Демократияға өту процесі және қоғамның демократтандырылуы

Демократизация: авторитарлықтан демократияға өту процесі, экономика, тарих, азаматтық қоғамның ролі. Саяси өзгерістер мен демократиялық реформалар туралы.

27 мин оқу

100%

Дереккөз: Democratization — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Қоғамның демократиялануы – саяси жүйелердің демократиялыққа өту процесі.

Демократиялану, яки демократияландыру – авторитарлық үкіметтен демократиялық саяси режимге, соның ішінде демократиялық бағыттағы маңызды саяси өзгерістерге қарай жүзеге асылатын құрылымдық мемлекеттік өзгеріс. Демократияланудың болуы және оның дәрежесі экономикалық даму, тарихи мұра, азаматтық қоғам және халықаралық процестер сияқты түрлі факторларға байланысты болуы мүмкін. Демократияланудың кейбір түсіндірмелері элитаның демократиялануды қалай іске қосып, жетелегеніне баса назар бөлсе, ал басқалары халықтың бастамасымен, төменнен жоғарыға қарай жүзеге асылатын процестерге баса назар аударады. Демократияланудың қалай жүзеге асыруы басқа саяси құбылыстарды түсіндіру үшін де қолданылады, мысалы, ел соғысқа қатыса ма, әлде экономикасы дами ма. Осы процестің кері бағыты демократиялық регресс немесе автократиялану деп аталады.

Сипаттама

Демократиялық теориялар саяси режимнің авторитаризмнен демократияға үлкен, макро деңгейдегі өзгеруін түсіндіруге бағытталған. Демократияланудың белгілеріне сайлау жүйесін реформалау, сайлау құқығының кеңеюі және саяси бейжайлықтың азаюы жатады.

Демократияға бағытталған шаралар

Демократиялық индекстер демократиялануды сандық түрде бағалауға мүмкіндік береді. V Dem Демократия индекстері және Демократия индексі – бұл демократияның көп қолданылатын индекстерінің кейбірі. Демократиялық индекстер демократияның жоғары деңгейдегі әртүрлі принциптерін ажырата алады: сайлау, либералдық, қатысушылық, кеңесу, теңдік және басқалары. Демократиялық индекстер сандық немесе санаттық болуы мүмкін. Ғалымдар арасында демократия ұғымы және оны қалай өлшеу, сондай-ақ қандай демократиялық индекстерді пайдалану керек деген мәселелер бойынша пікір қақтығыстары бар.

Ел бойынша

Демократия тарихы бойында демократияны жақтаушылар мүмкіндік терезесі ашылған кезде көбінесе бейбіт жолмен жеңіске жетеді. Мүмкіндіктердің бірі – зорлықтық соққыдан кейін әлсіреген үкіметтер. Екінші басты мүмкіндік – автократтар сайлаудан қорқып көрмеген жағдайда, билікті сақтап демократияға көшу. Демократияға қадам басу жолы ұзаққа созылуы мүмкін, және сол жолда кері кетулер болуы да мүмкін.

Франция

Француз төңкерісі (1789) қысқа мерзімге кең сайлау құқығына мүмкіндік берді. Француз революциялық соғыстары мен Наполеон соғыстары жиырма жылдан астамға созылды. Француз директориясы көбінесе олигархиялық болды. Бірінші француз империясы және Бурбон монархиясының қайта орнатылуы автократиялық үкімді қалпына келтірді. Француз Екінші республикасында барлық еркектерге сайлау құқығы болды, бірақ одан кейін Екінші француз империясы орнады. Франко-прусс соғысы (1870–71) нәтижесінде Француз Үшінші республикасы құрылды.

Германия

Германия 1919 жылы Веймар Республикасын құру арқылы алғашқы демократиясын орнатты, ол Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия империясының жеңілісінен кейін құрылған парламенттік республика болды. Веймар Республикасы 14 жыл ғана созылды, содан кейін құлап, оның орнына нацистік диктатура келді. Тарихшылар Веймар Республикасының демократия құру әрекетінің неліктен сәтсіз аяқталғанын әлі де талқылауда.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда XVII ғасырда Магна-Картаға қызығушылық қайта жанданды. Англия Парламенті 1628 жылы азаматтарға белгілі бір бостандықтарды берген «Құқық туралы петиция» заңын қабылдады. Ағылшыл азамат соғысы (1642–1651) король мен олигархиялық, бірақ сайланған Парламент арасында болды. Соғыс барысында 1647 жылғы Путни пікірсайысында саяси өкілдік құқықтарын талқылаған топтармен саяси партия идеясы қалыптасты. Соңынан Протекторат (1653–59) және Англияның қайта құрылуы (1660) автократиялық билікті қалпына келтірді, бірақ Парламент 1679 жылы Хабеас Корпус заңын қабылдады, ол жеткілікті себеп немесе дәлелсіз ұстауға тыйым салатын қағиданы күшейтті. 1688 жылғы Даңқты революция күшті Парламент құрды, ол 1689 жылғы Құқықтар туралы билльді қабылдады, онда жеке тұлғалардың белгілі бір құқықтары мен бостандықтары заңдастырылды. Бұл заң тұрақты Парламенттің, еркін сайлаудың, Парламентте сөз бостандығына қатысты ережелердің талаптарын белгіледі және монархтың билігін шектеді, соның арқасында Еуропаның көп бөлігінен айырмашылығы, патшалық абсолютизмнің үстемдік таба алмайтынына кепілдік берді. Тек 1884 жылғы «Халық өкілдігі туралы» заңмен ер адамдардың көпшілігі дауыс беруге ие болды.

Италия

Италия Корольдігі 1861 жылы Италияның бірігуінен кейін конституциялық монархия болды, корольдің маңызды өкілеттіктері болды. 1915 жылдан 1918 жылға дейін Италия Корольдігі Антанта жағында, Орталық державаларға қарсы Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1922 жылы дағдарыс пен алабұрлыс кезеңінен кейін Италияда фашистік диктатура орнатылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Италия бастапқыда Осактанған мемлекеттердің құрамында болды, бірақ 1940-1943 жылдары оларға бас берді. Содан кейін, оның аумағының бір бөлігін фашистік Германия басып алғандықтан, Италия Италиялық қарсылық қозғалысы және одан кейінгі Италиялық азамат соғысы кезінде Осактанған мемлекеттердің серіктесі болды, сондай-ақ Италияның азат етілуіне (1943-1945) қатысты. Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан Италияда монархияға деген ашу-ыза туды, себебі ол өткен жиырма жыл бойы фашистік режимді қолдаған болатын. Бұл наразылық Италия республикалық қозғалысының қайта жандануына себеп болды. 1946 жылғы 2 маусымда өткен итальяндық институционалдық референдумнан кейін Италия республика болды, және сол күннен бастап Республика күні ретінде тойланады. Италияда жазбаша демократиялық конституция бар, ол Италиядағы азамат соғысында нацистік және фашистік күштерді жеңуге үлес қосқан барлық антифашистік күштердің өкілдерінен құралған Конституциялық жиналыстың жұмысының нәтижесі болып табылады.

Жапония

Жапонияда демократиялық реформалар Мейдзи дәуірінде (Жапонияның өнеркәсіптік жаңғыруы басталған кезде), Тайшо дәуірінде (1912–1926 жж.) және Шова дәуірінің басында енгізілді. Бостандық және халық құқықтары қозғалысы (1870-ші және 1880-ші жылдар) сияқты демократияны қолдайтын қозғалыстар мен кейбір демократиялық институттар болғанына қарамастан, жапон қоғамы жоғары консервативті қоғам мен бюрократиямен шектелді. Адам Пжеворски Латын Америкасындағы өкілдік институттарымен жасалған тәжірибелер Еуропаның көптеген елдеріндегіден ертерек болғанын көрсетеді. Жұмысшы табының дауыс беру құқығына ие болған бұқаралық демократия тек 1930 және 1940 жылдары кеңінен таралды.

Америка Құрама Штаттары

Америка революциясы (1765–1783) АҚШ-ты құрды. Жаңа Конституция атқарушы билік, ұлттық сот жүйесі және Сенатта штаттарды, ал Өкілдер палатасында халықты ұсынтатын екі палаталы Конгресстен тұратын салыстырмалы түрде күшті федералды ұлттық үкімет құрды. Көптеген салаларда бұл идеологиялық тұрғыдан сәтті болды, себебі ешқашан бір диктатор болған жоқ, бірақ дауыс беру құқығы бастапқыда ақ нәсілді еркектерге, мүлік иелеріне ғана (халықтың шамамен 6%) шектелді. Құлдық Оңтүстік штаттарында Азамат соғысынан кейінгі Қайта құру дәуіріндегі конституциялық түзетулерге дейін (1861–1865) жойылмады. Оңтүстіктегі Азамат соғысынан кейінгі Джим Кроу сегрегациясын жеңу үшін африкалық американдықтарға азаматтық құқықтар беру 1960 жылдары іске асырылды.

