Кіріспе
Югославияның және кейін Сербияның бұрынғы ұлттық авиатасымалдаушысы (1947–2013)
2013 жылдың 1 тамызында Сербия үкіметі мен Etihad Airways компаниясы Jat Airways операцияларын қайта ұйымдастыру туралы келісімге келді, және ауысу кезеңі аяқталғаннан кейін оны Air Serbia деп атады. Кейбір активтер, мысалы ATR 72 ұшақтары Air Serbia-ға берілді, ал басқа активтер (мысалы 737 300) қызметтен шығарылғанға дейін JAT Airways таңбасымен сақталды. Бұл өзгеріс JAT таңбасының 66 жылдық тарихының аяқталуын білдірді.
Аэропорт
JAT өзінің тарихын 1927 жылға дейін жатқызады, осы жылы Югославияның алғашқы азаматтық әуе компаниясы Aeroput құрылды. Олардың алғашқы халықаралық рейсі 1929 жылы Белград пен Грац қалалары арасында жасалды. 1937 жылы халықаралық бағыттардың кеңеюі және жолаушылар санының өсуі Aeroput компаниясына Lockheed Model 10 Electra ұшағын сатып алуға мүмкіндік берді. Aeroput Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін қызмет етті. JAT Yugoslav Airlines 1947 жылдың 1 сәуірінде құрылды және 1948 жылы Aeroput-ты алмастырды. Кейіннен атауы Jugoslovenski Aerotransport (қысқартылған JAT; "Югославия әуе көлігі") болып өзгертілді, одан кейін JAT Yugoslav Airlines, және соңында 2003 жылдың 8 тамызында Jat Airways болып өзгертілді.
JAT Югослав әуе компаниялары
1946 жылы Югославия Әуе күштері соғыстан кейінгі азаматтық авиация құрылысына қатыса алмайтыны анық болды. Сондықтан, әуе тасымал компаниясын құруға дайындық жүргізілді. Үш Дуглас C-47 Skytrain және үш Юнкерс Ju 52 жолаушылар тасымалдауға бейімделді. Әуе компаниясы 1947 жылдың 1 сәуірінде ресми түрде «Югославский Аэротранспорт» (JAT) деп қайта аталды. 1949 жылы Югославия өте қиын халықаралық жағдайға тап болды: ол Батыс және Шығыс елдерінен оқшауланды. Бұл отынның үлесті таратылуын күшейтті, қосалқы бөлшектерді сатып алуда қиындықтар туды және Шығыс Еуропаға барлық рейстер тоқтатылды. JAT алты ішкі бағытта өмір сүруге мәжбүр болды. Югославия Батысқа бет бұрғанда, Swissair компаниясымен Белград – Цюрих бағытын ашу туралы келісім жасалды, ол 1949 жылдың 24 тамызында қолданысқа енгізілді. 1949 жылы компанияның дамуы тоқтап, операциялар көлемі парктің мүмкіндіктерінен және елдің тасымал қажеттілігінен төмен болды. Алайда, 1954 жыл көп жағынан шешуші кезең болды. Қысқа және орта қашықтыққа арналған рейстер үшін Convair CV 340 және Convair CV 440 Metropolitan ұшақтары сатып алынды, содан кейін Douglas DC 3 тек ішкі бағыттарда қолданылды. Одан кейін көптеген халықаралық және ішкі бағыттар ашылды. 1957 жылы алты Ильюшин Ил-14М ұшағы сатып алынды. JAT 1959 жылы ұзақ қашықтыққа арналған рейстер үшін бірнеше Douglas DC 6B ұшақтарын сатып алды.
