Кіріспе

Ақыл-ойды пайдаланып шындықты интуитивті түсіну. Сындерезис (/,//s//I//n//d//@'//r//i://s//ə//s/) немесе синтерез – моральдық іс-әрекеттің әмбебап практикалық принциптерін тұрақты білу. Теориялық ғылым саласындағы ойлау процесі барлық ғылымның негізі болып табылатын белгілі бір негізгі аксиомаларды көздейді. Мұндайлардың қатарында – қарама-қайшылық принципі, «бір нәрсе бір уақытта болу да, болмау да мүмкін емес» және «бүтін бөлігінен үлкен» сияқты өзінен-өзі түсінікті шындықтар бар. Бұл – теориялық интеллектінің алғашқы принциптері. Моральдық мінез-құлық саласында да осындай алғашқы принциптер бар, мысалы: «жамандықтан аулақ болып, жақсылық жаса»; «Өзіңе жасалғанын қаламасаң, басқаларға жасама»; «Ата-анаңды құрметте»; «Шамамен өмір сүріп, әділдікпен әрекет ете білуіміз керек». Бұл – моральдық тұрғыдан түсінікті, ақыл-есі дұрыс әрбір адам түсінген жағдайда мойындайтын шындықтар. Схоластикалық ғалымдардың пікірінше, мұндай моральдық шындықтарды практикалық интеллектпен қабылдауға дайындық – танымдық қабілетке сіңген табиғи әдетке байланысты, оны олар сындерезис деп атайды. Ар-ождан – нақты бір әрекеттің дұрыс немесе бұрыс екендігін шешетін практикалық ақыл-ойдың диктаты болса, сындерезис – моральдық іс-әрекеттің алғашқы жалпы принциптерін нысана еткен сол практикалық ақыл-ойдың диктаты.

Тарих

Синдерезис ұғымының ұзақ тарихы бар, оның ішінде Әулие Иеронимнің (A.D. 347–419) Езекиелге арналған түсіндірмесінде синтерезин (συντήρησιν) жанның қабілеттерінің бірі ретінде айтылады және ол ар-ожданның ұшқыны (scintilla conscientiae) деп сипатталады. 13 ғасырда Ұлы Альберт пен Фома Аквинский Аристотельдік психология мен этика тұрғысынан қарап, Иеронимнің мәтінін түсіндірді. Бонавентура синдерезис туралы басқаша пікір айтты, оған сәйкес, ол ерік-жігердің моральдық жақсылыққа табиғи бейімділігі болып табылады. Көптеген ғалымдар синдерезис сөзін ортақ білім немесе ар-ождан деген грек сөзі – синедéсис (συνείδησις) сөзінің бұрмалануы деп санайды, бұл бұрмалану Иеронимнің түсіндірмесінің ортағасырлық қолжазбаларында кездеседі. Бұл термин психиатриялық зерттеулерде, әсіресе психопатияға қатысты қолданылады.