Себептері мен факторлары

Демократияға әсер ететін факторлар (мысалы, дамытуға немесе қанағаттандыруға) байланысты көптеген пікірталас болып жатыр. Талқыланатын факторлардың ішінде экономикалық, саяси, мәдени, жеке тұлғалар мен олардың таңдаулары, сондай-ақ халықаралық және тарихи факторлар бар.

Экономикалық даму және жаңғыру теориясы

Сеймур Мартин Липсет, Карлс Боикс және Сьюзан Стоукс, Дитрих Руешмейер, Эвелин Стивенс және Джон Стивенс сияқты ғалымдар экономикалық даму демократияға жету мүмкіндігін арттырады деп санайды. Алғашқыда 1959 жылы Липсетпен айтылған бұл теория кейіннен модернизация теориясы деп аталды. Дэниел Трейсманның айтуынша, "орта мерзімді (10-20 жыл) перспективада жоғары табыстар мен демократиялық өмір сүру арасындағы мықты және тұрақты байланыс бар, бірақ міндетті түрде қысқа мерзімде емес". Роберт Даль нарықтық экономика демократиялық институттарға қолайлы жағдай туғызады деп айтқан. Жанамадағы ЖІӨ демократиямен байланысты, ал кейбір адамдар бай демократиялардың авторитаризмге түсетінін ешқашан байқамаған. Гитлер мен Веймар Германиясындағы нацистердің өрлеуін айқын қарсы мысал ретінде қарастыруға болады, бірақ 1930 жылдардың басында Германия дамыған экономика болғанмен, сол кезде ел бірінші дүниежүзілік соғыстан бастап (1910 жылдары) экономикалық дағдарыс жағдайында өмір сүрді, бұл дағдарыс ақырында Ұлы депрессияның әсерінен нашарлады. Сонымен қатар, демократияның өнеркәсіптік революцияға дейін өте сирек кездесетіндігі туралы жалпы пікір бар. Эмпирикалық зерттеулер көптеген адамдарды экономикалық даму демократияға көшудің мүмкіндігін арттырады немесе жаңадан құрылған демократияны нығайтуға көмектеседі деп сендірді. Бір зерттеуде экономикалық даму демократияға түрткі болатыны анықталды, бірақ ол тек орта мерзімді (10-20 жыл) мерзімде ғана жүзеге асады. Себебі, даму қазіргі басшыны нығайтады, бірақ ол кеткен кезде мемлекетті ұлына немесе сенімді көмекшісіне тапсыруды қиындатады. Дегенмен, демократия байлықтың салдарынан пайда болды ма, әлде оның себебі ме, әлде екеуі де бір-бірімен байланысты емес пе деген пікірталас әлі де шешілмеген. Тағы бір зерттеудің қорытындысына сәйкес, экономикалық даму демократияны дамыту үшін елдің саяси тұрақтылығына байланысты. Кларк, Роберт және Голдер Альберт Хиршманның "Кіру, дауыс және адалдық" үлгісін қайта құруда демократиялық процеске әсер ететін елдің байлығының өсуі емес, оның қалай болатынын түсіндіреді, керісінше, әлеуметтік-экономикалық құрылымдардағы өзгерістер байлықтың өсуімен бірге келеді. Олар осы құрылымдық өзгерістердің бірнеше еуропалық елдердің демократияға айналуының басты себептерінің бірі болып табылатынын түсіндіреді. Олардың әлеуметтік-экономикалық құрылымы өзгерген кезде, өйткені жаңғырту ауыл шаруашылығы саласын тиімдірек етті, уақыт пен ресурстардың үлкен инвестициялары өндіріс пен қызмет көрсету салаларына жұмсалды. Мысалы, Англияда ақсүйектер коммерциялық қызметке көбірек қаржы сала бастады, бұл оларға мемлекет үшін экономикалық жағынан маңыздырақ болуға мүмкіндік берді. Өндірістік қызметтің бұл жаңа түрі жаңа экономикалық күшпен бірге келді, мұнда мемлекеттің активтерін есептеу және салық салу қиындады. Осыған байланысты олжалау мүмкін болмады және мемлекет кірісті алу үшін жаңа экономикалық элиталармен келіссөздер жүргізуі керек болды. Тұрақты келісімге қол жеткізу керек болды, өйткені мемлекет өзінің азаматтарының адалдыққа деген тәуелділігіне көбірек тәуелді болды және осылайша азаматтар ел үшін шешім қабылдау процесінде ескерілетін мүмкіндікке ие болды. Адам Пржеворски мен Фернандо Лимонги экономикалық даму демократияны авторитарлыққа айналдыру ықтималдығын азайтады, бірақ даму демократияға (авторитарлық мемлекеттің демократияға айналуы) әкеледі деген тұжырым жасауға жеткілікті дәлел жоқ деп санайды. Экономикалық даму қысқа және орта мерзімде авторитарлық режимдерге халықтың қолдауын арттыра алады. Эндрю Нейтан Қытай экономикалық даму демократияға әкеледі деген тезис үшін проблемалық жағдай деп санайды. Майкл Миллер даму "күлкілі және тұрақсыз режимдерде демократияның" ықтималдығын арттыратынын, бірақ бұл әлсіздіктің басталуы мүмкіндігін азайтатынын айтады. Кейбір зерттеулер бойынша, әртүрлі жолдармен урбанизацияның артуы демократияға ықпал етеді. 2016 жылғы зерттеуде артықшылықты сауда келісімдері "егер PTA серіктестері өздері демократиялық болса, елдердің демократияландыруына ықпал етеді" деп анықталды. Көптеген ғалымдар мен саяси ойшылдар демократияның пайда болуы мен сақталуына үлкен орта тапты байланыстырды, ал басқалары бұл қарым-қатынасқа күмән келтірді. "Модернизациясыз" (2022) еңбегінде Дарон Ацемоглу мен Джеймс А. Робинсон модернизация теориясы саяси дамудың әртүрлі жолдарына есеп бере алмайды "себебі ол экономика мен саясат арасындағы байланысты институттар мен мәдениетке байланысты емес және белгілі бір соңғы нүктеге ие деп есептейді - мысалы, 'тарихтың соңы'". Герардо Л. Мунктың Липсеттің аргументі бойынша зерттеулердің мета-талдауы көрсетіп, көптеген зерттеулер экономикалық дамудың жоғары деңгейі демократияны арттырады деген тезисті қолдамайды.

Scholars such as Seymour Martin Lipset; Carles Boix and Susan Stokes, and Dietrich Rueschemeyer, Evelyne Stephens, and John Stephens argue that economic development increases the likelihood of democratization. Initially argued by Lipset in 1959, this subsequently been referred to as modernization theory. According to Daniel Treisman, there is "a strong and consistent relationship between higher income and both democratization and democratic survival in the medium term (10–20 years), but not necessarily in shorter time windows." Robert Dahl argued that market economies provided favorable conditions for democratic institutions. A higher GDP/capita correlates with democracy and some claim the wealthiest democracies have never been observed to fall into authoritarianism. The rise of Hitler and of the Nazis in Weimar Germany can be seen as an obvious counter example, but although in early 1930s Germany was already an advanced economy, by that time, the country was also living in a state of economic crisis virtually since the first World War (in the 1910s), a crisis which was eventually worsened by the effects of the Great Depression. There is also the general observation that democracy was very rare before the industrial revolution. Empirical research thus led many to believe that economic development either increases chances for a transition to democracy, or helps newly established democracies consolidate. One study finds that economic development prompts democratization but only in the medium run (10–20 years). This is because development may entrench the incumbent leader but make it more difficult for him deliver the state to a son or trusted aide when he exits. However, the debate about whether democracy is a consequence of wealth, a cause of it, or both processes are unrelated, is far from conclusive. Another study suggests that economic development depends on the political stability of a country to promote democracy. Clark, Robert and Golder, in their reformulation of Albert Hirschman's model of Exit, Voice and Loyalty, explain how it is not the increase of wealth in a country per se which influences a democratization process, but rather the changes in the socio economic structures that come together with the increase of wealth. They explain how these structure changes have been called out to be one of the main reasons several European countries became democratic. When their socioeconomic structures shifted because modernization made the agriculture sector more efficient, bigger investments of time and resources were used for the manufacture and service sectors. In England, for example, members of the gentry began investing more in commercial activities that allowed them to become economically more important for the state. This new kind of productive activities came with new economic power were assets became more difficult for the state to count and hence more difficult to tax. Because of this, predation was no longer possible and the state had to negotiate with the new economic elites to extract revenue. A sustainable bargain had to be reached because the state became more dependent of its citizens remaining loyal and, with this, citizens had now leverage to be taken into account in the decision making process for the country. Unreliable source: date=April 2018

