Кіріспе

20-ғасыр классикалық музыкасы – 1901 және 2000 жылдар аралығында жазылған өнер музыкасы. 20-шы ғасырда музыкалық стиль бұрынғыдан мүлдем өзгеше бағыттарға бөлінді, сондықтан бұл ғасырда ең басты стиль болған жоқ. Модернизм, импрессионизм және пост-романтизм 20-ғасырдың басына дейінгі онжылдықтарда пайда болған, бірақ оларды қосуға болады, себебі олар 19-ғасырдың музыкалық шеңберінен шығып дамыды. Неоклассицизм мен экспрессионизм көбінесе 1900 жылдан кейін қалыптасты. Минимализм ғасырдың соңына қарай басталды және оны модернизмнен постмодернизм дәуіріне өту ретінде қарастыруға болады, алайда кейбір зерттеушілер постмодернизмді 1930 жылдардан бастап дамыған деп санайды. Алеаторика, атоналитет, сериализм, конкретті музыка, электрондық музыка және концептуалды музыка осы ғасырда пайда болды. Джаз және этностық халық музыкасы осы ғасырда көптеген композиторларға зор ықпал етті.

Тарих

ХХ ғасырдың басында музыкаға романтизмнің соңғы кезеңінің стилі тән болды. Густав Малер, Рихард Штраус және Жан Сибелиус сияқты композиторлар пост-романтикалық симфониялық жазудың шекарасын кеңейтті. Осы уақытта Францияда Клод Дебюсси бастаған импрессионизм ағымы дамыды. Дебюсси импрессионизм терминін жек көреді: "Мен "әлемнің шындығында" басқаша нәрсе жасауға тырысамын, ал ақымақтар "импрессионизм" деп атаған термин мүмкіндігінше нашар қолданылады, әсіресе өнер сыншылары тарапынан". Морис Равельдің музыкасы, сондай-ақ импрессионист деп есептеледі, музыканы әрқашан оған тікелей байланысты емес, көптеген стильдерде зерттейді (неоклассицизм туралы талқылауды қараңыз). Көптеген композиторлар пост-романтикалық және импрессионистік стильдерге реакция жасап, мүлдем басқа бағытта қозғалды. ХХ ғасырдың алғашқы онжылдығындағы ең маңызды оқиға – әртүрлі композиторлардың әртүрлі тәсілдермен жүзеге асырған дәстүрлі тоналдылықтан кеңінен үзілу болды. Осыдан кейін стильдердің, техникалардың және өрнектердің бұрын-соңды болмаған "көп түрлілігі" пайда болды. Венада Арнольд Шенберг 20-ғасырдың басында пайда болған экспрессионизмден атоналдылықты дамытты. Кейіннен ол шәкірттері Альбан Берг пен Антон Веберн одан әрі дамытқан он екі тондық техниканы жасады; кейінгі композиторлар (оның ішінде Пьер Булез) оны одан да әрі жетілдірді. Стравинский (соңғы шығармаларында) және басқа да көптеген композиторлар он екі тондық техниканы зерттеді; тіпті Скотт Брэдли де Том мен Джерри мультфильмдеріне музыка жазуда осы техниканы қолданды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген композиторлар шабыт алу үшін өткенге қайта оралып, ондағы элементтерді (форма, гармония, әуен, құрылым) пайдаланатын шығармалар жазды. Осылайша бұл музыка түрі неоклассицизм деп аталды. Игорь Стравинский (Пулцинелла), Сергей Прокофьев (Классикалық симфония), Равел (Купериннің қабірі), Мануэль де Фалла (Педро шеберінің көрінісі) және Пол Хиндемит (Симфония: Матис дер Малер) неоклассикалық шығармалар жазды. Франческо Балилья Прателла және Луиджи Руссоло сияқты итальян композиторлары музыкалық футуризмді дамытты. Бұл стиль көбінесе күнделікті дыбыстарды қайта құруға және оларды "футуристік" контекстке енгізуге тырысты. Георг Антейлдің "Машина музыкасы" (оның екінші сонатасы "Ұшақтан" басталады) және Александр Мосоловтың (ең танымал "Темір қорыту зауыты") осыдан пайда болды. Барлық қол жетімді