Кіріспе

Христиан дін қызметкерлерінің көйлегі – шенеуніктер мен Шығыс православие, Православие және Католик шіркеулерінің дін қызметкерлері, сондай-ақ Англикан және Лютеран сияқты кейбір протестанттық конфессиялардың дін қызметкерлері киетін киім. Латын тіліндегі vestis talaris сөзінің тікелей мағынасы – "тобықтың ұзындығына дейін жететін киім". Бұл киімдер әдетте монахтар мен қадірлілер киетін киімдермен байланысты. Көйлектің тарихи шығу тегі ежелгі Римде тоганың астында киілетін классикалық антикалық киімге және ежелгі Грецияда гимацияның астында киілетін хитонға дейін жетеді. Діни қызметтерде ол дәстүрлі түрде альб сияқты киімдердің астына киіледі. Батыста бүгінгі күні көйлек діни қызметтерден басқа жерде сирек қолданылады, тек консервативті және басқа католик дін қызметкерлері мен қадірлілер стандартты киім ретінде киюді жалғастырады. Дегенмен, көптеген елдерде ол 1960 жылдарға дейін дін қызметкерлерінің күнделікті киімі болды, содан кейін дін қызметкерлерінің костюмдерімен ауыстырылды, олар қара түсті және діни маңызы бар жеңілдікпен (қолдар) қара көйлекпен ажыратылады. Жапонияда ерлердің гакуран мектеп формасы көйлектің ықпалымен жасалған.

Этимология

"Кассак" сөзі орта француз тіліндегі "касак" сөзінен шыққан, ол ұзын пальтоны білдіреді. Көне француз сөзі түптеп келгенде түрік тіліндегі "қазақ" сөзінен (козак сөзінің бастауы – көшпелі, еркін адам) туындаған болуы мүмкін, бұл олардың міне берілген киімдеріне сілтеме, немесе парсы тіліндегі کژاغند kazhāgand (толтырылған киім) сөзінен – کژ kazh (шибір жібек) + آغند āgand (толтырылған) сөздерінен шыққан. Бұл атау бастапқыда әскерлер мен аттылардың киіміне, кейіннен азаматтық өмірде ерлер мен әйелдер киетін ұзын киімге қолданылған. Діни терминологияда "кассак" сөзі салыстырмалы түрде кеш пайдаланылды (ескі атаулардың – субтанея, vestis talaris, toga talaris немесе tunica talaris – аудармасы ретінде), ол 1604 жылғы Англикан канондарының LXXIV (74) канонында еске алынған; және қазіргі таңда осы мағынада ғана қолданылады. "Сутан" сөзі француз тілінен шыққан, ол латын тіліндегі "subtana" сөзінен келген, "subtus" (астыңғы) сөзінің сын есімдік түрі.

