адамс-Онис шартының аясында 42-ші параллельдің солтүстігіндегі аумақтарға қатысты барлық қалған талаптарынан АҚШ-қа өткізді. 1820 жылдары Ресей 54°40′ оңтүстігінде және 141-ші меридианның шығысындағы талаптарынан бас тартты. Осы аралықта АҚШ және Ұлыбритания 1818 жылғы ағылшын-американдық конвенцияға келісім жасады, ол екі елдің аумақтары арасындағы шекараны батысқа қарай 49-шы параллель бойымен, Роки тауларына дейін созды. Екі ел Роки тауларының батысындағы Тынық мұхитына дейінгі жерді "бірлесіп иеленуге" келісті. 1843 жылы қоныс аударушылар өз үкіметін құрды, ол Орегонның Уақытша үкіметі деп аталды. Заң шығару комитеті "Органикалық заң" деп белгіленген заңдар жинағын жасады. Ол үш мүшеден тұратын атқару комитетін, сот жүйесін, милицияны, жер заңдарын және төрт округті құруды қамтыды. 1843 жылғы Органикалық заңның мәні, әсіресе оның конституциялық немесе заңдық екендігі туралы түсініксіздіктер мен даулар болды. 1844 жылы жаңа заң шығару комитеті оны заңдық деп қарастыруға шешім қабылдады. 1845 жылғы Органикалық заң қосымша өзгерістер енгізді, оның ішінде британдық азаматтардың үкіметке қатысуына рұқсат берді. 1846 жылғы Орегон шарты АҚШ-тың юрисдикциясының шекараларын белгіледі, бірақ уақытша үкімет 1849 жылға дейін, Орегон аумағының бірінші губернаторы келгенге дейін жұмыс істеді. Орегон саясаткерлерінің бір тобы Орегонның саяси дамуын тәуелсіз мемлекетке айналдыруға үміттене білді, бірақ 1848 жылы, Мексика-Америка соғысынан кейін төрт ай өткен соң, АҚШ-қа қосылуға басымдық берілді.
Ерте тұрақтандыру
1805 жылы американдық Льюис және Кларк экспедициясы осы аймақты алғаш рет ресми түрде зерттеді, Колумбия өзенінің сағасына жақын жерде Форт Клатсопте еуроамерикалықтардың алғашқы уақытша қонысын құрды. Екі жылдан кейін, 1807 жылы Монреальдегі Солтүстік-Батыс компаниясының өкілі Дэвид Томпсон Атабаска асуы арқылы, Колумбия өзенінің бастауына жақын жерден Орегон өлкесіне солтүстіктен енді. Ол өзеннің толық ұзындығымен Тынық мұхитына дейін жүзіп өтті. 1810 жылы Джон Джейкоб Астор Форт Асторияда Америка Тынық мұхиты тері компаниясының тері сауда бекетін салуды тапсырды және бастады, бұл Льюис пен Кларктың бұрынғы Форт Клатсоп жерінен 5 миль (8 км) қашықтықта орналасқан еді. 1811 жылы аймақтағы алғашқы тұрақты еуроамерикалық қоныстың құрылысын аяқтады. Бұл қоныс кейін қазіргі Орегон штатының Астория қаласының ядросына айналды. Форт Астория салынысымен бірге Томпсон Колумбия өзенімен төмен сапар шегіп, Токвин кемесі кеткеннен кейін екі ай өткен соң жартылай салынған американдық Форт Асторияны көрді. Саяхаты барысында Томпсон Колумбия және Жылан өзендерінің қосылған жеріне жақын болашақ Форт Нез Персес орналасқан жерді британдық тәждің иелігіне алды. Бұл талап американдық және британдық тері саудагерлері арасындағы қысқа мерзімді бәсекелестіктің бастауы болды. 1812 жылғы соғыс кезінде Форт Астория британдықтар тарапынан басып алынып, Солтүстік-Батыс компаниясына сатылды. Британдықтардың басқаруымен Форт Астория Форт Джордж деп аталды. 1821 жылы Солтүстік-Батыс компаниясы Гудзон шығанағы компаниясымен біріктірілгенде, британдық парламент Колумбия округі мен Руперт жеріндегі британдық азаматтарға Жоғарғы Канада заңдарын жүргізуге және Гудзон шығанағы компаниясына осы заңдарды орындау құқығын беруге шешім қабылдады. Бас директор Джон Маклауглин 1824 жылы ауданның операцияларын басқарушы болып тағайындалды. Ол 1824 жылы өңірлік компанияның штаб-пәтерін Форт Ванкуверге (қазіргі Ванкувер, Вашингтон) көшірді. Форт Ванкувер түрлі текті адамдардан құралған, шотландтық канадалықтар, ағылшыздар, француз канадалықтары, гавайиліктер, алгонкиндер және ирокездер, сондай-ақ жергілікті халықтармен үйленген компания қызметкерлерінің ұрпақтарынан тұратын гүлденген колонияның орталығы болды. Астор Роки тауларындағы Американдық тері компаниясы арқылы Орегон өлкесінің терісі үшін бәсекелестікті жалғастырды. 