тонды зерттеу арқылы музыкалық сөздікті кеңейту процесі Чарльз Айвс, Джулиан Карилло, Алоис Хаба, Джон Фоулдс, Иван Вишнеградский, Гарри Парч және Милдред Купер сияқты композиторлардың шығармаларында микротонды қолдану арқылы одан әрі дамытылды. Микротон – жарты тоннан кіші интервал; адам дауысы мен таспасыз аспаптар оларды "қалыпты" ноталар арасында оңай шығара алады, бірақ басқа аспаптарға бұл қиынға түседі – фортепиано мен орган оларды қайта баптаудан және/немесе үлкен жөндеуден басқа ешқандай жолмен шығара алмайды. 1940-50 жылдары композиторлар, әсіресе Пьер Шеффер, технологияны музыкаға қолдануды зерттей бастады. Кейіннен электроакустикалық музыка термині магниттік таспа, компьютер, синтезатор, мультимедиа және басқа да электрондық құрылғылар мен техникаларды қамтитын музыканың барлық түрлерін білдірді. Тірі электрондық музыка орындау кезінде тірі электрондық дыбыстарды қолданады (алдын ала өңделген дыбыстарға қарағанда, олар орындау кезінде үстіне қосылады), Джон Кейдждің "Cartridge Music" осының ерте мысалы. Спектрлік музыка (Жерар Гризи және Тристан Мураль) – музыка жасау үшін дыбыс спектрлерін талдауды қолданатын электроакустикалық музыканың одан әрі дамуы. Кейдж, Берио, Булез, Милтон Баббит, Луиджи Ноно және Эдгард Варезе электроакустикалық музыка жазды. 1950 жылдардың басында Кейдж өзінің музыкасына кездейсоқтық элементтерін енгізді. Процестік музыка (Karlheinz Stockhausen "Prozession", "Aus den sieben Tagen"; және Стив Райхтың "Piano Phase", "Clapping Music") жұмыста негізінен ашылған белгілі бір процесті зерттейді. Эксперименталды музыка терминін Кейдж "эксперименталды әрекет – оның нәтижесі алдын ала болжанбайтын" деген анықтамаға сәйкес, болжауға болмайтын нәтижелер беретін жұмыстарды сипаттау үшін қолданды. Бұл термин сондай-ақ белгілі бір жанрлардағы өздерінің шекараларына немесе анықтамаларына қарсы келетін музыканы сипаттау үшін қолданылады, немесе басқа тәсілдері әртүрлі стильдердің қосындысы болып табылады немесе дәстүрлі емес, жаңа, ерекше ингредиенттерді қамтиды. Осы кезеңдегі музыкаға романтикалық, модернистік, неоклассикалық, постмодернистік және басқа да маңызды мәдени үрдістер әсер етті. Игорь Стравинский және Сергей Прокофьев өздерінің мансаптарының басында "Көктем құрбаны" және "Chout" сияқты шығармалардағыдай, примитивизмге қызығушылық танытты. Басқа орыстар, әсіресе Дмитрий Шостакович, коммунизмнің әлеуметтік әсерін көрсетті және одан кейін өзінің музыкасында социалистік реализмнің қатаң талаптарына сәйкес жұмыс істеуге мәжбүр болды. Бенджамин Бриттен (Соғыс реквиемы) сияқты басқа композиторлар өздерінің шығармаларында саяси тақырыптарды зерттеді, бірақ олардың барлығы өз еркімен жасады. Ұлттықшылдық та ғасырдың басында маңызды өрнек құралы болды. АҚШ мәдениеті, әсіресе, Чарльз Айвс, Джон Алден Карпентер және (кейінірек) Джордж Гершвиннің шығармаларындағыдай, американдық классикалық музыканың өзіндік стиліне әсер етті. Халық музыкасы (Воэн Уильямстың "Dives and Lazarus" бес вариациясы, Густав Холсттың "A Somerset Rhapsody") және джаз (Гершвин, Леонард Бернстайн, Дариус Мийоның "La création du monde") да ықпалды болды. Ғасырдың соңғы тоқсанында эклектизм және полистилизм маңызды болды. Бұлар, сондай-ақ минимализм, Жаңа күрделілік және Жаңа қарапайымдық, тиісті мақалаларда толығырақ қарастырылады.