Adam Przeworski and Fernando Limongi argue that while economic development makes democracies less likely to turn authoritarian, there is insufficient evidence to conclude that development causes democratization (turning an authoritarian state into a democracy). Economic development can boost public support for authoritarian regimes in the short to medium term. Andrew J. Nathan argues that China is a problematic case for the thesis that economic development causes democratization. Michael Miller finds that development increases the likelihood of "democratization in regimes that are fragile and unstable, but makes this fragility less likely to begin with." There is research to suggest that greater urbanization, through various pathways, contributes to democratization. A 2016 study found that preferential trade agreements "encourage the democratization of a country, in particular if the PTA partners are themselves democracies." Numerous scholars and political thinkers have linked a large middle class to the emergence and sustenance of democracy, whereas others have challenged this relationship. In "Non Modernization" (2022), Daron Acemoglu and James A. Robinson argue that modernization theory cannot account for various paths of political development "because it posits a link between economics and politics that is not conditional on institutions and culture and that presumes a definite endpoint—for example, an 'end of history'." A meta analysis by Gerardo L. Munck of research on Lipset's argument shows that a majority of studies do not support the thesis that higher levels of economic development leads to more democracy.

Капиталдың қозғалысы

Демократияға қатысты теориялар, мысалы, экономикалық даму, капиталға қол жеткізу мәселесіне баса назар аударады. Капиталдың ұтқырлығы ақша ағынына, елдер арасындағы және түрлі қаржы құралдары арқылы шекаралардың өтуіне, сондай-ақ оларға байланысты шектеулерге қатысты. Соңғы онжылдықтарда капиталдың ұтқырлығы мен демократияландыру арасындағы байланыс туралы көптеген теориялар пайда болды. Сильвия Максфилдтің ең белгілі теорияларының бірі "қараңғы болжам" деп аталатын көзқарасқа қарсы тұрады. Бұл көзқарас капиталдың ұтқырлығын экономикалық теңсіздікті күшейте түсіп, жалпы қоғамдық мүдделерден гөрі ықпалды элиталар мен сыртқы күштердің мүдделерін қолдай отырып, дамымаған демократияларға қауіп деп қарастырады. Бұл сыртқы қаржыға тәуелділікке алып келуі мүмкін, демек, басқа елдердің экономикалық жағдайына әсер етуі мүмкін. Ол қаржылық либерализация, капитал ағыны және демократияландыру арасындағы күрделі қарым-қатынасты түсінуге үлкен үлес қосады. Халықаралық инвесторлардың алуан түрлілігін және капитал ағынының дамып келе жатқан елдерде демократияны нығайтуға қалай әсер ететінін ескерудің маңыздылығын атап көрсетеді. Бұл сондай-ақ қор нарығының өсуіне әкелуі мүмкін, бұл дамып келе жатқан елдерге тән экономикалық биліктің теңсіз таралуының алдын алуға көмектеседі. Бұл жеке және мемлекеттік секторларда ашықтыққа деген сұранысты арттыруы мүмкін, соның нәтижесінде демократиялық институттар күшейеді. Капиталдың ұтқырлығы көбінесе Халықаралық валюта қоры (ХВҚ), Әлемдік банк және Әлемдік сауда ұйымы (ДСҰ) сияқты халықаралық ұйымдармен байланысты. Олар демократиялық принциптерге сәйкес қаржылық көмек немесе сауда келісімдерін шарттап, демократиялық реформаларды ынталандыруы мүмкін. Демократиялық нормалар жаһандық дискурста кеңінен қабылданып, бекітілген сайын, олар үкіметтерге, институттарға және қоғамға өздерінің саясатын және мінез-құлқын демократиялық идеалдармен үйлестіруге қысым жасайды.

Сыныптар, бөліністер және одақтар

Әлеуметтанушы Баррингтон Мур-младший өзінің ықпалды "Диктатура мен демократияның әлеуметтік шығу тегі" (1966) еңбегінде биліктің сыныптар арасындағы үлесуі – шаруалар, буржуазия және жер иелері аристократиясы – және сыныптар арасындағы одақтардың сипаты демократиялық, авторитарлық немесе коммунистік революциялардың болуын анықтайды деп мәлімдейді. Мур сонымен қатар кем дегенде "қазіргі заманға үш жол" бар екенін айтты: либералды демократиялық, фашистік және коммунистік, олардың әрқайсысы индустрияландыру уақыты мен өту кезеңіндегі әлеуметтік құрылымнан туындайды. Осылайша, Мур модернизация теориясына қарсы шығып, қазіргі заманға бір ғана жолдың жоқ екенін және экономикалық даму әрқашан демократияны әкелмейтінін көрсетті. Көптеген авторлар Мурдың кейбір аргументтеріне күмән келтірді. Дитрих Рушемайер, Эвелин Стивенс және Джон Д. Стивенс "Капиталистік даму және демократия" (1992) еңбегінде Мурдың демократияға буржуазияның рөлін талдауына қатысты сұрақтар көтеріп, пікір білдірді. Ева Беллин, белгілі бір жағдайларда буржуазия мен еңбекшілер демократияны қолдауға бейім, бірақ басқа жағдайларда олардың ынтасы азаяды деп санайды. Сэмюэл Валенсуэла Мурдың көзқарасына қарсы, Чилиде жер иелері элитасы демократияны қолдады деп дәлелдейді. Джеймс Махони жүргізген жан-жақты бағалау "Мурдың демократия мен авторитаризм туралы нақты гипотезаларына тек шектеулі және шартты қолдау көрсетіледі" деген қорытындыға келді. 2020 жылғы зерттеу демократияны ауыл шаруашылығын механикаландырумен байланыстырды: жер иелері ауыл шаруашылығы жұмысшыларын басып-құйғылауға азаяқтап, демократияға қарсылық танытудан бас тартты. Саяси ғалым Дэвид Стасавежтің пікірінше, өкілдік билік "қоғам бірнеше саяси жікке бөлінген кезде пайда болуы мүмкін". 2021 жылғы зерттеуде плюрализм арқылы қалыптасқан конституциялар (қоғамның әртүрлі сегменттерін көрсететін) либералды демократияны (кем дегенде, қысқа мерзімде) ынталандыруға бейім екені анықталды.

Sociologist Barrington Moore Jr., in his influential Social Origins of Dictatorship and Democracy (1966), argues that the distribution of power among classes – the peasantry, the bourgeoise and the landed aristocracy – and the nature of alliances between classes determined whether democratic, authoritarian or communist revolutions occurred. Moore also argued there were at least "three routes to the modern world" – the liberal democratic, the fascist, and the communist – each deriving from the timing of industrialization and the social structure at the time of transition. Thus, Moore challenged modernization theory, by stressing that there was not one path to the modern world and that economic development did not always bring about democracy. Many authors have questioned parts of Moore's arguments. Dietrich Rueschemeyer, Evelyne Stephens, and John D. Stephens, in Capitalist Development and Democracy (1992), raise questions about Moore's analysis of the role of the bourgeoisie in democratization. Eva Bellin argues that under certain circumstances, the bourgeoise and labor are more likely to favor democratization, but less so under other circumstances. Samuel Valenzuela argues that, counter to Moore's view, the landed elite supported democratization in Chile. A comprehensive assessment conducted by James Mahoney concludes that "Moore's specific hypotheses about democracy and authoritarianism receive only limited and highly conditional support." A 2020 study linked democratization to the mechanization of agriculture: as landed elites became less reliant on the repression of agricultural workers, they became less hostile to democracy. According to political scientist David Stasavage, representative government is "more likely to occur when a society is divided across multiple political cleavages." A 2021 study found that constitutions that emerge through pluralism (reflecting distinct segments of society) are more likely to induce liberal democracy (at least, in the short term).