Латын католиктері

Каска (немесе сутан) түрлі стильдерде немесе кесімдерде болады, бірақ оларға ешқандай ерекше символика жатпайды. Римдік касканың алдыңғы жағында көбінесе бірнеше түйме болады. Кейбір ағылшын тілдес елдерде бұл түймелер тек әшекейлік болуы мүмкін, ал киімді бекіту үшін Chesterfield деп аталатын жасырын иықталған түймелеу қолданылады. Француз каскасының жеңіне костюм сияқты тігілген түймелер және сәл кеңірек юбкасы бар. Амброзиан каскасының мойнында бес түйме ғана болады, ал белде белдікпен ұсталады. Иезуиттердің каскасында түймелердің орнына жағаға ілгектермен бекітілген және белде оң жағына байланатын белдік болады. Рим-католик дін қызметкерлері киетін қарапайым римдік каска (хор киімінен өзгеше) тропикалық елдерден басқа, қара түсті, ал онда ыстық болғандықтан ақ түсті және әдетте иық плащысыз (пеллегрина) болады. Түсті жолақтар мен түймелер дәрежеге қарай қосылады: дін қызметкерлері үшін қара, Оның қасиеттілігінің капелланы үшін қызғылт; епископтар, апостолдық протонотарийлер және құрметті прелаттар үшін амарант қызыл; кардиналдар үшін қызыл. 1969 жылғы прелаттардың киім-кешегі туралы нұсқаулықта олардың барлығы үшін, тіпті кардиналдар үшін де, күнделікті киім қарапайым қара каска болуы мүмкін делінген. Киіммен бірге фасция деп аталатын белдік немесе белдік тағуға болады. Прелаттардың киім-кешегі туралы нұсқаулықта екі ұшы жібек жиектермен жасалған, ал екі ұшы жібек жиектермен жасалған. Қара фальфашаны дін қызметкерлері, дьякондар және семинария студенттері киеді, ал қызғылт фальфашаны епископтар, апостолдық протонотарийлер, құрметті прелаттар және Оның қасиеттілігінің капелландары киеді. Папалық үйге қосылған дін қызметкерлеріне қара суланған жібек фасция, папалық үйге қосылған епископтарға (мысалы, апостолдық нунцийлерге) қызғылт суланған жібек фасция, кардиналдарға қызыл суланған жібек фасция рұқсат етіледі. Рим папасы ақ суланған жібек фасция киеді, кейде оның ұштарында оның гербі болады. Хор киімінде Оның қасиеттілігінің капелландары коттамен қызғылт түсті қара каска киеді, ал епископтар, апостолдық протонотарийлер және құрметті прелаттар (коттамен немесе епископтар үшін рошет және мозеттамен) толығымен қызғылт каска киеді (бұл қызғылт римдік қызғылтқа жақын және фуксия ретінде жуықталады), ал кардиналдардың каскасы толығымен қызыл және қызыл жиектерімен жасалған. Кардиналдар хор каскасының жеңдері мен фасциясы қызыл суланған жібекпен жасалған ерекшелікке ие. Хор каскасының кесімі әлі римдік немесе француздық кесімді болып келеді. Бұрын кардиналдың каскасы толығымен суланған жібекпен жасалған, сонымен қатар касканың артқы жағына бекітілетін тірек болған. Бұл тірек 1953 жылдың 1 қаңтарынан бастап Папа Пий XII-нің Valde solliciti мотупропиосымен жойылған. Сол мотупропиомен Папа қызғылт касканың (оқыс кезеңдерде және аза тұту кезінде қолданылатын) жібек емес, жүннен жасалуын бұйырды, ал 1965 жылдың ақпанында Папа Павел VI кезінде Киелі рәсімдер жөніндегі конгрегацияның айналымы қызыл каска үшін де суланған жібек қолдануды жойды. Кейде каскамен бірге шынтаққа дейін жететін, алды ашық немесе ажыратылатын иық жапқышы киіледі. Бұл – пеллегрина. Бұл алдыңғы жағында түймеленетін және рошет үстінде киілетін мозеттадан ерекшеленеді. Рим-католик шіркеуінің жалпы ережесі бойынша, кардиналдар мен епископтар пеллегринаны каскамен бірге кие алады. 1850 жылы Англия мен Уэльсте католиктер иерархиясын қалпына келтірген жылы Папа Пий IX барлық дін қызметкерлеріне өзінің ақ жапқышты қара каскасының көшірмесін кию құқығын берді. Сол кезден бері пеллегринаны каскамен кию Англия мен Уэльсте, Шотландияда, Ирландияда, Австралияда және Жаңа Зеландиядағы Рим-католик дін қызметкерінің белгісі болды, дегенмен кейде англикандық дін қызметкерлері де еліктейді. 1909 жылы Джон Абель Феликс Проспер Найнфа өзінің "Католик шіркеуінің прелаттарының киімдері" атты кітабында иық жапқышы бар киімге "симар" деген ағылшын сөзін қолдануды ұсынды, оны нағыз каскадан өзгеше санады. Басқалар да "симар" (пеллегринамен) және "каска" (сіз) арасында осындай айырмашылық жасады, бірақ көптеген ғалымдар Найнфаның айырмашылығымен келіспейді. Әсіресе, Киелі Тақтың құжаттары мұндай айырмашылықты жасамайды, пеллегрина тігілген ба, жоқ па, содан кейін "каска" немесе vestis talaris терминін қолданады. 1969 жылғы нұсқаулықта кардиналдар мен епископтар үшін "бұл каскамен бірге осы каска сияқты әшекейленген шынтаққа дейін жететін жапқышты киюге болады" делінген. Солтүстік Еуропада қолданылатын тік тігілген align=sup-ке ұқсас. Әйелдер киетін тарихи зимараның суреттерін "Dressing the Italian Way" және "The Italian Showcase" сайттарында көруге болады. Суық ауа райында касканың үстінен білезікке дейін жететін, иық жапқышы бар немесе жоқ, manto немесе грека, сонымен қатар білезікке дейін жететін, екі жақтың басыма жабылатын, douillette киіледі. Епископтар мен дін қызметкерлері үшін manto және грека қара түсті, ал Папа үшін manto қызыл, грека ақ түсті.