1970 жылдар
1970 жылы пайда болған Боинг 707 ұшақтары Солтүстік Америка, Австралия және Қашық Шығысқа ұзақ қашықтықтағы бағыттарда жұмыс істеді. 1975 жылы Белград Карачи, Сингапур және Сидней қалаларымен авиациялық байланыс орнатты. Сол жылы үш жаңа Боинг-727 ұшағы пайдалануға берілді. 1976 жылы әуепаркте 4 Боинг 707, 13 Макдоннел Дуглас DC 9, 3 Боинг 727, 5 Caravelle және бір Convair болды. 1976 жылы тағы екі Боинг-727 ұшағы қосылды, жалпы саны бес ұшаққа жетті. Сол жылы Белград Нью-Йорк, Мальта, Бағдад, Кувейт және Дамаск қалаларымен байланыс орнатты. Барлық Caravelle ұшақтары әуепарктен алынып тасталды, ал Карачиге бағыт тоқтатылды. Сол жылы JAT компаниясы үш миллионға жуық жолаушы тасыды. Алғашқы жеткізілім күні 2000 жылдың маусымы болған, бірақ Airbus компаниясына 23,5 миллион доллар төленгенге дейін бұл күн кейінге жылдырылды, сонымен қатар JAT келісімді басқа әуе компаниясына аударуды үміттенеді. Одан кейін Еуропа жаңа тыйымдар енгізгендіктен барлық рейстер тоқтатылды, ал Косово соғысы кезінде Югославия Федеративтік Республикасы 78 күн бойы бомбаланды. Jat компаниясы 2005 жылдың 24 маусымында соңғы DC 10 30 ұшағын Франциядағы TAT Industries компаниясына сатты. 2005 жылы компания барлық қалған Boeing 727 және DC 9 ұшақтарын пайдаланудан шығарды. Соңғы ұшуға жарамды DC 9 32 ұшағы Біріккен Араб Эмираттарының Eastern SkyJets компаниясына жалға берілді. Ол кезде Jat Airways ешқандай альянстарға немесе серіктестіктерге мүше болған жоқ, бірақ Adria Airways, Aeroflot, Air France, Alitalia, Austrian Airlines, B&H Airlines, KLM, LOT Polish Airlines және TAROM компанияларымен кейбір бағыттар бойынша кодтық үлесімдік жүзеге асырды. Jat Airways компаниясы 2006 жылдың қыркүйегінде онлайн брондау жүйесін, ал 2007 жылдың сәуірінде электрондық билеттерді енгізді. 2007 жылдың 17 маусымында Jat Airways компаниясының 80 жылдығы тойланды. 2007 және 2008 жылдары әуе компаниясы Сербияның үздік бес брендінің бірі деп танылды. Олар сондай-ақ 80 жылдық қызметіне арналған телеарнадағы жарнамалары үшін марапат алды. 2008 жылдың 3 шілдесінде Jat Airways 17 жылдық үзілістен кейін көршілес Хорватиямен әуе байланысын қайта жаңартты. 2012 жылы Jat компаниясы 85 жылдығын тойлап, бизнес және эконом класс кабиналарын жаңарта бастады, сонымен қатар жаңа жиі ұшатын бағдарламаны ұсынды.
Жекешелендіруге ұмтылу
Сербия үкіметі Jat Airways әуе компаниясын жекешелендіруге 2008 және 2011 жылдары екі рет сәтсіз тырысты. 2008 жылдың 16 қаңтарында Сербия үкіметі әуе компаниясының 51% үлесін сатуға ниеттенгенін хабарлады. Әуе компанияның 51% үлесіне бастапқы баға 51 миллион еуроға белгіленді, бұл қызығушылықты арттыру мақсатында бұрын жарияланған 150 миллион еуродан төмендетілді. Бірақ мерзімі бітіп қалғаннан кейін ешбір компания ұсыныс бермегендіктен, тендер тоқтатылды. 2011 жылы Сербия үкіметі стратегиялық серіктеспен Jat Airways-тің құқығын жалғастыратын компания құруды жариялады. Жаңа әуе компаниясы Jat-тың барлық жақсы активтерін, код-шеринг келісімдерін, ұшақтарын және әуежайлардағы рейстерге арналған уақыттарды қабылдауға тиіс болды. Baltic Aviation Systems тендерлік құжаттаманы сатып алған жалғыз компания болды, бірақ серіктестікті одан әрі дамытудан бас тартты. Қызығушылық танытқан сатып алушылардың жетіспеуіне байланысты тендер қайтадан тоқтатылды.