1820 жылдары бірнеше американдық саяхатшылар мен саудагерлер Роки тауларынан тыс жерлерге сапар шекті. Льюис пен Кларк экспедициясынан соң, сондай-ақ аймақтағы тері саудасын канадалық тері компаниялары консолидациялағаннан кейін, Джедедая Смит және Джим Бекворт сияқты американдық тау адамы Роки тауларына кіріп, Калифорния мен Орегонға дейінгі үнділік жолдарды ұстанды. Олар құртқа тұзақ құрып, бобёр терісі мен басқа да терілерді іздеді. Орегон өлкесінде Гудзон шығанағы компаниясының шекаралық аймақтарды тым көп аулау арқылы "тері шөліне" айналдыру саясатының салдарынан оларды алу қиын болды, осылайша американдық саудагерлер ештеңе таба алмады. Тау адамы, канадалық тері компанияларының метис қызметкерлері сияқты, үнділердің салтын қабылдады және көптегендері үнді әйелдеріне үйленді. Орегон өлкесі туралы хабарлар АҚШ-тың шығысында тарады. Кейбір шіркеулер индейлерді дінге көшіру үшін миссионерлер жіберуге шешім қабылдады. Нью-Йорктік методист пасторы Джейсон Ли Орегонның алғашқы миссионері болды. 1834 жылы Уилламет аңғарында индейлер үшін миссионерлік мектеп салған. Америкалық қоныс аударушылар 1840 жылдардың басында Орегон жолы арқылы шығыстан келе бастады және әр жыл сайын олардың саны артып келеді. Шиеленіс күшейіп, Орегон шекаралық дауына әкелді. Екі тарап та қоныс аударушылар аймақты кім басқаратынын анықтайтынын түсінді. Гудзон шығанағы компаниясы, бұрын табысты тері саудасына кедергі келтіргендіктен қоныстануға қарсы болған, кейіннен өз ұстанымын өзгертті. 1841 жылы сэр Джордж Симпсонның бұйрығымен Джеймс Синклер 100-ден астам қоныс аударушыларды Ред-Ривер колониясынан Форт Ванкувер маңындағы HBC фермаларына қоныстандыруға жетекшілік етті. Синклер экспедициясы Роки тауларын Колумбия аңғарына, қазіргі Радиум Ыстық бұлақтарына жақын Британдық Колумбияға кесіп өтіп, содан кейін Кутенай өзені мен Колумбия өзенімен оңтүстік-батысқа қарай, жақсы орналасқан Йорк Фабрикасы Экспресс сауда жолының оңтүстік бөлігімен жүрді. Канадалықтардың күш-жігері тым кеш болды. 1843 жылғы "Ұлы көші-қон" немесе "1843 жылғы вагон пойызы" деп аталған шарада шамамен 700-ден 1000-ға дейін америкалық эмигранттар Орегонға келді, бұл жағдайды шешуге жеткілікті болды.
Орегон келісім-шарты
1843 жылы Уилламет аңғарындағы қоныс аударушылар Шампог қаласында уақытша үкімет құрды. АҚШ-тағы саяси қысым бүкіл Орегон аймағын басып алуға бағытталды. Американың оңтүстігіндегі экспансионистер Техас штатын қоса аннексиялауды қаласа, ал солтүстік-шығыстағы әріптестері Орегон аймағын аннексиялауға мүдделі болды. Бұл екі аннексияның параллель түрде жүруі маңызды деп есептелді, себебі Техас штаттарының басқа штаттар мен аумақтарға жақын орналасуы оларды құлдыққа жақтас, ал Орегонды құлдыққа қарсы болуы мүмкін деген пікір қалыптасты. 1844 жылғы АҚШ президенттік сайлауында демократтар екі аймақты да кеңейтуді ұсынды. Бірақ президент болып сайланғаннан кейін Джеймс К. Полк Орегон аймағын АҚШ-қа қосудың солтүстік шекарасы ретінде 49-шы параллельді қолдады. Полктің Техасты аннексиялауды қатал түрде қолдауы және Орегон шекарасы туралы дауға үнсіздігі «Елу төрт қырық немесе соғыс!» деген ұранның пайда болуына себеп болды. Бұл ұран аймақтың солтүстік шекарасын білдірді және жиі Полк сайлау кампаниясымен байланыстырылды, бірақ бұл дұрыс емес. Ұранның мақсаты – Оңтүстік экспансионистерін (олардың кейбіреулері құлдық пен еркін штаттардың арасалмақты өзгерту үшін тек Техасты аннексиялауды қалаған) Орегон аймағын аннексиялауға қолдау көрсетуге шақыру болды, бұл манифест тағдырына сенімділікті күшейтуге бағытталған. Ал Британ үкіметі Колумбия өзенінен солтүстікке қарайғы барлық аумақты бақылауға ұмтылды. Бұл демонстрацияға қарамастан, екі елдің де 70 жылдың ішінде үшінші рет бір-бірімен соғысқысы келмеді. Нәтижесінде, екі ел 1846 жылғы Орегон шарты арқылы бейбіт келісімге келді. Шартаға сәйкес, Континенттік бөліністің батысындағы аумақ 49-шы параллель бойымен Джорджия бұғазына дейін бөлінді, ал Ванкувер аралының барлығы британдық басқаруда қалды. Бүгінгі күні бұл шекара Британдық Колумбияны көршілес Вашингтон, Айдахо және Монтана штаттарынан бөліп тұрады.