Романтикалық стиль

19 ғасырдың соңында (көбінесе Fin de siècle деп аталады) романтикалық стиль бұзыла бастап, импрессионизм және постромантизм сияқты әртүрлі параллель бағыттармен дами бастады. 20 ғасырда бұрынғы ғасырдың музыкасынан туған түрлі стильдер композиторларға жаңа үрдістерді ұстануға әсер етті, кейде бұл музыкаға қарсылық ретінде, ал кейде оны кеңейту ретінде болды. Екі үрдіс те 20 ғасырдың ішінде қатар өмір сүрді. Экспрессионизм сияқты алдыңғы үрдістер кейінірек талқыланады. 20 ғасырдың басында көптеген композиторлар 19 ғасырдың романтикалық музыкасын дамыта түсетін музыка жазды, оркестр және струнный квартет сияқты дәстүрлі аспаптар тобы ең көп қолданылатыны болып қалды. Симфония және концерт сияқты дәстүрлі формалар қолданыстан шықпады. Густав Малер мен Жан Сибелиус – дәстүрлі симфониялық формаларды жаңаша өңдеген композиторлардың мысалы. (Романтикалық музыканы қараңыз.) Кейбір зерттеушілер Шенбергтің шығармалары Вагнер мен Брамстың соңғы романтикалық дәстүріне жатады деп санайды және жалпы алғанда, "соңғы Вагнер мен 20 ғасырды ең тікелей және толық байланыстырған композитор – Арнольд Шенберг" дейді.

Неоклассицизм

Неоклассицизм – екі дүниежүзілік соғыс аралығында қалыптасқан стиль, ол 17-18 ғасырлардағы үйлесімді формалар мен айқын тақырыптық дамуды қайта жаңғыртуға ұмтылды, соның нәтижесінде кеш романтизмнің шамадан тыс қимылдары мен формасыздығына қарсы шықты. Композиторлар көбінесе өзінің бұрынғы үлгілерінің функционалдық тоналдығын кеңейтілген тоналдылықпен, модальдықпен немесе атоналдылықпен алмастырғандықтан, бұл термин көбінесе барокко немесе классикалық стильдің пародиязы немесе бұрмалануын білдіреді. Мысалдардың ішінде Прокофьевтің «Классикалық симфониясы» және Стравинскийдің «Пульчинелла», «Забурлар симфониясы» мен «Ми-бемольдағы Думбартон Оукс» концерті бар. Пауль Хиндемит («Матис дер Малер» симфониясы), Дариус Мийо, Франсис Пуленк («Шампетр концерті») және Мануэль де Фалья («Эль ретабло де маэсе Педро», клавесин концерті) де осы стильді пайдаланды. Морис Равельдің «Купериннің қабірі» көбінесе необарокко (архитектуралық термин) деп есептеледі, бірақ бұл терминдердің арасындағы айырмашылық әрқашан нақтыланбайды.