Etihad Airways-пен стратегиялық әріптестік
2013 жылдың наурызында Сербияның қаржы министрі Младан Динкич Әбу-Дабиге сапар шегіп, Etihad Airways компаниясына Jat компаниясының акцияларын сатып алып, жаңадан әуепаркін жаңартуды ұсынды. Сәуір айында Etihad Airways Сербия үкіметімен бірлесіп Jat компаниясының тең иесі болу ниетінің аясында Белградты жазғы кестеге қосып, бағыттарды кеңейткені расталды. Медиада Etihad Airways-тің Jat компаниясының 49% акциясын сатып алу мүмкіндігі жиі талқыланды, бұл Сербия үкіметімен меморандумға қол қоюға байланысты, мүмкін 2013 жылдың мамырында. 2013 жылдың 17 маусымында Etihad Airways және Сербия үкіметі Jat Airways компаниясына капитал салу мүмкіндігін қарастыру бойынша меморандумға қол қойды. 2013 жылдың 1 тамызында Сербия үкіметі мен Etihad Airways әуе компаниясының қызметін қайта ұйымдастыру және Air Serbia деп қайта атау туралы келісімге ресми түрде қол қойды, онда Сербия үкіметінің 51% және Etihad Airways-тің 49% үлесі болады. Сондай-ақ, Etihad Airways-ке бастапқы бес жылға әуекомпанияны басқару құқығы берілді.
Югослав әуе компаниялары
1950 жылы Yugoslav Airlines атауы алғаш рет ұшақтарда пайда болғанда, әуе компаниясының қарапайым, көбінесе ақ түсті ливреясы болды. Осы жылдары құйрығында Югославия туы, ал корпусында "Jugoslovenski Aerotransport" деген сөздер жазылған. Біраз уақыттан кейін әуе компаниясы ливреясын өзгертіп, құйрық бөлігіне қызыл түсті жұмыртқа пішінді логотип қосты, оның ішінде ақ түспен JAT деп жазылған. Бұл логотип Югославия СФР кезеңінің соңына дейін сақталды. Қалған құйрық бөлігі көк түсті болды, ал фюзеляжға "Yugoslav Airlines" деген жазу қызыл түспен жазылды. 1960, 1970 және 1980 жылдары осы ливреяның түрлі нұсқалары болды. Осы кезеңдегі ең маңызды өзгеріс – алғашқы Boeing 737-300 ұшақтары күміс түсті корпуспен келді және олар тек логотип пен негізгі ливреямен сақталды.
JAT Yugoslav Airlines әуе компаниясы
1994 жылы екі жылдық экономикалық санкциялардан кейін халықаралық рейстер қайта жандандырылғаннан соң, JAT жаңа ливрея мен корпоративтік имидж енгізді. «Еуро ақ» ливреясы қабылданды, ал оның басты ерекшелігі – стилделген Югославия туын қамтитын жаңа құйрық логотипі болды. Туда ақ түс екі қанатпен бейнеленді, үлкен қанат Сербияны, ал кішірек қанат – Черногорияны символдады. Ұшақта алғаш рет JAT деген сөз кішкентай көк әріптермен жазылды. «Jugoslovenski Aerotransport» сөздері оң жақ қанатында, ал «Yugoslav Airlines» сөздері сол жақ қанатында күміс италияндық шрифтпен жазылды. 1996 жылы ливреяға сәл өзгеріс енгізілді, JAT атауы ұшақтың алдыңғы бөлігінде үлкен әріптермен жазылды, ал JAT атауының «A» әрпінде шағын Югославия туы бейнеленді. Осы кезеңде JAT ұшақтарын көптеп жалға алудың нәтижесінде көптеген ұшақтар құйрық логотипін толығымен жоғалтты. 2001 жылы ливрея тағы да жаңартылды, үлкен әріптердегі ту жойылып, «Yugoslav Airlines» және «Jugoslovenski Aerotransport» сөздері негізгі логотиптің шрифтына ұқсас көк түспен жазылды. Барлық ұшақтар бұл жаңартуды алмады, себебі ливрея «Jat Airways» жаңа атауымен қайта жаңартылды.
Jat Airways әуе компаниясы
2003 жылғы 20 наурызда әуе компаниясы өз атын Jat Airways деп өзгертті. Жаңа логотип пен ливреяны жасау үшін ұлттық конкурс өткізілді. Жеңімпаздың дизайны құйрығында үш нүктеден тұрды: көк, қызыл және көк. Ұшақтың фюзеляжында үлкен Jat Airways деген жазу болды, мұнда Jat қызыл, Airways көк түспен жазылған. Жаңа логотип – Jat Airways деген атау, одан кейін көк, қызыл және көк түсті үш нүкте. Jat Airways тек бір ғана ұшақты осы түстерге бояды, ол Boeing 737-300 болды. Jat ұшақтарын толығымен ақ түске бояуды бастады, ал 2006 жылы көптеген ұшақтар ақ түсті және кішкентай Jat Airways логотипімен болды. 2006 жылдың желтоқсанында әуе компаниясы бұрынғы нүктелі ливреясына оралуға шешім қабылдады. 2007 жылдың тамызына дейін барлық ұшақтар қайта боялды. Ливрея бұрынғы нүктелі ливреядан сәл өзгеше. Онда құйрықтағы нүктелер сақталған, бірақ фюзеляждың бойындағы үлкен Jat Airways логотипінің орнына кішкентай Jat деген жазу қалды.
