Кіріспе
Беттің төменгі жағында немесе тараудың, томның немесе бүкіл мәтіннің соңында орналасқан мәтін. Ескертпе автордың негізгі мәтінге қатысты түсініктемелерін беруі немесе мәтінді қолдау үшін анықтамалық еңбектерге сілтеме жасауы мүмкін. Төменгі жазбалар – беттің төменгі жағындағы ескертпелер, ал соңғы жазбалар тараудың, томның немесе бүкіл еңбек соңында бөлек тақырып астында жинақталады. Соңғы жазбалар төменгі жазбалардан айырмашылығы негізгі мәтіннің пішімін бұзбайды, бірақ оқырмандарға негізгі мәтін мен соңғы жазбалар арасында жиі қайта оралу қажеттігін тудыруы мүмкін. Киелі кітаптың кейбір басылымдарында ескертпелер әр беттің ортасында, екі бағананың арасында тар жолақпен орналастырылған.
A note is a string of text placed at the bottom of a page in a book or document or at the end of a chapter, volume, or the whole text. The note can provide an author's comments on the main text or citations of reference work in support of the text. Footnotes are notes at the foot of the page while endnotes are collected under a separate heading at the end of a chapter, volume, or entire work. Unlike footnotes, endnotes have the advantage of not affecting the layout of the main text, but may cause inconvenience to readers who have to move back and forth between the main text and the endnotes. In some editions of the Bible, notes are placed in a narrow column in the middle of each page between two columns of biblical text.
Нөмірлеу және символдар
Ағылшын тілінде аяқ-таңба немесе соңғы жазба әдетте мәтіннің сол бөлігінен кейін тікелей келетін жоғары индексті сан арқылы белгіленеді, әрбір аяқ-таңба реттік нөмірмен беріледі. Кейде, оның орнына жақшалардың ішіндегі немесе дөңгелек жақшадағы сан қолданылады, мысалы: [1], бұл да жоғары индексте болуы мүмкін. Астрономиялық белгі (*) немесе қанжар (†) сияқты типографиялық белгілерді де жазбаларға сілтеу үшін пайдалануға болады; ағылшын тіліндегі осы белгілердің дәстүрлі реті: *, †, ‡, §, ‖, ¶. #, Δ, ◊, ↓ және ☞ сияқты басқа да белгілер де қолданылады. Сағат кестелері сияқты құжаттарда оқырманды нақты жазбаларға бағыттау үшін көптеген түрлі белгілер, әріптер және сандар қолданылуы мүмкін. Қытай таңбаларымен жазылатын CJK тілдерінде ※ символы (анықтама белгісі; komejirushi;) жазбалар мен мазмұнды бөліп көрсету үшін қолданылады, бұл ағылшын тіліндегі жұлдызшаға ұқсас.
Орналасқан жері
Беттің негізгі мәтініндегі аяқ-беттерге сілтеме нөмірлері ("көрсеткіштер") мүмкін болса, сөйлемнің соңында, соңғы тыныш белгіден кейін орналастырылуы керек. Бұл оқу ағынының бұзылуын азайтады және оқырманға жазба мазмұнына назар бөлмей тұрып, толық сөйлемді түсінуге мүмкіндік береді. Көрсеткіш кез келген тыныш белгіден кейін қойылады (әдетте сөйлемнің соңғы нүктесінен кейін). Сөйлемнің ортасында келтірілген жазбалар оқырманды алаңдатады, ал көрсеткіштер сөйлемдердің соңында орналасуы тиіс.
Мемлекеттік құжаттар
АҚШ Үкіметтік баспа кеңсесінің стильдік нұсқаулығында түсіндірмелер тақырыбына 660-тан астам сөз арналған. NASA өзінің тарихи құжаттарында түсіндірмелерді қолдану бойынша нұсқауларға ие.
Заңдық жазу
АҚШ Жоғарғы Сотының бұрынғы судьясы Стивен Брейер американдық құқық қауымдастығында өзінің ешқашан жазба қолданбайтын жазу стилімен танымал. Ол барлық сілтемелерді мәтін ішінде көрсетуді ұнатады (американдық құқықтық жүйеде мұндайға рұқсат етіледі). Ричард А. Познер де сот шешімдерінде жазбаларды пайдалануға қарсы пікір білдірген. Алайда, Брайан А. Гарнер мәтін ішіндегі сілтемелердің орнына жазбаларды қолдануды жақтады.