Импрессионизм

Импрессионизм Францияда Клод Дебюсси бастаған, Вагнердің көрнекті мысалымен неміс романтизмінің эмоционалдық шарықталуы мен эпикалық тақырыптарына қарсы реакция ретінде пайда болды. Дебюссидің пікірінше, өнер – интеллектуалды немесе этикалық емес, сезімдік тәжірибе. Ол өзінің елдестерін 18 ғасыр француз шеберлерін қайта ашуға шақырды, олар үшін музыка шармдауға, ойын-сауық беруге және «сезімдер фантазиясы» ретінде қызмет етуге арналған. Импрессионизммен байланысты басқа композиторлар: Морис Равел, Альберт Руссель, Исаак Альбенис, Поль Дюкас, Мануэль де Фалла, Чарльз Мартин Лоффлер, Чарльз Гриффс, Фредерик Делиус, Отторино Респиги, Сирил Скотт және Кароль Шимановский. 1920 жылдары және одан кейін көптеген француз композиторлары импрессионизмнің тілін жалғастырды, олардың ішінде Альберт Руссель, Шарль Кошлен, Андре Капле және кейін Оливье Мессиан болды. Батыс емес мәдениеттерден шыққан композиторлар, мысалы Тору Такемицу, сондай-ақ Дьюк Эллингтон, Гил Эванс, Арт Татум және Сесил Тейлор сияқты джаз музыканттары да импрессионистік музыкалық тілдің күшті ықпалына түсті.

Футуризм

Футуризм – 1909 жылы Филиппо Томасо Маринетти құрған итальяндық көркемдік қозғалыс. Оны орыс авангарды тез қабылдады. 1913 жылы суретші Луиджи Руссоло «Шыбырлар өнері» (L'arte dei rumori) атты манифест жариялап, музыкаға барлық түрлі шуды енгізуге шақырды. Руссолодан басқа, осы қозғалысқа тікелей байланысты композиторларға итальяндықтар Сильвио Микс, Нуччо Фиорда, Франко Касавола және Панниги (оның 1922 жылғы «Механикалық биі» атты туындысында екі мотоцикл қолданылды) және ресейліктер Артур Лурье, Михаил Матюшин және Николай Рославец кіреді. Бұл композиторлардың футуристік туындыларының көпшілігі бүгінде орындалмайды, бірақ футуризмнің 20 ғасыр музыкасының кейінгі дамуына тигізген әсері зор болды. Сергей Прокофьев, Морис Равел, Игорь Стравинский, Артур Хонеггер, Джордж Антейл, Лео Орнштейн және Эдгард Варезе – ғасырдың бірінші жартысындағы футуризмнің ықпалында болған белгілі композиторлардың қатарында. Футуризмнен бастау алған 20 ғасырдың кейінгі музыкасының ерекшеліктері – дайын пианино, интегралды сериализм, кеңейтілген вокалдық техникалар, графикалық нотация, импровизация және минимализм.

Еркін диссонанс және экспериментализм

ХХ ғасырдың басында Чарльз Айвз американдық және еуропалық дәстүрлерді, сондай-ақ халықтық және шіркеу стильдерін үйлестірді, сонымен қатар ырғағы, гармониясы және формасында жаңашыл тәсілдерді қолданды. Оның техникасына политоналдылық, полиритм, тональдық кластерлер, кездейсоқтық элементтері және төрттен бір тон кірді. Эдгард Варезе ерекше дыбыстарды және болашақты көрсететін, ғылыми дыбысталатын атауларды пайдаланатын өте диссонанстық шығармалар жазды. Ол жаңа аспаптар мен электрондық құралдарды пайдалануда алғашқылардың бірі болды (төменде қараңыз).

Экспрессионизм

1920 жылдардың аяғына қарай көптеген композиторлар бұрыңғы экспрессионисттік үлгіде шығармалар жазуды жалғастырса да, оның орнына неміс Neue Sachlichkeit және неоклассицизмінің көбінесе жеке еместігі басым стильдері келді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін экспрессионизм, нацистер айыптаған әрбір бағыт сияқты, қайта қарастырылып, жақсы қабылданды. Сондықтан экспрессионисттік музыка Ханс Вернер Хенце, Пьер Булез, Питер Максвелл Дэвис, Вольфганг Рихм және Бернд Алоис Циммерман сияқты композиторлардың туындыларында жаңадан пайда болды.