Билеушілердің салық салуға деген қажеттілігі

Роберт Бейтс пен Дональд Лиен, сондай-ақ Дэвид Стасавидж билеушілердің салық қажеттілігінің активтерге ие элиталарға мемлекеттік саясатқа қатысу үшін келіссөздер жүргізуге мүмкіндік бергенін, осылайша демократиялық институттардың құрылуына себеп болғанын дәлелдеді. Монтескье сауданың еркіндігі билеушілердің олардан салық алу үшін саудагерлермен келісуді талап ететінін, әйтпесе олар елден кетуі немесе коммерциялық қызметін жасыруы мүмкін екенін айтты. Скотт сондай-ақ, шығудың мәжбүрлеуші мемлекеттің аумағынан физикалық кетумен ғана шектелмейтінін, мемлекеттердің халыққа билік етуін қиындататын мәжбүрлеуге бейімделудің түрлі жауаптарын да қамтитынын мәлімдейді. Мұндай жауаптарға мемлекеттердің санауын қиындататын егін егу немесе жылдам жылжыйтын мал өсіру кіруі мүмкін. Шындығында, мемлекеттің саяси құрылымының өзі – адамдардың ортаға бейімделуінің және белгілі бір аумақта қалу-қалмауды шешуінің нәтижесі. Егер адамдардың кетуге сенімді мүмкіндіктері болса, олар үкіметтің еркіндіксіз әрекеттерін кету қаупі арқылы шектеуге қабілетті. Бұл күтпеген нәрсе демократияның теңдікке негізделген қоғамдарда тұрақты екенін көрсететін эмпирикалық зерттеулермен сәйкес келеді. 2019 жылы жарық көрген «Тар жол» және 2022 жылы «American Political Science Review» журналында жарияланған зерттемелерінде Ацемоглу мен Робинсон элиталар мен қоғам арасындағы қарым-қатынастың сипаты тұрақты демократияның пайда болуын анықтайтынын айтады. Элиталардың ықпалы күшті болған жағдайда, деспотиялық мемлекеттер пайда болады. Қоғамның ықпалы күшті болған жағдайда, әлсіз мемлекеттер пайда болады. Элиталар мен қоғамның теңгерімділігі болғанда, инклюзивті мемлекеттер пайда болады.

Табиғи ресурстар

Зерттеулер мұнай байлығы демократия деңгейін төмендетіп, автократиялық билікті күшейтетінін көрсетеді. Майкл Росс айтуынша, мұнай – «демократияның төмендеуімен және институттардың нашарлауымен тұрақты түрде байланысты» жалғыз ресурс және ресурстық қарғыс әсерінің қандай да бір түрін анықтайтын зерттеулердің «басым көпшілігіндегі негізгі фактор». 2014 жылғы мета-талдау мұнай байлығының демократияға кері әсерін растады. Тэд Даннинг Эквадордың демократияға оралуына қатысты ықтимал түсіндірме ұсынады, бұл табиғи ресурстардан түсетін кірістер авторитарлық үкіметтерді қолдайды деген қалыпты пікірге қарсы келеді. Даннинг мұнай сияқты табиғи ресурстардан түсетін кірістер элита үшін үлестіру немесе әлеуметтік саясаттың тәуекелін азайтатын жағдайлар болатынын айтады, себебі мемлекеттің осы саясатты қаржыландыру үшін элитаның байлығына немесе табысына тәуелді емес, басқа да кіріс көздері бар. Әсіресе, Эквадордың 1970 жылдардағыдай теңсіздік деңгейі жоғары елдерде демократияға жету ықтималдығы артады. 1972 жылы элиталардың қайта бөлуден қорқуы салдарынан әскери төңкеріс үкіметті құлатты. Сол жылы мұнай ел үшін маңызды қаржы көзіне айнала бастады.

Құндылықтар мен дін

Кейбіреулер кейбір мәдениеттер демократиялық құндылықтарға басқаларына қарағанда көбірек жағдай жасайды деп санайды. Бұл көзқарас этноцентрикалық болуы мүмкін. Көбінесе Батыс мәдениеті демократияға «ең қолайлы» деп есептеледі, ал басқа мәдениеттер демократияны қиын немесе ұнатпайтын құндылықтарды қамтиды деп бейнеленеді. Бұл аргументті кейде демократиялық емес режимдер демократиялық реформаларды іске асыра алмауын ақтау үшін пайдаланады. Дегенмен, бүгінде Батыс емес демократиялар көптеп табылады. Мысалдар: Үндістан, Жапония, Индонезия, Намибия, Ботсвана, Тайвань және Оңтүстік Корея. Зерттеулер «Батыстың білім алған көшбасшылары елдің демократияға өту перспективасын айтарлықтай жақсартатынын» көрсетіп отыр. Хантингтон конфуциандық және исламдық әсерлер туралы ықпалды, бірақ даулы пікірлер ұсынды. Хантингтон «практикада конфуцийлік немесе конфуцийлік әсеріндегі қоғамдар демократияға құнақжай емес» деп санады. Ол сондай-ақ «Ислам доктринасы демократияға ыңғайлы да, ыңғайсыз да элементтерді қамтиды» деп есептеді, бірақ көбінесе ислам демократиялануға кедергі келтіреді деп ойлады. Ал Альфред Степан әртүрлі діндердің демократиямен үйлесімділігіне көбірек үміттенді. Стивен Фиш және Роберт Барро исламды демократиялық емес нәтижелермен байланыстырды. Алайда Майкл Росс мұсылман әлемінің кейбір аймақтарындағы демократияның жоқтығы исламнан гөрі ресурстардың зиянды әсеріне байланысты деп санайды. Лиза Блейдс және Эрик Чейни Батыс пен Таяу Шығыстың арасындағы демократиялық айырмашылықты мұсылман билеушілерінің мамлюктерге (құл-әскерлерге) сүйенуімен байланыстырды, ал еуропалық билеушілер әскери күштер үшін жергілікті элиталарға сүйенуге мәжбүр болды, осылайша бұл элиталар өкілдік үкіметке қол жеткізу үшін келіссөздер жүргізуге мүмкіндік алды. Роберт Даль «Демократия туралы» еңбегінде «демократиялық саяси мәдениеті» бар елдер демократиялануға және демократиялық өмірге жақын екенін айтты. Дегенмен, басқа ғалымдар кішкентай мемлекеттер мен біртектіліктің демократияны күшейтетіні туралы пікірге қарсы шықты. 2012 жылы жүргізілген зерттеулер протестант миссионерлері бар Африка аймақтарының тұрақты демократиялық елдерге айналуы мүмкін екенін көрсетті. 2020 жылғы зерттеу бұл нәтижелерді қайталай алмады. Сирианна Далум мен Карл Хенрик Кнутсен Рональд Инглехарт пен Кристиан Уэлзельдің жаңғыру теориясының қайта қарастырылған нұсқасын сынап көрді, ол демократияға ықпал ететін экономикалық дамудан туындаған мәдени ерекшеліктерге назар аударады. Олар Инглехарт пен Уэлзельдің тезисіне «эмпирикалық қолдау таппайды» және «өзін-өзі білдіру құндылықтары демократия деңгейін немесе демократиялану мүмкіндігін арттырмайды, сондай-ақ олар қолданыстағы демократияны тұрақтандырмайды» деген қорытындыға келді.

It is claimed by some that certain cultures are simply more conducive to democratic values than others. This view is likely to be ethnocentric. Typically, it is Western culture which is cited as "best suited" to democracy, with other cultures portrayed as containing values which make democracy difficult or undesirable. This argument is sometimes used by undemocratic regimes to justify their failure to implement democratic reforms. Today, however, there are many non Western democracies. Examples include: India, Japan, Indonesia, Namibia, Botswana, Taiwan, and South Korea. Research finds that "Western educated leaders significantly and substantively improve a country's democratization prospects". Huntington presented an influential, but also controversial arguments about Confucianism and Islam. Huntington held that that "In practice Confucian or Confucian influenced societies have been inhospitable to democracy." He also held that "Islamic doctrine contains elements that may be both congenial and uncongenial to democracy," but generally thought that Islam was an obstacle to democratization. In contrast, Alfred Stepan was more optimistic about the compatibility of different religions and democracy. Steven Fish and Robert Barro have linked Islam to undemocratic outcomes. However, Michael Ross argues that the lack of democracies in some parts of the Muslim world has more to do with the adverse effects of the resource curse than Islam. Lisa Blaydes and Eric Chaney have linked the democratic divergence between the West and the Middle East to the reliance on mamluks (slave soldiers) by Muslim rulers whereas European rulers had to rely on local elites for military forces, thus giving those elites bargaining power to push for representative government. Robert Dahl argued, in On Democracy, that countries with a "democratic political culture" were more prone for democratization and democratic survival. Other scholars have however challenged the notion that small states and homogeneity strengthen democracy. A 2012 study found that areas in Africa with Protestant missionaries were more likely to become stable democracies. A 2020 study failed to replicate those findings. Sirianne Dahlum and Carl Henrik Knutsen offer a test of the Ronald Inglehart and Christian Welzel revised version of modernization theory, which focuses on cultural traits triggered by economic development that are presumed to be conducive to democratization. They find "no empirical support" for the Inglehart and Welzel thesis and conclude that "self expression values do not enhance democracy levels or democratization chances, and neither do they stabilize existing democracies."