Гадсон шығанағы компаниясы
1843 жылы HBC өзінің Колумбия бөлімінің штаб-пәтерін Форт-Ванкуверден Ванкувер аралындағы Форт-Викторияға көшірді. Солтүстікке қарай жылжу жоспары 1820-жылдарға дейін созылған. Джордж Симпсон осы жылжудың басты қозғаушы күші болды, ал Джон Маклауглин – басты кедергі. Маклауглин өмірін Колумбия бизнесіне арнаған еді, ал оның жеке мүдделері Уилламет аңғарындағы өсіп келе жатқан елді мекендермен тығыз байланысты болды. Ол Симпсонның солтүстікке жылжу туралы ұсыныстарына сәтсіз күресті. 1842 жылы Симпсон штаб-пәтерді Ванкувер аралына көшіру туралы соңғы шешім қабылдаған кезде, оның мұның көптеген себептері болды. Солтүстік Америкада тері саудасының күрт төмендеуі байқалды. Керісінше, HBC Гавайи сияқты Тынық мұхит нарықтарына шабақ пен ағаш экспорттау арқылы пайдасын арттырып келе жатқан еді. Ванкувер аралында көмір кен орындары табылды, ал «Бейвер» сияқты бу кемелері көмірдің экономикалық және стратегиялық маңыздылығын көрсетті. Жалпы, HBC Тынық мұхитқа бағытталған теңіз тасымалына көшті және континенттің ішкі аймақтарынан алшақтады, бұл Виктория портын Колумбия өзеніндегі Форт-Ванкуверге қарағанда әлдеқайда ыңғайлы етті. Өзен сағасындағы Колумбия бары қауіпті болды және кемелердің өтуі үшін апталар немесе айлар бойы күтіп отыруға әкеп соқты. Ірі кемелер мүлдем өзенге кіре алмайтын. Төменгі Колумбия бойындағы американдық қоныс аударушылардың санының артуы Симпсонға Форт-Ванкувердің ұзақ мерзімді қауіпсіздігіне күмән келтіруге себеп болды. Ол, негізінен, соңғы шекаралық мәселе Колумбия өзенінің бағытын ұстанбайтынын сезді. 1842 жылы АҚШ кем дегенде Пьюджет-Саундты талап етуі мүмкін деп ойлады, ал британ үкіметі Ванкувер аралын есепке алмай, 49-шы параллельге дейін солтүстікке қарай шекараны қабылдауы мүмкін. Маклауглиннің кешіктіру әрекеттеріне қарамастан, HBC 1830-жылдары Форт-Ванкуверден Ванкувер аралы мен солтүстік жағалауға қарай жылжу процесін бастаған еді. 1840 жылдан кейін Уилламет аңғарына келген американдық қоныс аударушылардың санының өсуі бұл қажеттілікті одан да шұғыл етті.
Орегон аумағы
1848 жылы Орегон өлкесінің АҚШ бөлігі ресми түрде Орегон территориясы ретінде құрылды. 1849 жылы Ванкувер аралы британдық тәждің колониясы – Ванкувер аралының колониясы болды, ал 1858 жылы материк Британдық Колумбия колониясы ретінде құрылды. Орегон территориясы құрылғаннан кейін көп ұзамай Колумбия өзенінің солтүстігіндегі аймақты бөліп шығаруға әрекеттер жасалды. Монтичелло конвенциясының нәтижесінде Конгресс 1853 жылдың басында Вашингтон территориясын құруға келісім берді. Президент Миллард Филлмор жаңа территорияны 1853 жылдың 2 наурызында бекітті.