Англикан және методист

Англикан шіркеуі бір және екі жақты тігілген сосакаларды қолданады. Көптегендер үшін бұл дәстүрді білдіреді (англо-католик дәстүрінде бір жақты, ал шіркеудің евангелистік бағытында екі жақты). Екі жақты сосак кеудеге қарсы жағынан иықтарға және белге бірінші тігіледі, бір жасырын түймемен бекітіледі. Соңғысы әдетте мойын сызығының төменгі жағында, ортаңғы бөлігінде тігілген бір кішкентай сабақты түймеге ие, ол хор киімі үшін академиялық капюшонды бекітуге арналған. Англикандықтар киетін бір жақты сосак дәстүрлі түрде отыз тоғыз түймелі болады, бұл отыз тоғыз қағиданы білдіреді, немесе кейбіреулер "Қырық соққыдан бірін сақтап қалды" деп айтуды ұнатады – елші Пауылдың яһудийлерден алған жазасы. Сосактар көбінесе белбеусіз тағылады, ал кейбіреулері әшекейленген белбеуді таңдайды. Қара түс дін қызметкерлеріне (пресвитерлерге), оқырмандарға, серверлерге және алтарь қызметшілеріне арналған ең көп таралған түс. Тропикалық елдерде ақ сияқты ашық түстер қолданылады, ал кейбір соборларда олардың орналасқан жеріне сәйкес түстер болады. Англикан шіркеуінде құбырлар да лауазымды білдіру үшін қолданылады, қызыл түс декандар, архидиакондар және собор канондары үшін қолданылады. Епископтар мен архиепископтар көбінесе қызғылт түсті сосак киеді. Бұл тәжірибе 19 ғасырдан бері сақталып келеді. Соңғы кезде архиепископтар қара түсті таңдап киеді, мұны Роуэн Уильямс пен Джастин Уэлбидің қызметтерінде көруге болады. Эдуард VII билік құрғаннан бері пайда болған салыстырмалы түрде жаңа әдет – қызыл сосактарды тек корольдің капеллендері және Вестминстер аббаттығы, сондай-ақ Кембридж колледжінің кейбір капеллалары сияқты корольдік негіздердің мүшелері ғана киеді. Оларды Вестминстер мектебінің Корольдік ғалымдарының Бас ұстазы мен ұстазы да киеді. Дегенмен, көптеген собор канондары толық қызыл сосак киеді, тек құбырлармен емес, сондай-ақ көптеген серверлер гильдиялары мен хорлары ұзақ жылдар бойы сақталған тәжірибеге сүйенеді. Сосактар кейде оқырмандар, алтарь қызметшілері және хор мүшелері тарапынан да тағылады, олар оны екі жақты тігілген стильде киеді. Оқырмандар мен алтарь қызметшілері әдетте қара сосак киеді, бірақ хорлар киетін сосактар көбінесе түрлі түсті болады. Ұлыбританияның методист шіркеуінің дін қызметкерлері (пресвитерлері) дәстүрлі түрде екі жақты тігілген сосак киеді (евангелистік англикан дәстүріндегідей).

Лютерандық

Дания, Фарер аралдары, Исландия және Гамбург пен Любектің Солтүстік Германиядағы ханзаттық қалаларындағы евангелисткалық лютеран шіркеулерінде дін қызметкерлері сотуна және воротникпен (жағасымен) бірге киім ретінде сотуна киеді. Сотуна кейде американдық лютеран шіркеулерінде де қолданылады. Бұрынғы жылдары сотуна ақ жуппен (surplice) бірге киеді, ол оны көбінесе толығымен жабатын. Көбінесе дін қызметкерлерінің аз бөлігі оны Ұлы жұма және Күл сәрсенбі сияқты ерекше жоғары мерекелерде киеді. Көбінесе лютеран пасторлары рухани көйлектің (clerical shirt) үстінен альб киеді. Альбтың үстінен киімдер, көбінесе стола (stole) киіледі.

Пресвитериандық

Шотландия шіркеуінде және шотланд шіркеуінен бастау алатын пресвитериан шіркеулерінде әдетте англикандық үлгідегі сотука қолданылады. Сонымен қатар, Шотландия туының көк түсіне боялған толық ұзындықтағы сосаканы көру де сирек емес, ол Сент-Эндрюс университетінің академиялық киімімен де байланысты. Англия шіркеуіндегідей, Шотландия шіркеуінің пасторлары, егер олар патша отбасының капелландары болса, қызыл сотука киеді. Оның үстіне әдетте уағыз айту көйлегі немесе дін қызметкерінің академиялық көйлегі жабылады. Эдвард және Виктория дәуірлерінде көйлектің астына қысқа, екі жақты қара жібек сотука кию кең таралған. Ол әдетте тізеге дейін жетеді және қарапайым белдікпен байланады. Бірақ 20 ғасырдың литургиялық қозғалысымен классикалық сотука қайтадан сәнге оралды. Канададағы пресвитериандар Шотландия шіркеуінің дәстүріне еліктейді, ал АҚШ-тағы пресвитериандар көбінесе американдық Женева көйлегін жеңсіз сосаканың үстіне немесе англикандық немесе римдік үлгідегі сосаканың үстіне манжетсіз көйлек киеді. Америкалық Женева көйлегі көбінесе қос қоңыраулы жеңге тігілген манжетпен жабдықталады (бұл жаңалық бұрын астына киілген сосака жеңінен қалған). Англикан шіркеулерінде де дін қызметкері емес адамдар сотука кие алады. Қауым ақсақалдары мен диакондары, ғибадатты жүргізушілер, оқырмандар және қасиетті дәм берушілер ретінде қызмет еткенде, қара түсті сотука киюі мүмкін. Хорлар мен басқа ғибадатты жүргізушілер киетін сотукалар әдетте түрлі түсті болады (мысалы, The Shadyside Presbyterian Church (АҚШ) хоры ақ сюрплистердің астында қызыл сотука киеді).