Білім

Көптен бері білім тұрақты және демократиялық қоғамдарды дамытуға ықпал етеді деген теория бар. Зерттеулер көрсеткендей, білім саяси төзімділікті арттырады, саяси қатысу ықтималдығын жоғарылатады және теңсіздікті төмендетеді. Бір зерттеуде "білім деңгейінің жоғарылауы демократия деңгейін жақсартады және білімнің демократияға қатысты әсері кедей елдерде күштірек" деген қорытынды жасалған. Дауыс беруге кеңес беруші қосымшаларды кеңінен пайдалану саясат туралы білімді арттыруға және сайлауға қатысу деңгейін жоғарылатуға мүмкіндік береді.

Әлеуметтік капитал және азаматтық қоғам

Азаматтық қоғам – азаматтардың мүдделерін, басымдықтары мен ерік-жігерін ілгерілететін үкіметтік емес ұйымдар мен институттардың жиынтығы. Әлеуметтік капитал – адамдардың ортақ мақсаттарға қол жеткізу үшін бірлесіп әрекет етуіне мүмкіндік беретін әлеуметтік өмірдің ерекшеліктері – байланыстар, нормалар және сенім. Шери Берман азаматтық қоғам демократиялануға үлес қосады деген Путнамның теориясын жоққа шығарып, Веймар Республикасы мысалында азаматтық қоғамның нацистік партияның күшеюіне көмектескенін жазды. Берманның пікірінше, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияның демократиялануы елдегі азаматтық қоғамның қайта дамуына жағдай жасады; алайда, Берман бұл сергелеп өркендеген азаматтық қоғам Германиядағы демократияны әлсіреткенін, себебі ол қоғамдағы бұрыннан бар жіктерді күшейте түсті, себебі жабық қауымдастықтар құрылды. Йель университетінің саясаттанушысы Дэниел Мэтингли Қытайдағы азаматтық қоғамның Қытайдың авторитарлық режиміне билігін нығайтуға көмектесетінін айтады. Кларк, М. Голдер және С. Голдер де демократия үшін азаматтық мәдениет қажет деген кең таралған пікірге қарамастан, бұрынғы зерттеулерді қайта талдау нәтижесінде алынған эмпирикалық деректер бұл тұжырымға толыққанды қолдау көрсетпейтінін дәлелдейді. 2016 жылғы зерттеу 1989 мен 2011 жылдар аралығындағы демократияға қарсы наразылықтардың шамамен төрттен бірі демократиялануға әкелгенін көрсетті.

Элита-оппозиция келіссөздері және алдын ала күту

Данкварт А. Рустоу, Гильермо О’Доннелл және Филипп С. Шмиттер сияқты ғалымдар өздерінің классикалық «Ауторитарлық биліктен өту: белгісіз демократиялар туралы сынақ қорытындылары» (1986) еңбегінде демократияның құрылымдық «үлкен» себептері бар деген пікірге қарсылық білдірді. Бұл ғалымдар демократиялық процестің көбінесе элитаның ерекшеліктері мен жағдайына байланысты, тәуелді түрде қалай дамитынын атап көрсетті, олар авторитарлықтан демократияға өтуді бақылайды. О’Доннелл мен Шмиттер демократияға өтудің стратегиялық таңдау тәсілін ұсынды, бұл негізгі дилеммаларға жауап ретінде әртүрлі актерлердің шешімдері қалай ықпал ететінін көрсетті. Талдау төрт актердің өзара әрекеттесуіне бағытталды: биліктегі авторитарлық режимге жататын қатаң және икемді жақтастар, сондай-ақ режимге қарсы орташа және радикалдық оппозициялар. Бұл кітап демократиялық өтулер туралы академиялық әдебиеттің өркендеуіне бастапқы нүкте болды, сонымен қатар демократияға қол жеткізу үшін күрестегі саяси белсенділер тарапынан кеңінен оқылды. Адам Пржеворский «Демократия және нарық» (1991) еңбегінде демократияға өту кезінде басшылар мен оппозиция арасындағы өзара әрекеттесуді қарапайым ойын теориясын қолдану арқылы алғаш рет талдады және саяси және экономикалық өзгерістердің өзара байланыстылығына ерекше назар аударды.

Элитаның ықпалымен жүргізілетін демократияландыру

Ғалымдар демократиялық процестер элитаның ықпалымен немесе авторитарлық билік иелерінің бастамасымен жүзеге асуы мүмкін екенін айтады. Егер репрессияның құны биліктен бас тартудың құнынан артық болса, авторитарлық режимдер демократия мен қосымша институттарды қабылдауға ұмтылуы мүмкін. 2020 жылғы зерттеуге сәйкес, авторитарлық билік иелері бастаған демократияландыру, егер авторитарлық билік иелерінің партиялық күші жоғары болса, тұрақты демократияға әкелуі ықтимал. Алайда, Майкл Альбертус пен Виктор Менальдо, келе жатқан авторитарлық билік иелері жүзеге асырған демократияландыру ережелері демократияны бұрынғы авторитарлық режим мен оның жақтастарының пайдасына бұрмалап, одан құтылу қиын "нашар" институттарға алып келуі мүмкін деп санайды. Майкл К. Миллердің пікірінше, элитаның ықпалымен жүзеге асырылатын демократияландыру, әсіресе авторитарлық режимге қарсы күштерге мүмкіндік беретін, ішкі немесе халықаралық ауқыттағы күшті зорлық-зомбылық оқиғаларынан кейін болуы мүмкін. Шарун Муканд пен Дани Родрик элитаның ықпалымен жүзеге асырылатын демократияландыру либералды демократияға алып келеді дегенге келіспейді. Олардың сөзіне қарағанда, либералды демократияның қалыптасуы үшін теңсіздіктің төмен деңгейі және әлсіз топтық айырмашылықтар қажет. 2020 жылы неміс университеттерінің бірнеше саясаттанушысы жүргізген зерттеу, төменгі деңгейдегі бейбіт наразылықтар арқылы жүзеге асырылатын демократияландыру, элитаның бастамасымен жүзеге асырылатын демократияландыруға қарағанда демократияның жоғары деңгейіне және демократиялық тұрақтылыққа әкелетінін көрсетті. Монархия, азаматтық және әскери диктатураның үш түрі, әрқайсысының жеке мақсаттарына байланысты демократияландыруға әртүрлі көзқарас танытады. Монархиялық және азаматтық диктатуралар монархия жағдайында мұрагерлік арқылы немесе азаматтық диктатура жағдайында репрессия арқылы билікте мәңгілікке қалуға тырысады. Әскери диктатуралар билікті уақытша үкімет ретінде қолға алып, олардың пікірінше, кемшіліктері бар азаматтық үкіметті алмастыруға тырысады. Әскери диктатуралар демократияға көшуге бейім, себебі олар бастапқыда жаңа, қабылданатын үкімет құрылғанша аралық шешім ретінде құрылған. Зерттеулер көрсеткендей, азаматтық қақтығыс қаупі режимдерді демократиялық уағдаластықтарға баруға итермелейді. 2016 жылғы зерттеу Сахара асты Африкасындағы құрғақшылықтың қарақшылыққа әкеп соқтырғанын көрсетті, бұл қақтығыстан қорқып, режимдерді демократиялық уағдаластықтарға баруға мәжбүр етті.