Постмодерн музыкасы

Постмодернизм – модернизмге реакция, бірақ оны қоғамдық көзқарастардағы терең өзгерістерге жауап ретінде де қарастыруға болады. Осы соңғы көзқарас бойынша, постмодернизм тарихи (жекеге қарсы) оптимизмнің пессимизмге айналуымен, ең кеш 1930 жылы басталды. Джон Кейдж – 20-ғасыр музыкасының көрнекті тұлғасы, оның шығармалары модернизм мен постмодернизмнің арасындағы күрделі байланыстарды қарапайым схемалармен түсіндіруге келмейтіндіктен, оны әділдікпен екі бағыттың да өкілі деп санауға болады. Оның ықпалы өмірі бойына үздіксіз өсті. Ол көбінесе кездейсоқтық элементтерін пайдаланады: 12 радиоқабылдағышқа арналған «Қиялға салынған ландшафт» №4 және фортепианоға арналған «Музыкалық өзгерістер». «Сонаталар мен интерлюдиялар» (1946–48) – дайындалған фортепианоға арналған шығарма: фортепианоның ішіндегі струналарға тигізілген түрлі заттар арқылы дыбысы күрт өзгертілген қарапайым фортепиано. Қазіргі уақытта постмодернизмге 20-ғасырдың соңындағы авангардтық және эксперименталдық стильдерге қарсы тұратын композиторлар жатады, мысалы, Аргентиналық Астор Пьяццолла және АҚШ-тың Мигель дель Агила.

Минимализм

ХХ ғасырдың аяғында Ла Монте Янг, Арво Пярт, Филип Гласс, Терри Райли, Стив Райх және Джон Адамс сияқты композиторлар қазіргі кезде минимализм деп аталатын бағытты зерттей бастады, онда шығарма ең негізгі элементтеріне дейін тазартылады; мұндағы музыкада көбінесе қайталау мен итерация кездеседі. Алғашқы мысал – Терри Райлидің 1964 жылғы “In C” шығармасы, онда музыканттар тізімнен қысқа фразаларды таңдап, оларды кездейсоқ ретпен орындайды, ал C нотасы сегізінші ноталарда (коверс) үнемі қайталана береді. Стив Райхтың “Пиано фазасы” (1967, екі пианоға арналған) және “Драмминг” (1970–71, соққы аспаптары, әйел дауыстары және пикколоға арналған) шығармаларында фазалық техника қолданылады, онда бір орындаушы тұрақты темппен орындайтын фразаны екіншісі бір уақытта, бірақ сәл жылдам темппен орындайды. Бұл орындаушылардың бір-біріне қатысты фазадан шығуына алып келеді, ал орындау олар қайтадан фазаға келгенше жалғасуы мүмкін. Рейхтің сөзінше, “Драмминг” – фазалық процестің соңғы кеңейтілуі және жетілдірілуі, сондай-ақ төрт жаңа техниканың алғашқы қолданылуы: 1) ырғақтың орнына үзілісті (немесе үзілістің орнына ырғақты) біртіндеп алмастыру процесі; 2) ырғақ пен биіктік өзгермей тұрып, тембрдің біртіндеп өзгеруі; 3) әртүрлі тембрлі аспаптардың бір мезгілде үйлесімде болуы; және 4) аспаптардың дыбысын нақты қайталап, музыкалық ансамбльдің бөлігіне айналу үшін адам дауысын пайдалану. “Драмминг” Рейхтің фазалық техниканы соңғы рет қолдануы болды. Филип Гласс-тың 1968 жылғы “1 + 1” шығармасы қысқа фразалардың біртіндеп кеңейтілетін қосымша процесін қолданады. Ла Монте Янгтың 1960 жылғы композицияларында өте ұзақ үн, ерекше жоғары дыбыс деңгейі және “тіке сызық жүргізіп, оны бақылап орындау” немесе “өрт жағу” сияқты қосымша музыкалық тәсілдер қолданылады. Майкл Найман минимализмнің сериализм мен индитерминизмге реакция болғанын және олардың нәтижесінде пайда болғанын айтады. (Сондай-ақ эксперименталды музыканы қараңыз.)

