Кіріспе
Ұлыбританияның оңтүстігіндегі англосаксон патшалығы – Батыс саксондар патшалығы, сондай-ақ Уэссекс патшалығы деп те аталады, шамамен 519 жылдан бастап 927 жылы Англия біріктірілгенге дейін Ұлыбританияның оңтүстігінде орналасқан. Англосакстар Вессекс патшалығын Гевизе тайпасынан шыққан Сердик пен Синрик құрғандығына сенеді, бірақ бұл кейбір деректерде аңыз ретінде қарастырылады. Вессекс тарихының екі маңызды көзі – Батыс саксондардың генеалогиялық тізімі және Англосаксондық жылнамасы (екіншісі біріншісінің ерте нұсқасын пайдаланып, өңделген), олар кейде бір-бірімен қайшы келеді. Уэссекс Кенвалхтың христиан дінін қабылдағаннан кейін христиан патшалығына айналды және оның басқару кезеңінде кеңейді. Кейіннен Кэдвалла Сассекс, Кент және Уайт аралын бағындырды. Оның ізбасары, Ине, ең көне ағылшын заң кодекстерінің бірін жариялады және екінші Батыс саксон епископтығын құрды. Содан кейін патшалық таққа әулеті белгісіз патшалар отырды. VIII ғасырда Мерсияның күші артқан сайын, Уэссекс тәуелсіздігін сақтап қалды. Осы кезеңде графтық жүйе құрылды. Эгберт тұсында Суррей, Сассекс, Кент, Эссекс және Мерсия, сондай-ақ Дюмонияның бір бөлігі бағындырылды. Ол сонымен қатар Нортумбрия патшасының бағынышына іліккендігін жеткізді. Алайда, 830 жылы Мерсияның тәуелсіздігі қайта жаңғыртылды. Оның мұрагері Этельвульфтің тұсында даниялық әскер Темза сағасына келді, бірақ шешулі жеңіліске ұшырады. Этельвульфтің ұлы Этельбальд таққа таласқанда, соғыстың алдын алу үшін патшалық екіге бөлінді. Этельвульфтің орнын төрт ұлы басып алды, ең кішісі – Ұлы Альфред. 871 жылы Уэссекске даниялықтар шапқырады, Альфред оларға кету үшін сыйақы төлеуге мәжбүр болды. Олар 876 жылы қайта келді, бірақ қорғаныс күштерінің қарсылығына тап болып, шегінуге мәжбүр болды. 878 жылы олар Альфредті Сомерсет жазықтарына қашуға мәжбүр етті, бірақ Эдингтон шайқасында жеңілді. Альфред билік құрған кезеңде жаңа заң кодексін жариялады, сарайына ғалымдарды жинады, кемелер салуға, әскерді ұйымдастыруға және бекіністер жүйесін құруға қаражат бөлді. Альфредтің ұлы Эдуард даниялықтардан Шығыс Мидлендс пен Шығыс Англияны бағындырып, 918 жылы әпкесі Этельфлед қайтыс болғаннан кейін Мерсияның билеушісі болды. Эдуардтың ұлы Этельстан 927 жылы Нортумбрияны бағындырды, осылайша Англия алғаш рет біртұтас патшалыққа айналды. 1016 жылы Англияны бағындырған Ұлы Кнут Уэссекс графының бай және қуаттылығын құрды, бірақ 1066 жылы Гарольд Годвинсон графтықты патшалыққа қайта қосып, Уэссекс патшалығының өмір сүруіне нүкте қойды.