HTML-ті қолдану
HTML, веб-беттер үшін басым таңбалау тілі, ескертулер қосуға арналған механизмге ие емес. Жылдар бойы жасалған түрлі ұсыныстарға және пайдаланушылардың көптеген өтініштеріне қарамастан, жұмыс тобы осы мәселеде келісімге келе алмады. Осы себепті, мысалы, MediaWiki өз <code><ref></code> тегін енгізуге мәжбүр болды, осылайша сілтемелерді ескертулерде көрсетуге болады. Гиперсілтемелер белгілі бір деңгейде ескертулер қажеттілігін азайтады, себебі веб-беттерде басқа құжаттарға сілтеме жасаудың осылайша мүмкіндігі бар. Дегенмен, ол офлайн көздерге сілтеме жасауға мүмкіндік бермейді және сілтеме мақсаты өзгерсе, сілтеме бұзылып немесе қажетсіз болып қалуы мүмкін. Ұсынылған шешім – цифрлық объектілерді идентификациялауды пайдалану. Егер пайдаланушы HTML арқылы түсіндірме немесе әдебиетке сілтеме қосу қажет болса, <code><sup></code> тегін қолданып жоғарғы индекс нөмірін қоюға болады, содан кейін бұл нөмірленген мәтінді сілтемелер бөліміне якорь тегі арқылы байланыстыруға болады. Якорь тегін <code><a name="ref1"></code> арқылы жасап, содан кейін жоғарғы индекс нөмірін "ref1" дегенге байланыстырыңыз.
Тарих
Лондондық баспагер Ричард Джагг қадамжазбаны (төменгі жазбаны) ойлап тапқан адам ретінде танылады, ол алғаш рет 1568 жылы шыққан "Епископтар Киелі кітабында" қолданылды. Дуая Киелі кітабының алғашқы басылымдарында шеткі жазбаны көрсету үшін төрт нүктелі тыныш белгі (Юникодта U+2E2C деп белгіленеді) пайдаланылған. Оны көбінесе екі жақын орналасқан қоснүктеге қате жіберуге болады.
Әдеби құрал
Кейде жазбалар күлкілі әсер үшін немесе әдеби тәсіл ретінде қолданылады. Джеймс Джойстің «Финнеганс Уэйк» (1939) кітабында 2-тараудың 2-бөлімінде сол және оң жақ шеттеріндегі жазбалармен бірге төменгі жазбалар пайдаланылады. Үш түрлі жазба үй тапсырмасын орындап жатқан үш бауырластың пікірлерін көрсетеді: Шем, Шон және Исси. Дж. Г. Баллардтың «Ақылдық күйзеліске қатысты жазбалар» (1967) бір ғана сөйлемнен тұрады («Бродмурдан шығарылған науқас әйелінің өлімін, сот процесін және ақталуын еске түсіре отырып, «Ақылдық күйзеліске қатысты жазбалар» жинағын құрастырады») және әрбір сөздің кеңейтілген түсіндірмесінен тұратын төменгі жазбалар тізімінен тұрады. Марк З. Данилевскидің «Жапырақтар үйі» (2000) әдебиеттегі ең кең және күрделі төменгі жазбаларды қолданады. Роман бойында төменгі жазбалар негізгі оқиғадан тыс бірнеше әңгімелерді айту үшін қолданылады. Беттегі төменгі жазбалардың орналасуы сюжеттің бұрмаланған сезімін көрсетуге де көмектеседі (көбінесе бірнеше беттерді алып, беттен бетке көшіріліп, беттің екі жағында тік немесе орталық баяндаманың ортасындағы қораптарда пайда болады). Фланн О’Брайеннің «Үшінші полицей» (1967) романында ойдан шығарылған философ де Селби туралы талқылау үшін кең және ұзақ түбіртектер қолданылады. Бұл түбіртектер бірнеше бетке созылады және көбінесе негізгі сюжет желісін басып өтеді, кітаптың абсурдтық атмосферасын күшейтеді. Дэвид Фостер Уоллестің «Шексіз әзіл» романында 400-ден астам қосымша жазба бар, олардың кейбіреулері оннан астам беттен тұрады. Бірнеше әдеби сыншылар кітапты екі закладкамен оқуға кеңес берді. Уоллес өзінің басқа жазбаларында да аяқ жазбаларды, қосымша жазбаларды және мәтіндегі жазбаларды жиі қолданады. Мануэль Пуигтің «Құбыжық әйелдің сүйісі» (іспеттес испан тілінде El beso de la mujer araña) да кеңінен төменгі жазбаларды қолданады. Гаррисон Киллордың «Обогон көлі күндері» романында ұзақ түбіртектер мен параллель баяндама бар. Марк Даннның «Ibid: Өмір» романы толығымен қосымша жазбаларда жазылған. Луис д’Антин ван Рутеннің «Мотс д’Оуэрс: Гуссе, Рамс» (атауы француз тілінде, бірақ айтылғанда ағылшын тіліндегі «Ана гус жырлары» сияқты естіледі) романында ол ойдан шығарылған Франсуа Шарль Фернан д’Антиннің қолжазбасының редакторы болып табылады, онда француз тіліндегі мағынасыз мәтінді түсіндіруге көмектесетін көптеген түбіртектер бар. Кітаптың мақсаты – француз тіліндегі әрбір өлең ағылшын балалар өлеңі сияқты естілуі. Терри Пратчет өзінің романдарында осы тәсілді жиі қолданады. Төменгі жазбалар көбінесе романның қалған