Кіріспе

Қытай философиясындағы абсолюттік ұғымы

Қытай философиясында тайцзи (t=太極) – ғаламның және оның барлық деңгейдегі құбылыстарының космологиялық күйі. Ол Инь мен Янның, Бес Элементтің өзара әрекеттесуін және, ақырында, ғаламдағы барлық нақты заттарды қамтиды. Көбірек нақты айтқанда, тайцзи – Қытайға тән діни және философиялық дәстүрлердегі тұжырымдамалық ағым. Ол акупунктура саласында және дәстүрлі қытай медицинасында, сондай-ақ Қытай мәдениетінің ықпалындағы аймақтарда зерттеледі және қолданылады.

Этимология

Тайцзи (lang=zh) – «тай» (lang=zh) және «жи» (lang=zh) сөздерінің бірігісінен құралған. «Тай» сөзі «үлкен, құдіретті, ең жоғары, шексіз, аса» деп аударылуы мүмкін, және ол «үлкен, ірі, құдіретті» (c=大) деген мағынаны білдіретін қытай сөзінің суперлятивтік түрі болып табылады. «Жи» сөзі тікелей «полюс; ең жоғары нүкте; шексіз» деп аударылады, бірақ ағылшын тіліндегі «полюс» сияқты, «жи» географиялық полюстерді де білдіруге қолданылады. Екі сөзді біріктіргенде, тайцзиді «әлемнің бастауы, көзі» деп түсінуге болады. Космологиялық тайцзидің ағылшын тіліндегі кең таралған аудармалары – «Жоғары Үлкендік» немесе «Құдіретті Үлкендік»; сондай-ақ, «Жоғары Полюс», «Құдіретті Абсолют» немесе «Жоғары Полярлық» деген нұсқалары да бар.

Негізгі түсінік

Зан және Райден ғалымдары тайцзидің онтологиялық қажеттілігін түсіндіреді. Қытай философиясының инь-ян сияқты екі элементті бекітетін кез келген философия, оларды татуластыру үшін термин іздейді, екеуінің де бір дискурс аясында екеніне көз жеткізу үшін. "Ең жоғары түпкілікті" термині "Өзгерістер кітабының" философиясында осы рөлді атқарады. Сун дәуірінде ол Даомен теңестірілген метафизикалық терминге айналды. Тайцзи – барлықтың бастауы болатын ең жоғарғы принцип ретінде түсініледі. Бұл даостық идеяға өте ұқсас: "керілу – Даоның қозғалысы". "Ең жоғары түпкілікті" ян мен иньді жасайды. Қозғалыс янды тудырады, ал оның белсенділігі шегіне жеткенде тыныштыққа ауысады. Тыныштық арқылы "Ең жоғары түпкілікті" иньді жасайды. Тыныштық шегіне жеткенде, қозғалысқа оралады. Қозғалыс пен тыныштық кезекпен алмасып, бір-бірінің бастауына айналады. Инь мен янның айырмашылығы анықталады және екі форма (яғни, инь мен ян) көрінеді. Янның өзгеруі мен иннің бірігуі арқылы 4 бағыт, содан кейін су, от, жер, ағаш, металл деген 5 фаза (усин) пайда болады. Бұл 5 фаза кеңейеді, нәтижесінде үйлесімділік орнатылады. Үйлесімділік орналысқаннан кейін 5 маусым – қыс, көктем, жаз, тамыз және күз пайда болады. Инь мен ян барлық нәрсені құрастырып, деконструкциялайды; бұл процесс мәңгілік, тоқтаусыз және бітпейді. Тайцзи көбінесе "полярлық" деп аударылады, оның арқасында қарама-қарсы ерекшеліктер ашылады, мысалы: кеңею/қысылу, көтерілу/түсу, сағат тілімен/сағат тіліне қарсы. Дегенмен, тайцзи кейде Вужиту диаграммасындағыдай, вужи сияқты монистік ұғым ретінде қарастырылады. Вудзи сөзбе-сөз "шатыры жоқ тірек" деп аударылады, бірақ шексіз, полярлы және/немесе қарама-қарсы деген мағынаны білдіреді. Вуджимен салыстырғанда, тайцзи шектері бар қозғалыс пен өзгерісті сипаттайды. Вуджи ешқандай айырмашылықсыз, уақытсыз, абсолютті, шексіз потенциал болса, тайцзи көбінесе қақтығыс, айырмашылық және дуалистік ретінде дұрыс емес бейнеленеді, ал осы философияның мәні – олардың үйлесімді, салыстырмалы және толықтыратын сипаттарында. Инь мен ян – вужиден туындап, тайцзиге айналатын көріністер.

Чжуанзи

Дао классигі Чжуанцзи тайцзи ұғымын енгізді. Бір (шамамен б.з.д. 3 ғасыр) "Ішкі тараулар" тайцзиді (мұнда "зенит" деп аударылады) лиужимен (六極) салыстырады. Лиужи сөзбе-сөз "алты шексіз нүкте; алты бағыт" дегенді білдіреді, бірақ бұл жерде ол "надир" деп аударылады. Жолдың белгілері мен дәлелдері бар, бірақ оның іс-қимылы мен нысаны жоқ. Оны жеткізуге болады, бірақ қабылдау мүмкін емес. Оны сезінуге болады, бірақ көруге болмайды. Ол тамырынан, аспан мен жердің пайда болуынан бұрын, мәңгілікке дейін бар болған. Ол рухтар мен құдайларды шабыттандырады, аспан мен жерді жаратады. Ол зениттен биік, бірақ биік емес; ол надирден төмен, бірақ терең емес. Ол аспан мен жердің алдында, бірақ көне емес; ол ежелгі заманнан бұрын, бірақ ескі емес.