Scholars have argued that processes of democratization may be elite driven or driven by the authoritarian incumbents as a way for those elites to retain power amid popular demands for representative government. If the costs of repression are higher than the costs of giving away power, authoritarians may opt for democratization and inclusive institutions. According to a 2020 study, authoritarian led democratization is more likely to lead to lasting democracy in cases when the party strength of the authoritarian incumbent is high. However, Michael Albertus and Victor Menaldo argue that democratizing rules implemented by outgoing authoritarians may distort democracy in favor of the outgoing authoritarian regime and its supporters, resulting in "bad" institutions that are hard to get rid of. According to Michael K. Miller, elite driven democratization is particularly likely in the wake of major violent shocks (either domestic or international) which provide openings to opposition actors to the authoritarian regime. Sharun Mukand and Dani Rodrik dispute that elite driven democratization produce liberal democracy. They argue that low levels of inequality and weak identity cleavages are necessary for liberal democracy to emerge. A 2020 study by several political scientists from German universities found that democratization through bottom up peaceful protests led to higher levels of democracy and democratic stability than democratization prompted by elites. The three dictatorship types, monarchy, civilian and military have different approaches to democratization as a result of their individual goals. Monarchic and civilian dictatorships seek to remain in power indefinitely through hereditary rule in the case of monarchs or through oppression in the case of civilian dictators. A military dictatorship seizes power to act as a caretaker government to replace what they consider a flawed civilian government. Military dictatorships are more likely to transition to democracy because at the onset, they are meant to be stop gap solutions while a new acceptable government forms. Research suggests that the threat of civil conflict encourages regimes to make democratic concessions. A 2016 study found that drought induced riots in Sub Saharan Africa lead regimes, fearing conflict, to make democratic concessions.

Қосылған сайлау округтері

Манкур Олсон демократиялық процестің элиталар автократияны қайта орнату мүмкіндігіне ие болмағанда басталатынын айтады. Олсонның пікірінше, бұл түрлі топтар немесе ұлттық топтар бір географиялық аймақта араласқан кезде орын алады. Ол мұндай аралас географиялық құрам элиталарды аймақты бақылау үшін демократиялық және өкілдік институттар құруға, сондай-ақ бәсекелес элиталық топтардың ықпалын шектеуге мәжбүр етеді деп тұжырымдайды.

Диктатордың өлімі немесе биліктен түсуі

Бір талдау көрсеткендей, "автократиялардағы басқа да басшылық алмасу түрлерімен – мысалы, төңкеріс, сайлау немесе мерзімнің аяқталуы – шамамен жартылай жағдайда режимнің құлауына әкелсе, диктатордың өлімі өте аз әсер етеді. 1946-2014 жылдар аралығында қызмет барысында қайтыс болған 79 диктатордың басым көпшілігінде (92%) диктатордың өлімінен кейін де режим сақталады".

Әйелдердің сайлау құқығы

Хантингтонның кезеңдемесіне қатысты сындың бірі – ол жалпы сайлау құқығына жететіндей мән бермейді. Памела Пакстон әйелдердің сайлау құқығы ескерілгенде, деректер "1893–1958 жылдар аралығындағы ұзақ, үздіксіз демократиялану кезеңін, соғысқа байланысты болған кері қайтара алулар ғана" көрсететінін айтады.

Соғыс және ұлттық қауіпсіздік

Джеффри Хербст өзінің "Африкадағы соғыс және мемлекет" атты мақаласында (1990) Еуропа мемлекеттерінде демократияның соғыс арқылы дамыған саяси жолмен қалай жетістікке жеткенін түсіндіреді. Ол, "Еуропаның тәжірибесінен алынған сабақтар бүгінгі Африкада мемлекет құрудың маңызды себебі – соғыстың жоқтығын көрсетеді" деп жазады. Хербст соғыс пен көрші елдердің шапқылау қаупі Еуропа мемлекеттерін табыстың тиімдірек жиналуын қамтамасыз етуге, басшыларды әкімшілік қабілеттерін арттыруға және мемлекеттік бірігуді, сондай-ақ ұлттық біртүтастық сезімін (мемлекет пен оның азаматтары арасындағы ортақ, күшті байланыс) қалыптастыруға итермелегенін айтады.

Соғыс және бейбітшілік

Соғыс демократияға көшуге дайындық кезеңінде мемлекет құруға көмектесуі мүмкін, бірақ соғыс демократиялануға негізгі кедергі болып табылады. Демократиялық бейбітшілік теориясының жақтаушылары демократия бейбітшілікке алып келеді деп есептесе, аумақтық бейбітшілік теориясы керісінше, бейбітшілік демократияны тудырады деп мәлімдейді. Шындығында, соғыс және елге аумақтық қауіп төндіру авторитарлықты күшейте түсіп, автократияға әкелуі мүмкін. Бұл тарихи дәлелдермен расталады, олардың көпшілігінде бейбітшілік демократиядан бұрын келген. Көптеген ғалымдар демократия бейбітшілікке себеп болады деген гипотезаға қолдау аз екенін, ал бейбітшілік демократияға әкеледі деген кері гипотезаға мықты дәлелдер бар екенін айтты. Кристиан Вельцельдің адамды күштендіру теориясы, өмірлік қауіпсіздік азаттыққа ұмтылатын мәдени құндылықтар мен демократиялық саяси ұйымды қолдауға алып келеді деп тұжырымдайды. Бұл эволюциялық психологияға негізделген теориялармен сәйкес келеді. "Патшалық теориясы" деп аталатын теория, соғыс немесе ұжымдық қауіп-қатер кезінде адамдардың күшті басшыға және авторитарлық үкім формасына психологиялық бейімділігі қалыптасатынын көрсетеді. Ал, бейбітшілік пен қауіпсіздік жағдайында адамдар теңдік құндылықтары мен демократияны қолдайды. Осының салдарынан, қоғам адамдар ұжымдық қауіп-қатерді сезінген кезде автократия мен авторитарлық үкімет бағытында дамиды, ал демократиялық даму үшін ұжымдық қауіпсіздік қажет.

Халықаралық институттар

Бірнеше зерттеу институционалдық құрылымдар демократияны жеңілдетуге көмектескенін көрсетті. Томас Риссе 2009 жылы: «Шығыс Еуропа туралы әдебиеттерде Еуроодаққа мүшелік мүмкіндігі жаңа демократиялар үшін зор тұрақтандыру әсерін тигізді деген келісім бар» деп жазды. Ғалымдар НАТО-ның кеңеюінің демократиялану процесінде де рөл атқарғанын көрсетті. Халықаралық күштер демократиялануға маңызды әсер ете алады. Демократиялық идеялардың таралуы және халықаралық қаржы институттарының демократияны қажет етуге бағытталған қысымы сияқты жаһандық күштер демократиялануға ықпал етті.

Көмектесу, шетелдік ықпал және араласу

Еуропалық Одақ демократияның таралуына үлес қосты, әсіресе демократияға талапкер мемлекеттерде демократиялық реформаларды қолдау арқылы. Томас Риссе 2009 жылы: «Шығыс Еуропа туралы әдебиеттерде Еуропалық Одаққа мүшелік мүмкіндігі жаңа демократиялар үшін зор нығайту әсерін тигізді деген келісім бар» деп жазды. 2002 жылғы зерттеу көрсеткендей, аймақтық ұйымдарға мүшелік «1950-1992 жылдар аралығында демократияға өтумен байланысты». 2004 жылғы зерттеу шетелдік көмектің демократияландыруға әкелгенін көрсете алмады. Көп жағдайда демократия әскери араласу арқылы орнатылды, мысалы, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапония мен Германияда. Басқа жағдайларда, деколонизация кейде демократияның құрылуына көмектесті, бірақ олар көп ұзамай авторитарлық режимдермен ауыстырылды. Мысалы, Сирия, Суық соғыстың басында Францияның мандаттық басқаруынан тәуелсіздік алғаннан кейін, демократиясын нығайта алмады, нәтижесінде ол құлап, Баас диктатурасымен алмастырылды. Роберт Даль «Демократия туралы» еңбегінде шетелдік араласулар демократиялық сәтсіздіктерге себеп болғанын айтты, Орталық және Шығыс Еуропадағы Кеңес Одағының және Латын Америкасындағы АҚШ-тың араласуларын мысалға келтірді.

Тарихи мұралар

Солтүстік Америкада тұрақты демократия қалыптасса, Латын Америкасында қалыптаспауының себебін түсіндіруге тырысқан Сеймур Мартин Липсет "Демократиялық ғасыр" (2004) еңбегінде, оның себебі отарлаудың бастапқы үлгілерінің, жаңа отарлардың экономикалық енгізілу процесінің және тәуелсіздік соғыстарының әртүрлі болуында екенін айтады. Ұлыбритания мен Иберияның әртүрлі тарихы демократия мүмкіндіктеріне әсер ететін әртүрлі мәдени мұралар құрады. Джеймс А. Робинсон "Критикалық нүктелер мен даму жолдары" (2022) еңбегінде осыған ұқсас аргумент келтіреді.