Jat Catering компаниясы
Jat Catering – Jat Airways компаниясының еншілес кәсіпорны, ол Jat Airways рейстеріндегі тамақтануды қамтамасыз етеді. Jat Catering кеңселерi мен асханалары Белградтың Никола Тесла әуежайының өнеркәсіптік аймағында орналасқан. Jat Catering вегетариандықтар, вегандықтар және кішкентай балалар үшін арнайы тамақтар ұсынады.
Ұзақ уақыт ұшатын жолаушы
"Extra Flight Club" – Jat Airways авиакомпаниясының жиі ұшатын жолаушылар бағдарламасы. Бағдарлама келесідей жұмыс істейді: жолаушылар Jat авиакомпаниясымен әр ұшқан сайын тіркеліп, бонус ұпай жинақтайды. Белгілі бір мөлшерде ұпай жиналғаннан кейін жолаушыларға тегін билет беріледі.
Жарғылар
Jat Airways жеке және топтық чартерлік рейстерді Jat Airways ұшақтарының барлық түрлерінде, ішкі және халықаралық бағыттар бойынша ұйымдастырады. Бұл қызметті туристік агенттіктер, спорт командалары мен жанкүйерлер, көркемдік топтар мен ансамбльдер, сондай-ақ конгресс пен көрмелерге қатысушылар пайдаланады. Көбінесе жаз айларында грек, түрік, египеттік, тунистік, испан, итальян, португал, француз және болгар курорттарына чартерлік рейстер орындалады.
Жүк тасымалы
Jat Airways өзінің желісіндегі барлық бағыттар бойынша жүк тасымалы қызметтерін ұсынады, сондай-ақ Черногориядағы Подгорица мен Тиватқа жүк тасымалы үшін арнайы рейстерді де жүзеге асырады.
Жат техникасы
Заң бойынша Jat Airways-тен тәуелсіз компания болып табылатын Jat Tehnika, Jat авиапаркіне және Jet2.com сияқты басқа әуе компанияларға қызмет көрсету мен техникалық қолдау ұсынады.
Апаттар мен оқиғалар
+ Өлім күні Ұшақ түрі Қаза болғандар Сипаттамасы 1972 жылдың 26 қаңтарында McDonnell Douglas DC 9 32YU AHT 27 рейсі JU 367, McDonnell Douglas DC 9 32 ұшағы борттағы бомба салдарынан ұшып бара жатқанда қирады. Борттағы 28 жолаушы мен экипаж мүшесінің 27-сі қаза тапты, ұшу қызметкері Весна Вулович ғана аман қалды. 1973 жылдың 11 қыркүйегінде Sud Aviation SE 210 Caravelle VI N YU AHD 41 рейсі JU 769 – JAT авиакомпаниясының адам өмірін қиған соңғы апаты. Ұшақ Подгорицаға жақын Маганик тауындағы Бабин Зуб шыңына соқтығысты, 9000 футтан 6000 футқа төмендеу кезінде, нашар көріну жағдайында (IMC) Скопьеден Титоградқа (қазіргі Подгорица) бағытталған. Борттағы барлық 41 жолаушы мен экипаж мүшесі қаза тапты. Деректерге сәйкес, ұшақ радарда көрінбегенімен (радарлар сол кезде жақсы жұмыс істемеген) және Подгорица әуежайының диспетчерлері ұшақпен көз байланысын орната алмаған. Ұшу кезінде Подгорицадағы диспетчерлік мұнарада білікті персонал болмаған. 2009 жылдың 4 қазанында Boeing 737 300 YU ANV Жоқ Ұшақ Белградтан келе жатқанда Стамбулдың Ататүрк әуежайының ұшу-қону жолағынан 50 метрге шығып кетті. 125 жолаушы мен 6 экипаж мүшесі қауіпсіз эвакуацияланды.