Хуананьзи

Б.з.д. 2-ғасырдағы Хуананьзиде зэнрен ("нағыз адам; кемелденген адам") және инь мен ян сияқты категориялардан асып түсетін тайцзи туралы айтылады, бұған фусуи мен фанчжу айналары мысал келтіріледі. Фу суи (жанып тұрған айна) күннен от энергиясын жинап алады; Фан чу (ай айнасы) айдан нәр жинап алады. Көк пен жердің арасында не бар екенін, тіпті шебер есепші де санап шығара алмайды. Сондықтан қол өте кішкентай нәрселерді ұстап, қарастыра алады, бірақ күн мен айдың нұрын ұстай алмайды. Егер біреудің қолынан (күшімен) жоғарыдағы ең жоғары түпкілікті (т'ай чи 太極) бір категориядағы [заттарды] жинауға келсе, онда бірден от пен суды да жасай алады. Өйткені инь мен ян ортақ циға ие және бір-бірін қозғайды.

И Цзин

Тайцзи "И-Цзинге" түсініктеме берген "Сици" кітабында да кездеседі. Бұл дәстүрлі түрде Конфуцийге жатады, бірақ б.з.д. 3 ғасырға жуық уақытта пайда болған болуы мүмкін. Сондықтан, "Өзгерістерде" Ұлы Бастапқы Бастау бар. Ол екі негізгі күшті тудырады. Екі негізгі күш төрт бейнені тудырады. Төрт бейне сегіз триграмманы құрайды. Сегіз триграмма бақыт пен бақытсыздықты анықтайды. Бақыт пен бақытсыздық үлкен әрекет алаңын жасайды. Бұл екілік күштердің тізбегі: тайцзи → инь және ян (екі полюстілік) → Сысян (Төрт Символ) → Багуа (сегіз триграмма). Негізгі постулат – барлық нәрсенің "Ұлы Бастапқы Бастауы", т'ай чи – бастапқы мағынасында, "қазық". Кейінгі үнді философтары осы бастапқы бастау идеясына көп ой арнады. Одан да ертерек бастау, у-чи, шеңбер символымен бейнеленген. Осы тұжырым бойынша, тай-чи жарық пен қараңғыға, янь және иньге бөлінген шеңбермен бейнеленген. Бұл символ Үндістанда және Еуропада да маңызды рөл атқарды. Дегенмен, гностикалық дуалистік сипаттағы болжамдар "И-Цзиннің" бастапқы ойларына жат; ол тек қана қазықты, сызықты көрсетеді. Осы сызық, өзінде бірлікті білдіретін, әлемге екілік әкеледі, себебі сызық бірден жоғары мен төмен, оң мен сол, алды мен артында – бір сөзбен айтқанда, қарама-қарсы әлемді көрсетеді.

Сун әулеті

Сунь әулетінің тұсында қалыптасқан неоконфуциандық философияда тайцзи "адам денесі құрылымымен тең келетін шағын әлем" ретінде қарастырылды. Сун дәуірінің философы Чжоу Дуньи (1017-1073 жж.) "Тайджитусуо" (太極圖說) – "Жоғары шексіздік диаграммасының түсіндірмесі" деген еңбекті жазды, ол неоконфуциандық космологияның негізгі тасы болды. Чжоудың қысқа мәтіні Қытай буддизмі мен даосизмінің элементтерін И Цзиндегі метафизикалық пікірталаспен үйлестірді. Чжоудың кіріспе сөздері: Полярлық емес (уджи) және ең жоғарғы Полярлық (тайджи)! Жоғары Полярлық қозғалғанда янды тудырады, бірақ қозғалыстың шегінде де тоқтамайды. Тыныштықта иньді тудырады, бірақ тыныштықтың шегінде де қозғалыста болады. Қозғалыс пен тыныштық кезекпен алмасады, әрқайсысы екіншісінің негізі. Иннь мен янды ажырату арқылы екі түр пайда болады. Ян мен иньдің алмасуы мен бірігуі су, от, ағаш, металл және жерді жасайды. Осы бес [ци] фазасы үйлесімді орналасқандықтан, төрт маусым олар арқылы жүреді. Бес фаза – иннь мен ян, иннь мен ян – жоғары Полярлық, ал жоғары Полярлық – негізінен Полярлық емес. [Дегенмен] Бес фазаның пайда болуында әрқайсысының өзіндік ерекшелігі бар.

Тай-чиде

Тай-чи күрес өнері қытай философиясына, әсіресе тай-цзи тұжырымдамасына көп сүйенеді. Тай-чидің қытайша атауы, тай-цзи-цюань, сөзбе-сөз "тай-цзи боксы" немесе "тай-цзи жұдырығы" деп аударылады. Ян Лучан сияқты тай-чидің ерте шеберлері өздерінің жекпе-жек өнері мен тай-цзи тұжырымдамасы арасындағы байланысты насихаттады. Ян Банхоу Ву Куаньюға берген "Қырқ тараулық" тай-чи классикасының жиырма төртінші тарауы тай-чи мен руханилық арасындағы байланыс туралы былай дейді:

Егер материалдық заттардың мәні олардың феноменологиялық шындығында жатса, онда абстрактты нысаналардың онтологиялық мәртебесінің болуы біртүтас пен Шындықтан туындаған энергияның соңғы шегінде айқын болады. Адам осы шындықты қалай біле алады? Философияның көлеңкесі және барлық тірі нәрсенің қуаты болып табылатын, яғни құдайлық табиғатты шын іздеу арқылы.