бөлігі үшін қайталанатын әзілдерді құрады. Б. Л. А. және Г. Б. Габблердің «Автоматтандыру» мета-романы төртінші қабырғаны бұзу үшін төменгі жазбаларды қолданады. Романның «Б. Л. А.» деп аталатын баяндаушысы фантастикалық оқиғаны шын оқиға ретінде баяндайды, ал редактор Габблер оқиғаны төменгі жазбалар арқылы түсіндіреді және қолжазба тек әдеби шедевр болуға тырысатын прозалық өлең деп санайды. Сюзанна Кларктың 2004 жылғы «Джонатан Стрэндж және Мистер Норрелл» романында 185 төменгі жазба бар, олар негізгі мәтінге дейінгі және кейінгі көркем оқиғаларды сол архаикалық баяндау стилінде көлеңкелейді және ойдан шығарылған ғылыми және сиқырлы биліктерге сілтеме жасайды. Джонатан Строудтың «Бартимей трилогиясы» төменгі жазбаларды бас кейіпкерлердің бірі Бартимейдің күлкілі пікірлерін және түсіндірмелерін енгізу үшін қолданады. Майкл Гербердің Барри Троттер пародиялық сериясы мәтіндегі бір жолды әзілдерді абзацтық комедиялық монологтарға кеңейту үшін төменгі жазбаларды қолданды, әйтпесе олар баяндаманың ағынын бұзар еді. Джон Гриннің «Кетериналардың көптігі» романында төменгі жазбалар қолданылады, ол туралы автор былай дейді: «Олар сізге құпия екінші баяндама жасауға мүмкіндік береді, егер сіз, мысалы, әңгіме не және әңгімелердің маңыздылығы туралы кітап жазып жатсаңыз, бұл маңызды». Доктор Кэрол Болтон қазіргі заманғы оқырманға ойдан шығарылған испан саяхатшысы Дон Мануэль Альварес Эспирелланың саяхаттары туралы романның шифрын беру үшін кең ауқымды түбіртектерді қолданады, бұл Роберт Саутидің 19-ғасырдың басындағы конструкциясы, оған сол кездегі әлеуметтік әдеттерді сынға алу үшін құрал ретінде қарастырылған. Джаспер Ффорденің «Жұма күні келесі» сериясы негізгі кейіпкердің әлемі мен ойдан шығарылған кітап әлемі арасындағы байланысты қамтамасыз ететін байланыс құралы (футнотерфон) ретінде төменгі жазбаларды пайдалануды пайдаланады. Эрнест Хемингуэйдің «Өлілердің табиғи тарихы» романында тарих стилін одан әрі пародизациялау және қазіргі қоғамда «гуманистердің» жоғалуы туралы сарказмды мәлімдеме жасау үшін төменгі жазба қолданылады. Пьер Бейльдің «Тарихи және сындық сөздігі» әрбір қысқа жазбадан кейін төменгі жазбамен (көбінесе негізгі мәтіннен бес-алты есе ұзын) сүйемелдейді, онда әулиелер, тарихи тұлғалар және басқа да тақырыптар философиялық ойлар үшін мысал ретінде қолданылады. Жеке төменгі жазбалар бір-бірін жоққа шығаруға арналған, және Бейльдің fideistic скептицизмге қатысты негізгі аргументі бірнеше төменгі жазбаларды бірге оқығанда ғана ашылады. Бұл техника 17 ғасыр Франциясының қатаң цензурасын осылай айналып өту үшін қолданылды. Мордехай Рихлердің «Барнидің нұсқасы» романында төменгі жазбалар кейіпкерлік құрал ретінде қолданылады, олар баяндамадағы сенімсіз бөлімдерді көрсетеді. Әкесінің автобиографиясының редакторы ретінде, баяндаушының ұлы әкесінің қате фактілерін түзеуге тиіс. Бұл түзетулердің жиілігі әкесінің мақтандылығы мен Альцгеймер ауруының құрбаны болған сайын артады. Бұл өзгерістердің көпшілігі ұсақ болғанымен, кейбіреулері сюжет пен кейіпкерлерді дамыту үшін маңызды. Владимир Набоковтың «Ақ от» романында негізгі сюжет ойдан шығарылған редактордың түсіндірмелі қосымша жазбалары арқылы баяндалады. Энрике Вила Матастың «Бартелеби және компания» романы болмаған романға жазылған төменгі жазбалар стилінде жазылған. Джек Вэнстің туындыларында көбінесе төменгі жазбалар болады, олар роман әлемінің фондық ақпаратын көрсетеді және оқырманды хабардар етеді. Стивен Колберттің «Мен Америкамын (және сіз де бола аласыз!)» кітабында қосымша түсіндірмелер мен юмор ұсыну үшін төменгі жазбалар мен шеттік жазбалар қолданылады. Даг Дорстың «S.» романында V. M. Страка мен F. X. Кальдейра кейіпкерлерінің тарихын және қарым-қатынасын зерттеу үшін төменгі жазбалар қолданылады. Терри Пратчет пен Нил Гейманның бірлескен «Жақсы белгілер» романында көбінесе юмористик қосымшалар үшін төменгі жазбалар қолданылады. Терена Элизабет Беллдің «Мен көргенімді айт» жинағындағы «Бесінші қорқыныш» әңгімесінде ғылыми-фантастикалық әңгімені тарихи құжатқа ұқсату үшін төменгі жазбалар қолданылады.