Кіріспе

Бірінші француз империясының (1753–1815) генералы және саясаткері, оның атымен аталған американдық капер, Луи Александр Бертье (1753 жылдың 20 қарашасы – 1815 жылдың 1 маусымы), Невшатель және Валангин князі, Ваграм князі, француз революциялық соғыстары мен Наполеон соғыстары кезінде қызмет еткен француз әскери қолбасшысы болды. Ол Францияның соғыс министрі қызметін екі рет атқарды және 1804 жылы Империя маршалы атанды. Бертье 1796 жылы Италиядағы алғашқы науқанынан бастап 1814 жылы тақтан бас тарғанға дейін Наполеон Бонапарттың штаб бастығы болып қызмет етті. Ұлы армияның (Grande Armée) операциялық тиімділігі оның айқын әкімшілік және ұйымдастыру дағдыларының арқасында болды. Әскери отбасында дүниеге келген Бертье Америка революциялық соғысында қызмет етті және Француз революциялық армиясының қатарында жылдам өрлеуден бұрын Террор билігі кезінде монархияға деген күдікке ұшырады. Наполеонға жоғарғы билікті берген Директорияға қарсы төңкерістің белсенді қолдаушысы болды және оның ең ірі жеңістеріне куә болды, бірақ Ресей жорығы кезінде байланыс желілерін тым созуға қарсы болды. Қайта орналасқан Бурбон режимі оған зейнетке шығуға рұқсат берді, ол Ватерлоо шайқасынан аз уақыт бұрын табиғи емес себептерден қайтыс болды. Бертіенің тамаша операциялық ұйымдастырушы ретіндегі беделі қазіргі тарихшылар арасында сақталған.

Ерте өмір

Бертье 1753 жылдың 20 қарашасында Версальде дүниеге келді. Ол Топографиялық инженерлер корпусының офицері, подполковник Жан Батист Бертье (1721–1804) мен оның бірінші әйелі (1746 жылы үйленген) Мари Франсуаза Л’Хюльье де Ла Серрдің тірі қалған бес баласының ең үлкені болды. Оның үш бауыры француз армиясында қызмет етті, ал екеуі – Сезар (1765–1819) және Виктор Леопольд (1770–1807) Наполеон соғыстары кезінде генерал атанды.

Ерте мансап

Бала кезінде Бертье әскер өнерін әкесінен үйренді, ол Корпус де Джин (Инженерлік корпус) офицері болған. 1764 жылы ол Мезиердің Корольдік инженерлік мектебіне екінші лейтенант ретінде қабылданды және екі жылдан кейін, 12 жасында топографиялық инженер мамандығы бойынша бітірді. Әскери науқан аяқталғаннан кейін ол азаматтық және дипломатиялық істермен айналысты. Осыған 1800 жылдың тамызында Испанияға жасаған сапары да кірді, нәтижесінде 1 қазан 1800 жылы Сан-Ильдефонсо шарты арқылы Луизиана Францияға қайтарылды, бұл Луизиананы сатып алуға әкеп соқты.

Әдебиетте

Бертье Сер Артур Конан Дойлдың Бригадир Жерард туралы бірнеше әңгімесінде, оның ішінде «Бригадирді қалай шайтан азғырды» (1895) повесінде, және Лев Толстойдың «Соғыс және бейбітшілік» романында есімдері кездеседі.

Видеоойындарда

Бертье 2010 жылы шыққан Napoleon: Total War видеоойынында маңызды рөлде бейнеленеді, онда ол кампаниялық/оқиғалық режимнің баяндаушысы болып табылады. Ол ойынның үш оқу миссиясында да көзге түседі, сондай-ақ ойынның екі тарихи шайқасында да пайда болады. Ойын Бертье өміріне қатысты шамалы дәлсіздіктерге ие, атап айтқанда, Бертье Ватерлоо шайқасы туралы баяндама береді, нәтижесіне қарамастан, ал шын мәнінде Бертье шайқасқа аз уақыт қалғанда үйінде құлап қайтыс болды.

Мұрағаттық дереккөздер

Бертье коллекциясы Нойшатель штатының архивінде сақталады. Онда Альберт Дюфурк 1895–1896 жылдары тізімделген 2000-нан астам зат бар. Коллекцияда князьдың Княздық істерімен немесе жеке істерімен байланысты жіберген және алған хаттары қамтылған.