Тізбектілік және себептілік

Ғалымдар оқиғалардың реті демократиялық процеске көмектесе ме әлде кедергі келтіре ме деген мәселені талқылап келген. Алғашқы талқылау 1960-1970 жылдары өтті. Данкварт Рустоу «ең тиімді тізбек – ұлттық бірлік, мемлекеттік билік және саяси теңдікті осы ретпен қамтамасыз ету» деп атап көрсетті. Эрик Нордлингер мен Сэмюэл Хантингтон «саяси қатысудың кеңеюінен бұрын тиімді мемлекеттік институттарды дамытудың маңыздылығын» баса көрсетті. 2010 жылдары талқылау мемлекет құру мен демократияландыру арасындағы реттіліктің әсеріне қатысты болды. Фрэнсис Фукуяма «Саяси тәртіп және саяси ыдырау» (2014) еңбегінде Хантингтонның «мемлекетке бірінші кезекте көңіл бөлу» пікірін қолдап, «демократия заманауи мемлекет құрылымына дейін жеткен елдерде жоғары сапалы басқаруды қамтамасыз етуде үлкен қиындықтарға тап болды» деген тұжырым жасады. Бұл көзқарасқа Шери Берман да қолдау көрсетті, ол еуропалық тарихқа кең шолу жасап, «реттеу маңызды» және «күшті мемлекеттер болмаса либералды демократияны іске асыру қиын, тіпті мүмкін емес» деген қорытындыға келді. Дегенмен, бұл «мемлекетке бірінші кезекте көңіл бөлу» тезисі сынға ұшырады. Дания мен Грекияны салыстырып, 1789–2019 жылдар аралығында 180 елдегі сандық зерттеулерге сүйене отырып, Хакон Гьерлёу, Карл Хенрик Кнутсен, Торе Виг және Мэтью С. Уилсон «Байлыққа бір жол бар ма?» (2022) еңбегінде «мемлекеттік біріншілік туралы аргументті қолдайтын айғақтар таппады». Себастьян Мазука мен Герардо Мунк еуропалық және латын америкалық елдерді салыстырып, «Орташа сапалы институционалдық тұзақ» (2021) еңбегінде «мемлекеттік біріншілік тезисіне» қарсы тұрып, «саяси дамудың бастапқы нүктесі мемлекет пен демократия арасындағы қарым-қатынастың өркендеп даму циклынан гөрі кем маңызды» деген пікірді білдірді. Көптеген елдерде демократияландыру тізбегінде Моррисон және авторлар сайлау демократияландыру тізбегінің ең жиі кездесетін алғашқы элементі екенін анықтады, бірақ бұл реттелу демократияның сәтті болуын міндетті түрде болжамайды. Демократиялық бейбітшілік теориясы демократия бейбітшілікке себеп болады десе, аумақтық бейбітшілік теориясы бейбітшілік демократияға себеп болады деп санайды.

Scholars have discussed whether the order in which things happen helps or hinders the process of democratization. An early discussion occurred in the 1960s and 1970s. Dankwart Rustow argued that "'the most effective sequence' is the pursuit of national unity, government authority, and political equality, in that order." Eric Nordlinger and Samuel Huntington stressed "the importance of developing effective governmental institutions before the emergence of mass participation in politics." In the 2010s, the discussion focused on the impact of the sequencing between state building and democratization. Francis Fukuyama, in Political Order and Political Decay (2014), echoes Huntington's "state first" argument and holds that those "countries in which democracy preceded modern state building have had much greater problems achieving high quality governance." This view has been supported by Sheri Berman, who offers a sweeping overview of European history and concludes that "sequencing matters" and that "without strong states liberal democracy is difficult if not impossible to achieve." However, this state first thesis has been challenged. Relying on a comparison of Denmark and Greece, and quantitative research on 180 countries across 1789–2019, Haakon Gjerløw, Carl Henrik Knutsen, Tore Wig, and Matthew C. Wilson, in One Road to Riches? (2022), "find little evidence to support the stateness first argument." Based on a comparison of European and Latin American countries, Sebastián Mazzuca and Gerardo Munck, in A Middle Quality Institutional Trap (2021), argue that counter to the state first thesis, the "starting point of political developments is less important than whether the State–democracy relationship is a virtuous cycle, triggering causal mechanisms that reinforce each." In sequences of democratization for many countries, Morrison et al. found elections as the most frequent first element of the sequence of democratization but found this ordering does not necessarily predict successful democratization. The democratic peace theory claims that democracy causes peace, while the territorial peace theory claims that peace causes democracy.

Негізгі жұмыстар

Ацемоглу, Дарон және Джеймс А. Робинсон. 2006 жыл. Диктатура мен демократияның экономикалық шығу тегі. Нью-Йорк, Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Альбертус, Майкл және Виктор Менальдо. 2018 жыл. Авторитаризм және демократияның элиталық шығу тегі. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Берман, Шери. 2019 жыл. Еуропадағы демократия мен диктатура: Анcien Régime-дан бүгінгі күнге дейін. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы. Бойкс, Карлес. 2003 жыл. Демократия және қайта бөлу. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Бранкати, Доун. 2016 жыл. Демократияға қарсы наразылықтар: шығу тегі, ерекшеліктері және маңызы. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Каротерс, Томас. 1999 жыл. Шетелде демократияға көмек: тәжірибелік сабақтар. Вашингтон, округ Колумбия: Халықаралық бейбітшілік үшін Карнеги қоры. Коллиер, Рут Беринс. 1999 жыл. Демократияға апаратын жолдар: Батыс Еуропа мен Оңтүстік Америкадағы жұмысшы табы мен элиталар. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Коппедж, Майкл, Аманда Эдгелл, Карл Хенрик Кнутсен және Стаффан И. Линдберг (ред.). 2022 жыл. Демократияның дамуы мен құлдырауының себептері. Нью-Йорк, Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Фукуяма, Фрэнсис. 2014 жыл. Саяси тәртіп және саяси ыдырау. Өнеркәсіптік революциядан демократияның жаһандануына дейін. Нью-Йорк: Farrar, Straus and Giroux. Хаггард, Стивен және Роберт Кауфман. 2016 жыл. Диктаторлар мен демократтар: элиталар, халық және режимнің өзгеруі. Принстон, Нью-Джерси: Принстон университетінің баспасы. Инглхарт, Рональд және Кристиан Вельцель. 2005 жыл. Модернизация, мәдени өзгерістер және демократия: адам дамуының тізбегі. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Хадений, Аксель. 2001 жыл. Институттар және демократиялық азаматтық. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы. Левицкий, Стивен және Лукан А. Уэй. 2010 жыл. Бәсекеге қабілетті авторитаризм: суық соғыстан кейінгі гибридтік режимдер. Нью-Йорк, Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Линц, Хуан Дж. және Альфред Степан. 1996 жыл. Демократиялық өту және консолидацияның проблемалары: Оңтүстік Еуропа, Оңтүстік Америка және посткоммунистік Еуропа. Балтимор, Мэриленд: Джонс Хопкинс университетінің баспасы. Липсет, Сеймур Мартин. 1959 жыл. "Демократияның кейбір әлеуметтік шарттары: экономикалық даму және саяси заңдылық". Американдық саясаттану журналы 53(1): 69–105. Мейнваринг, Скотт және Анибал Перес Линьян. 2014 жыл. Латын Америкасындағы демократиялар мен диктатуралар: пайда болуы, сақталуы және құлауы. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Мёллер, Йорген және Свенд Эрик Скаанинг (ред.). 2016 жыл. Мемлекеттік-демократиялық байланыс. Тұжырымдамалық айырмашылықтар, теориялық перспективалар және салыстырмалы тәсілдер. Лондон: Routledge. О'Доннелл, Гильермо және Филипп Шмиттер. 1986 жыл. Авторитарлық биліктен өтулер. Белгісіз демократиялар туралы алдын ала қорытындылар. Балтимор, Мэриленд: Джонс Хопкинс университетінің баспасы. Пжеворски, Адам. 1991 жыл. Демократия және нарық. Шығыс Еуропа мен Латын Америкасындағы саяси және экономикалық реформалар. Нью-Йорк, Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Пжеворски, Адам, Майкл Э. Альварес, Хосе Антонио Чейбуб және Фернандо Лимонги. 2000 жыл. Демократия және даму: саяси институттар және әлемдегі әл-ауқат, 1950–1990. Нью-Йорк, Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Розенфельд, Брин. 2020 жыл. Автократиялық орта тап: мемлекеттік тәуелділік демократияға деген сұранысты қалай азайтады. Принстон, Нью-Джерси: Принстон университетінің баспасы. Шаффер, Фредерик С. Демократия аудармада: бейтаныс мәдениетте саясатты түсіну. 1998 жыл. Итака, Нью-Йорк: Корнелл университетінің баспасы. Тил, Доун Ланган. 2018 жыл. Франчайзингті қалыптастыру: әйелдер дауысының саяси шығу тегі. Принстон, Нью-Джерси: Принстон университетінің баспасы. Теорелл, Ян. 2010 жыл. Демократияландырудың анықтауы: әлемдегі режимді өзгертуді түсіндіру, 1972–2006. Нью-Йорк, Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Тилли, Чарльз. 2004 жыл. Еуропадағы наразылық және демократия, 1650–2000. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Тилли, Чарльз. 2007 жыл. Демократия. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Ванханен, Тату. 2003 жыл. Демократияландыру: 170 елдің салыстырмалы талдауы. Routledge. Вельцель, Кристиан. 2013 жыл. Бостандық өрлеуі: адамның күш-қуаты және азаттықтың ізденуі. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Вейланд, Курт. 2014 жыл. Толқындар: 1848 жылғы төңкерістен бері Еуропа мен Латын Америкасындағы демократиялық наразылықтар. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Закария, Фарид. Бостандықтың болашағы: ішкі және шетелдегі либералдық емес демократия. 2003 жыл. Нью-Йорк: W. W. Norton. Зиблатт, Даниэль. 2017 жыл. Консервативтік партиялар және демократияның тууы. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы.