The Kingdom of the West Saxons, also known as the Kingdom of Wessex, was an Anglo Saxon kingdom in the south of Great Britain, from around 519 until England was unified in 927. The Anglo Saxons believed that Wessex was founded by Cerdic and Cynric of the Gewisse, though this is considered by some to be a legend. The two main sources for the history of Wessex are the West Saxon Genealogical Regnal List and the Anglo Saxon Chronicle (the latter of which drew on and adapted an early version of the List), which sometimes conflict. Wessex became a Christian kingdom after Cenwalh was baptised and was expanded under his rule. Cædwalla later conquered Sussex, Kent and the Isle of Wight. His successor, Ine , issued one of the oldest surviving English law codes and established a second West Saxon bishopric. The throne subsequently passed to a series of kings with unknown genealogies. During the 8th century, as the hegemony of Mercia grew, Wessex largely retained its independence. It was during this period that the system of shires was established. Under Egbert, Surrey, Sussex, Kent, Essex, and Mercia, along with parts of Dumnonia, were conquered. He also obtained the overlordship of the Northumbrian king. However, Mercian independence was restored in 830. During the reign of his successor, Æthelwulf, a Danish army arrived in the Thames estuary, but was decisively defeated. When Æthelwulf's son, Æthelbald, usurped the throne, the kingdom was divided to avoid war. Æthelwulf was succeeded in turn by his four sons, the youngest being Alfred the Great. Wessex was invaded by the Danes in 871, and Alfred was compelled to pay them to leave. They returned in 876, but were forced to withdraw. In 878 they forced Alfred to flee to the Somerset Levels, but were eventually defeated at the Battle of Edington. During his reign Alfred issued a new law code, gathered scholars to his court and was able to devote funds to building ships, organising an army and establishing a system of burhs. Alfred's son, Edward, captured the eastern Midlands and East Anglia from the Danes and became ruler of Mercia in 918 upon the death of his sister, Æthelflæd. Edward's son, Æthelstan, conquered Northumbria in 927, and England became a unified kingdom for the first time. Cnut the Great, who conquered England in 1016, created the wealthy and powerful earldom of Wessex, but in 1066 Harold Godwinson reunited the earldom with the crown and Wessex ceased to exist.
Тарихи дәуірге дейінгі Британия
Неолиттен бастап, болашақта Уэссекс аймағына айналатын аймақтың борлы төмендіктері Харроу жолымен кесіліп өтті. Бұл жолды бүгінде Корнуоллдағы Маразионнан Доверге жақын Англия арнасының жағалауына дейін табуға болады және ол ежелгі қалайы саудасымен байланысты болған болуы мүмкін. Кейінгі неолит дәуірінде Авебери мен Стоунхендждің салтанатты орындары Солсбери жазығында құрылысын аяқтады, бірақ Стоунхендждің соңғы фазасы Орта қола дәуіріндегі, «Уэссекс мәдениеті» деп аталатын (шамамен б.з.д. 1600–1200 жылдар) халықтармен салынды. Бұл аймақта неолит және ерте қола дәуірлерінен қалған көптеген жер жұмыстары мен тік тұрғызылған тас ескерткіштер бар, соның ішінде Дорсет Курсусы – ұзын және кең жер жұмысы, ол қысқы күн батуына қарай бағытталған. Осы ұзақ кезеңде ауыл шаруашылығы мен аң аурумен айналысқанмен, археологиялық зерттеулерде адам қоныстарының аз ғана іздері табылды. Темір дәуірінде Дуротригтер, Атребаттар, Бельгалар және Добуннилер сияқты келттік британдық тайпалары болашақ Уэссекс аймағын мекендеді.
Римдік Британия
Британияны римдіктер жаулап алғаннан кейін, біздің заманымыздың 1-ғасырынан бастап, Вессекстің өңірінде көптеген римдік виллалар мен оларға қосылған шаруашылықтар құрылды, сондай-ақ Дорчестер және Винчестер қалалары маңызды орталықтарға айналды (атауының соңы латын тіліндегі "castra" – "әскери лагерь" сөзінен шыққан). Римдіктер, немесе дәлірек айтқанда, римдік-британдықтар Вессекс аймағын біріктіретін тағы бір маңызды жол салды, ол Эксетерден шығысқа қарай Дорчестер арқылы Винчестер және Сильчестерге, содан кейін Лондонға дейін созылды. 4-ғасырдың ортасында пикттер, шотландтар, аттакоттар, франктар және сакстар сияқты халықтардың Рим Британиясына жасаған шабуылдары күшейді. 367 жылы осы тайпалар бір мезгілде солтүстік, батыс және шығыстан Британияға басып кірді. Басқыншылар солтүстік және батыс Британияның көп бөлігінде рим әскерлерін жеңіске ұшыратты немесе олармен келісімге келді. Алайда, 368 жылдың соңына қарай римдік генерал Теодосий көптеген аймақтарды қайта басып алды. 380-381 жылдары Магнус Максимус одан әрі шабуылдарды тойтарды. Бірақ Рим империясының ішіндегі ішкі шиеленістер күшейді. 383-384 жылдары император Грацианды құлату оқиғасы кезінде Максим Британиядағы гарнизонның көп бөлігін Галлияға көшірді, онда ол Батыс Августы болып жарияланды және Британия, Галлия, Испания және Рим Африкасын басқарды. 388 жылы Максим қайтыс болғаннан кейін, Британиядағы римдік билік қайтадан әлсіреп кетті. 390-жылдардың соңында Стилихон пикттерге қарсы науқан ұйымдастырып, билікті қалпына келтіруге тырысты, бірақ 401 жылы Стилихон готтармен күресу үшін әскерлерді континентке жіберген кезде бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. Британияның екі римдік басшысы өлтірілді. 407 жылы Британиядағы римдік офицері Константин III өзін Батыс Августы деп жариялап, рим әскерлерін алып Галлияға аттанды. Соңында, 410 жылы римдік-британдық шенеуніктер император Гонорийден әскери көмек сұрағанда, ол оларға өздерінің қорғанысын ұйымдастыруды тапсырды. Осы оқиғалардан кейін экономикалық құлдырау басталды: римдік монеталардың айналымы тоқтады және Рим империясынан тауарлар импорттау тоқтатылды.