Атональдық және он екі түсті техника

Арнольд Шенберг – 20 ғасыр музыкасының ең маңызды тұлғаларының бірі. Оның ерте туындылары Вагнердің ықпалымен кеш романтикалық стильде жазылған (Verklärte Nacht, 1899), бірақ Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары атональдық стильге өтті (Drei Klavierstücke, 1909 және Pierrot lunaire, 1912). 1921 жылы бірнеше жылдық зерттеулерден кейін ол он екі тондық композиция техникасын жасады, алғаш рет 1923 жылы оны әріптестеріне жеке түсіндірді. Осы техниканы пайдаланып жазылған оның алғашқы ірі туындысы – желдік квинтет, Op. 26, 1923–24 жылдары жазылған. Кейінгі мысалдарға оркестрге арналған вариациялар, Op. 31 (1926–28), үшінші және төртінші скрипкалық квартеттер (1927 және 1936), скрипка концерті (1936) және фортепиано концерті (1942) кіреді. Кейінірек ол уақыт-уақытымен тоналды стильге қайта оралды (Kammersymphonie No. 2, 1906 жылы басталған, бірақ 1939 жылы ғана аяқталған; 1941 жылы органға арналған речитатив вариациялары). Ол Антон Веберн мен Альбан Бергке сабақ берді, ал осы үш композитор көбінесе Екінші Вена мектебінің негізгі мүшелері деп есептеледі (Гайдн, Моцарт және Бетховен – және кейде Шуберт – осы контексте Бірінші Вена мектебі саналады). Веберн қатаң он екі тондық әдіспен туындылар жазды және тотальды сериализмнің дамуына ықпал етті. Берг, Шенберг сияқты, он екі тондық техниканы кеш романтикалық немесе пост-романтикалық стильде қолданды (Бахтың хоралын цитаталап, классикалық форманы пайдаланған скрипка концерті). Ол екі ірі опера жазды (Wozzeck және Lulu).

Электрондық музыка

Жазу технологиясының дамуы барлық дыбыстарды музыкалық материал ретінде қолдану мүмкіндігін ашты. Электрондық музыка, әдетте, 1950 жылдары Еуропа, Жапония және Америкада дамыған өнер музыкасының репертуарын білдіреді. Осы онжылдықта магниттік таспаның қолжетімділігі артып, композиторларға дыбыстарды жазып алып, оларды түрлі жолдармен өңдеуге мүмкіндік берді. Барлық электрондық музыка дыбыс қабылдағыштар арқылы таратылады, бірақ оның екі негізгі түрі бар: акусматикалық музыка, ол тек дыбыс қабылдағыштар арқылы тыңдауға арналған жазба түрінде ғана болады, және тікелей электрондық музыка, онда музыканттар дауыстарды, дәстүрлі аспаптарды, электроакустикалық аспаптарды немесе басқа да құрылғыларды пайдаланып, орындау кезінде дыбыстарды жасау, өзгерту немесе іске қосу үшін электрондық құралдар қолданылады. 1957 жылдан бастап компьютерлер осы салада маңызды рөл аттай бастады. Егер бастапқы материал күнделікті өмірден алынған акустикалық дыбыстар болса, онда «musique concrète» термині қолданылды; ал егер дыбыстар электрондық генераторлар арқылы жасалса, онда ол «электрондық музыка» деп аталды. 1950 жылдан кейін «электрондық музыка» термині екі түрге де қолданыла бастады. Кейде мұндай электрондық музыка дәстүрлі аспаптармен үйлестірілді, мысалы, Эдгард Варезедің «Déserts» (1954), Карлхайнц Стокхаузеннің «Hymnen» (1969), Клод Вивьердің «Wo bist du Licht!» (1981) және Марио Давидовскийдің «Synchronisms» (1963–2006) сериясы осының жарқын мысалдары болып табылады.