Acemoglu, Daron, and James A. Robinson. 2006. Economic Origins of Dictatorship and Democracy. New York, NY: Cambridge University Press. Albertus, Michael and Victor Menaldo. 2018. Authoritarianism and the Elite Origins of Democracy. New York: Cambridge University Press. Berman, Sheri. 2019. Democracy and Dictatorship in Europe: From the Ancien Régime to the Present Day. New York: Oxford University Press. Boix, Carles. 2003. Democracy and Redistribution. New York: Cambridge University Press
Brancati, Dawn. 2016. Democracy Protests: Origins, Features and Significance. New York: Cambridge University Press
Carothers, Thomas. 1999. Aiding Democracy Abroad: The Learning Curve. Washington, DC: Carnegie Endowment for International Peace. Collier, Ruth Berins. 1999. Paths Toward Democracy: Working Class and Elites in Western Europe and South America. New York: Cambridge University Press
Coppedge, Michael, Amanda Edgell, Carl Henrik Knutsen, and Staffan I. Lindberg (eds.). 2022. Why Democracies Develop and Decline. New York, NY: Cambridge University Press. Fukuyama, Francis. 2014. Political Order and Political Decay. From the Industrial Revolution to the Globalization of Democracy. New York: Farrar, Straus and Giroux. Haggard, Stephen and Robert Kaufman. 2016. Dictators and Democrats: Elites, Masses, and Regime Change. Princeton, NJ: Princeton University Press. Inglehart, Ronald and Christian Welzel. 2005. Modernization, Cultural Change and Democracy: The Human Development Sequence. New York: Cambridge University Press. Hadenius, Axel. 2001. Institutions and Democratic Citizenship. Oxford: Oxford University Press. Levitsky, Steven, and Lucan A. Way. 2010. Competitive Authoritarianism: Hybrid Regimes After the Cold War. New York, NY: Cambridge University Press. Linz, Juan J., and Alfred Stepan. 1996. Problems of Democratic Transition and Consolidation: Southern Europe, South America and Post Communist Europe. Baltimore, MD: The Johns Hopkins University Press. Lipset, Seymour Martin. 1959. "Some Social Requisites of Democracy: Economic Development and Political Legitimacy." American Political Science Review 53(1): 69–105. Mainwaring, Scott, and Aníbal Pérez Liñán. 2014. Democracies and Dictatorships in Latin America. Emergence, Survival, and Fall. New York: Cambridge University Press. Møller, Jørgen and Svend Erik Skaaning (eds.). 2016. The State Democracy Nexus. Conceptual Distinctions, Theoretical Perspectives, and Comparative Approaches. London: Routledge. O'Donnell, Guillermo, and Philippe C. Schmitter. 1986. Transitions from Authoritarian Rule. Tentative Conclusions about Uncertain Democracies. Baltimore, MD: The Johns Hopkins University Press. Przeworski, Adam. 1991. Democracy and the Market. Political and Economic Reforms in Eastern Europe and Latin America. New York, NY: Cambridge University Press. Przeworski, Adam, Michael E. Alvarez, José Antonio Cheibub, and Fernando Limongi. 2000. Democracy and Development: Political Institutions and Well Being in the World, 1950–1990. New York, NY: Cambridge University Press. Rosenfeld, Bryn. 2020. The Autocratic Middle Class: How State Dependency Reduces the Demand for Democracy. Princeton, NJ, Princeton University Press. Schaffer, Frederic C. Democracy in Translation: Understanding Politics in an Unfamiliar Culture. 1998. Ithaca, NY: Cornell University Press. Teele, Dawn Langan. 2018. Forging the Franchise: The Political Origins of the Women's Vote. Princeton, NJ: Princeton University Press. Teorell, Jan. 2010. Determinants of Democratization: Explaining Regime Change in the World, 1972 2006. New York, NY: Cambridge University Press. Tilly, Charles. 2004. Contention and Democracy in Europe, 1650–2000. New York: Cambridge University Press. Tilly, Charles. 2007. Democracy. New York: Cambridge University Press. Vanhanen, Tatu. 2003. Democratization: A Comparative Analysis of 170 Countries. Routledge. Welzel, Christian. 2013. Freedom Rising: Human Empowerment and the Quest for Emancipation. New York: Cambridge University Press. Weyland, Kurt. 2014. Making Waves: Democratic Contention in Europe and Latin America since the Revolutions of 1848. New York: Cambridge University Press
Zakaria, Fareed. The Future of Freedom: Illiberal Democracy at Home and Abroad. 2003. New York: W. W. Norton. Ziblatt, Daniel. 2017. Conservative Parties and the Birth of Democracy. New York: Cambridge University Press.

Зерттеудің жалпы көрінісі

Бунс, Валери. 2000 жыл. "Салыстырмалы демократияландыру: ірі және шектеулі жалпыламалар". Салыстырмалы саяси зерттеулер 33(6–7): 703–34. Чейбуб, Хосе Антонио және Джеймс Реймонд Вриленд. 2018 жыл. "Модернизация теориясы: экономикалық даму демократияландыруға себеп болады ма?" 3–21 беттер, Карол Ланкастер және Николас ван де Валле (ред.), "Даму саясатының Оксфорд нұсқаулығы" (Oxford Handbook of the Politics of Development). Нью-Йорк, Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы. Коппедж, Майкл. 2012 жыл. Демократияландыру және зерттеу әдістері. Нью-Йорк, Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Геддес, Барбара. 1999 жыл. "Демократияландырудан кейін жиырма жыл өткен соң біз не білеміз?" Саяси ғылымның жылдық шолуы 2:1, 115–144. Маззука, Себастьян. 2010 жыл. "Режимді өзгертудің макронегіздері: демократия, мемлекет құру және капиталистік даму". Салыстырмалы саясат 43(1): 1–19. Мёллер, Йорген және Свенд Эрик Скаанинг. 2013 жыл. Демократия және салыстырмалы түрде демократияландыру: тұжырымдамалар, жағдайлар, себептері мен салдары. Лондон, Ұлыбритания: Рутледж. Мунк, Герардо Л. 2015 жыл. "Демократиялық өтулер", 97–100 беттер, Джеймс Д. Райт (ред.), Әлеуметтік және мінез-құлық ғылымдарының халықаралық энциклопедиясы, 2-ші басылым, 6-том. Оксфорд, Ұлыбритания: Elsevier Science. Поттер, Дэвид. 1997 жыл. "Демократияландыруды түсіндіру", 1–40 беттер, Дэвид Поттер, Дэвид Голдблатт, Маргарет Килох және Пол Льюис (ред.), Демократияландыру. Кембридж, Ұлыбритания: Polity Press және Ашық университеті. Велзель, Кристиан. 2009 жыл. "Демократияландыру теориялары", 74–91 беттер, Кристиан В. Хаерпфер, Патрик Бернхаген, Рональд Ф. Инглехарт және Кристиан Велзель (ред.), Демократияландыру. Оксфорд, Ұлыбритания: Оксфорд университетінің баспасы. Вухерпфенниг, Джулиан және Франциска Дойч. 2009 жыл. "Модернизация және демократия: теориялар мен дәлелдер қайта қарастырылды". Демократиядағы тірі шолулар 1-том, 1–9 беттер. 9 бет.