Англосаксондық қоныстар
Британ аймағына саксон, ют және англдардың қоныстануы туралы теорияларды тарихшы Питер Хантер Блэр (1956) екі категорияға бөледі: «Уэльс» және «Англия» деп аталады.
Уэльстік дәстүр
Уэльс дәстүрін Гилдас "De Excidio et Conquestu Britanniae" еңбегінде көрсетеді. Қысқаша айтқанда, римдіктер кеткен соң кельт британдықтары біраз уақыт бойы үлкен бұзылыстарсыз өмір сүре алды делінеді. Бірақ, солтүстік шабуылшыларымен бетпе-бет келгенде, Британиядағы белгілі бір есімді аталмаған билеуші (Гилдас оны "мақтаншақ тиран" деп сипаттайды) жер үшін саксондардан көмек сұрады. Бір кезде британдықтар мен саксондар арасында қақтығыс болған жоқ, бірақ "жабдықтау туралы даудан" кейін саксондар британдықтарға қарсы соғыс ашып, елдің бір бөлігіне ауыр зиян келтірді. Бірақ, уақыт өте келе саксон әскерлерінің бір бөлігі Британияны тастап кетті; Амброзий Аврелиан басшылығымен британдықтар қалғандарын жеңді. Ұзақ соғыс болды, екі тараптың да Монс Бадоникум шайқасына дейін шешуші үстемдікке қол жеткізе алмады, онда британдықтар саксондарды талқандады. Осыдан кейін британдықтар үшін бейбіт кезең басталды, сол кезде Гилдас "De Excidio et Conquestu Britanniae" еңбегін жазды.
Ағылшын дәстүрі
Саксондардың келуі туралы "ағылшын" дәстүрлерінің бірі Хенгест пен Хорсаға қатысты. Беда өзінің "Англия халқының шіркеу тарихы" еңбегінде Гилданың баяндамасын бейімдеп, оған қатысушылардың аттары сияқты толықтырулар жасады. Ол "мақтаншақ патшаға" Вортигерн есімін берді, ал саксон қолбасшыларын Хенгест және Хорса деп атады. Оқиғаға қосымша егжей-тегжейлер Неннийдің жазған бөлігі бар Historia Brittonum кітабында келтірілген. Historia бойынша, Хенгест пен Хорса Танет аралын иелену шартымен Британияға шабуыл жасағандармен шайқасты. Кейін Хенгесттің қызы Ровена күштермен келген кемеде пайда болды, және Вортигерн оған үйленді. Бірақ, Хенгест пен Вортигерннің ұлы арасындағы жанжалдан соң Кентте соғыс басталды. Бірнеше шайқаста жеңіліске ұшырағаннан кейін, сакстар екі тарап келісімге отырғанда опасыздықпен шабуылдап, британдықтарды жеңді. Хенгест пен Хорса туралы аңызға қатысты қосымша мәліметтер Англо-саксон жылнамасында табылады. Жылнамада содан кейін сакстардың келесі толқындары, соның ішінде 495 жылы Уэссекс патшалығының негізін қалаушы Сердиктің келуі де тіркелген.