Шығыс христиандық практикасы

Шығыс христиан дінінде екі түрлі соқа бар: ішкі соқа және сыртқы соқа немесе расон. Монахтар әрқашан қара соқа киеді. Монах емес дін қызметкерлері үшін түс ретінде ешқандай ереже жоқ, бірақ қара түс ең көп таралған. Көк немесе сұр түстер де жиі кездеседі, ал ақ түс кейде Пасха мерекесінде киіледі. Шығыс шіркеулерінде соқаны мирян киюге болмайды. Әдетте, діни қызмет атқару кезінде соқа кию үшін бата алу қажет.

Шығыс сотукаларының түрлері

Ішкі киіз (көбінесе жай ғана киіз) – барлық жоғары және төмен дәрежелі дін қызметкерлері, монахтар және көбінесе ерлер семинариясының студенттері киетін тобыққа дейін жететін киім. Славян немесе "орыс" стиліндегі киіз (подрясник podryasnik, підрясник pidryasnyk) екі жақты болып келеді, кеудеге жақын тігілген, белден төмен кеңейеді, ортасынан түймеленген жоғары жағасы бар және былғары немесе кең матадан жасалған белбеумен белденуі мүмкін. Грек стиліндегі киіз, антери (αντερί), расон (ράσον) немесе зостико (ζωστικό) деп аталады, ол біршама кең, белге тар матадан жасалған белбеумен жиналған және алдыңғы жағында жоғары жағасы бар. Ішкі киізді дін қызметкерлері әдетте қасиетті киімдерінің астына киеді. Сыртқы киіз (ряса ryasa, ряса ryasa, εξώρασον, ράσον exorason) – епископтар, дін қызметкерлері, дьякондар және монахтар ішкі киіздің үстінен киетін кең киім. Орыс дәстүрінде семинаристер, оқырмандар немесе субдьякондар оны кимейді. Алайда, грек дәстүрінде әншілер шіркеуде киюге болады, әдетте ішкі киіздің астына емес, тікелей күнделікті киімнің үстінен киеді. Сыртқы киізді дін қызметкері, мысалы, кешкі құлшылық сияқты қызметті өткізгенде киюі керек, онда қағидалар оны толық киінбеуге шақырады, бірақ ешқандай дін қызметкері стихарь астына оны кимейді. Оны жеңдерін кері бұрып киюге болады, ал жеңдердің ішкі жағы контрастты түспен тігілген болуы мүмкін. Грек стиліндегі киіз орыс стиліне қарағанда жеңіл және кең болып келеді. Бұл бастапқыда монахтардың киімі, ал орыс дәстүрінде ер адам диакондыққа бекітілгеннен кейін оны кию үшін епископтың батасын алуы керек. Ішкі киіздің үстінен жилет ("конторасон" (κοντόρασον), "аманико" (αμάνικο), "гилеко" (γιλέκο)) киюге болады. Бұл жағасы жоқ, әдетте белден сәл төмен түсетін, кеудеге жақын тігілген жилет. Жилет сыртқы киізден бастау алады, сондықтан оны тек дін қызметкерлері мен монахтар ресми немесе қасиетті оқиғаларда сыртқы киіз киетін жағдайларда киюі керек. Өте суық күндері сыртқы киізбен бірдей кесілген, бірақ сәл үлкен және ауыр материалдан жасалған пальто киюге болады. Пальтоның жағасы жүнмен қапталған немесе қапталмаған болуы мүмкін. Көптеген дін қызметкерлері оны суық күндері пальтоның орнына киеді.

ХVІІ ғасырдағы діни қызметкерлерге арналған емес киім

"Кесу" термині сонымен қатар 17 ғасырда әдеттегі сарбаздар киген, кең, тоң май жеңді, жамбасқа дейін жететін жакетті де білдіруі мүмкін. Кесудің тігілген жеңдері болады және екі жағы ашық, мантильяға ұқсас. Мұндай киімдер "Үш мылтықшы" романындағы Король гвардиясының мушкетерлерінің ресми формасы ретінде кеңінен танымал, бірақ бұл тарихи тұрғыдан дәл емес болуы мүмкін.