Кіріспе

Өмір күшімен толысқан метафизикалық тұлға Жива (, IAST: jīva), сондай-ақ Живатман деп аталады, индуизм мен джайнизмде өмір күшімен толысқан тірі ағза немесе кез келген тұлға. Бұл сөз санскрит тіліндегі jīv етістігінің түбірінен шыққан, мағынасы "тыныс алу" немесе "өмір сүру". Джива, метафизикалық тұлға ретінде, Бхагавад-гита мен Упанишадтар сияқты әртүрлі қасиетті мәтіндерде сипатталған. Ведантаның әр саласы дживаның басқа метафизикалық тұлғалармен байланысын әртүрлі деңгейде түсіндіреді. Ағылшын және Ибраһим діндерінің философиясындағы ең жақын ұғым – жан.

Жазбаларда сипатталған

Ведантаның жеті мектебіндегі (мысалы, Бхагавад-гита, Упанишад және Вачаннамрут сияқты қасиетті мәтіндерде) талқыланатын ортақ метафизикалық ұғым – джива немесе атман: жан немесе жекелік.

Бедхабхеда (Двайтадвайт) дәрісханасы

Бедхабхеда Даршан, Нимбарк құрған, дживалар бір уақытта Брахманнан ерекше де, Брахманның бір бөлігі де екенін айтады, ол Адвайтаның – толық бірлік пен Двайтаның – толық ерекшелік арасындағы орталық ұстаным. Бұл айырмашылық пен айырмашылықтың жоқтығы туралы түсінік көбінесе мысалмен түсіндіріледі: сәулелер күннен шығады, бірақ одан кеңістік пен уақыт бойынша ерекшеленеді, солайша дживалар да Брахманның құрамына кіретін бөліктер. Осы ойды оттың ұшқынымен салыстыруға болады. Оттың өзінен пайда болған ұшқындар оттан ешқандай айырмашылығы жоқ (абхеда). Бірақ олар да (бхеда) өзгеше, себебі олар пайда болған оттан басқа жерде орналасқан. Тағы бір мысал – мұхит пен оның толқындары. Бұл мысал Бхедабхеда Даршанның Брахманның бөліктері бар екенін және дживалар Брахманның бір бөлігі екенін көрсетеді, бірақ бұл Брахманның толықтығын кемітеді дегенді білдірмейді, дәл сол сияқты мұхиттың толқындары мұхиттағы су мөлшерін азайта алмайды.

Двайта Дәрісхан

Мадхва құрған Двайта (дуалистік) Даршан Адвайта (дуалистік емес) көзқарасының, яғни жалғыз түпкілікті шындық туралы ұғымын қабылдамайды. Ол бес түрлі екілік ұсынады, олардың ең негізгісі – дживалар мен Ишвара арасындағы екілік. Жан немесе джива Ишвараға тәуелді болғандықтан Құдайдан немесе Ишварадан өзгешеленеді; бұл жағдай мәңгілік, онтологиялық айырмашылықты көрсетеді. Осы мектепке тән ерекшелік – жандардың иерархиясы туралы идея, ол алдын ала тағдырмен байланысты. Бұл жүйеде кейбір жандар мәңгілік бостандыққа, ал кейбіреулері тозаққа, енді біреулері туу мен өлім циклы арқылы қайта тууға қадарлы. Дживалар осы циклде жақсы немесе жаман істер (карма) жасауға және бостандық (мокша) деп аталатын рухани күш-жігер жұмсауға мүмкіндік алады.

Вишиштадвайта дәрсі

Рамануджа ұсынған Вишиштадвайта Даршанында дживалар мен Құдай арасындағы онтологиялық айырмашылық сақталады. Дегенмен, Двайта Даршанынан өзгеше, бұл айырмашылық білікті. Джива әлі де өз қасиеттері мен еркі үшін Құдайға тәуелді болып қалады. Рамануджа Құдай мен дживалар арасындағы қатынасты түсіндіру үшін дене мен жан (сарира мен сарири) доктринасын қолданады. Дживалар – Құдайдың денесі, ал Құдай – дживалардың жаны. Осы доктринаны пайдалана отырып, Рамануджа Құдай мен дживалар арасындағы онтологиялық айырмашылықты сақтай отырып, олардың шартты біртүзілдігін дәлелдей алады. Вишиштадвайта, басқа даршаналар сияқты, жанын четан деп қарастырады, яғни санадан тұратын саналы жандар. Рамануджа дживаның санасын, атман ретінде, шам мен оның шығаратын жарығы арасындағы қатынасқа теңейді: «Бір жарық зат жарық ретінде де, жарық иесі ретінде де бар, өйткені ол өзінің де, басқалардың да нысанын жарықтандырады. Бірақ ол осы жарық заттың сапасы ретінде танылады. Сол сияқты, жанның сана формасы бар, сонымен қатар сана сапасы да бар». (Мелкоте, 1 том: 89, 90 бет)

Шуддхадвайта дәріс

Валлабхачарья ұсынған Шуддадвайта Даршанында "нитья самбандха" тұжырымы бар, ол джива мен Брахманның (Парабрахманның) арасындағы мәңгілік байланысты білдіреді. Дживаның ішкі табиғаты – құдайлық, таза және рухани. Дживаның жоғары мақсаты – Кришнаға (Жоғарғы Брахманға) махаббатпен құлшылық ету, ал құтылу – құдайлық инаят және дживаның Кришнаға деген махаббатқа толы бағынуын қабылдау арқылы жетеді. Валлабхачарья от пен оның ұшқындары арасындағы теңеуді қолданады, онда дживалар Құдайдың отынан туған ұшқындар, кішкентай болғанымен, ортақ мәнді бөліседі.

Ацинтия Бхеда Абхеда

Чайтанья Махапрабху ұсынған Ацинтья Бхеда Абедда джива мен Брахман бірдей (абхеда) және әртүрлі (бхеда) екенін, ал олардың арақатынасы ойға түсінікті емес (ацинтья) деп тұжырымдайды. Осы ілімнің орталық тұсы – бес мәңгілік шындықтың бар екендігі, бұл туралы Сваминараянның «Вачанамурт» кітабындағы Гадхада 1.7 және Гадхада 3.10 уағыздарында айтылған:

«Барлық Ведалар, Пураналар, Итихасалар және Смритилерден мен джива, майя, Ишвара, Брахман және Парамешвараның бәрі мәңгілік екенін түсіндім.»

Самкхья-йога

Самкья йоганың дживасы мен пурушасының арасында маңызды ұқсастықтар бар. Ең айқын ұқсастық - екеуі де дуализмнің құрамында болуы. Самкьядағы пуруша мен пракрити арасындағы дуализм сияқты, джайнизмде де джива мен аджива арасында ұқсас дуализм бар. Джива мен пурушаның екеуі де көптеп таралған деп есептеледі. Тұмысы, өлімі және тіршілік құралдары әрбір жанда жеке-жеке беріледі, кәсіптер бірден баршаға ортақ емес, ал қасиеттер әртүрлі әсер етеді – осылар жандардың (пуруша) көптігін көрсетеді. Сонымен қатар, әр джива, Самкьядағы пуруша сияқты, басқа дживадан сапалық тұрғыдан ерекшеленеді, сондықтан әрқайсысын «өзінің жеке жаны» деп атауға болады.