Кіріспе
Америкалық ғарышкер (1923–2007)
Уолтер Марти Шира (Walter Marty Schirra Jr., 12 наурыз 1923 – 3 мамыр 2007) – американдық әскери-теңіз авиаторы, сынақ ұшқышы және NASA ғарышкері. 1959 жылы ол «Меркурий» жобасына таңдалған алғашқы жеті ғарышкердің бірі болды, бұл АҚШ-тың адамды ғарышқа жіберудегі тұңғыш қадамы еді. 1962 жылдың 3 қазанында ол «Sigma 7» деген атпен ғарыш кемесінде алты орбиталық, тоғыз сағаттық «Меркурий-Атлас 8» миссиясын орындап, ғарышқа саяхат жасаған бесінші американдық және тоғызыншы адам атанды. 1965 жылдың желтоқсанында екі адамдық «Gemini» бағдарламасы аясында ол «Gemini 6A» ғарыш кемесін «Gemini 7» ғарыш кемесіне 1 фут (0 м) қашықтықта ұстап тұрып, алғашқы ғарыштық кездесуді жүзеге асырды. 1968 жылдың қазан айында ол «Apollo 7» миссиясына командалық жасады, ол үш адамдық «Apollo» командалық/қызметтік модулінің 11 күндік төмен Жер орбитасындағы сынағы және «Apollo» бағдарламасының алғашқы экипаждық ұшыруы болды. Ғарышкер болудан бұрын Шира 1945 жылы АҚШ Әскери-теңіз академиясын ғылым бакалавры дәрежесімен бітіріп, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде теңізде қызмет етті. 1948 жылы ол әскери-теңіз авиаторы болды, истребитель ұшқышы ретінде қызмет етті және Корея соғысында 90 жауынгерлік миссияны орындады, содан кейін 1958 жылы АҚШ Әскери-теңіз сынақ ұшқыштары мектебін бітірді. Шира 1969 жылы капитан шындығымен әскери-теңіз күштерінен зейнеткерлікке шықты. Шира – ғарышқа үш рет ұшқан алғашқы ғарышкер және «Mercury», «Gemini» және «Apollo» бағдарламаларында ғарышқа ұшқан жалғыз ғарышкер. Барлығы ол ғарышта 295 сағат 15 минут өткізді. «Apollo 7» миссиясынан кейін ол АҚШ Әскери-теңіз күштерінің капитаны және NASA қызметкері ретінде зейнеткерлікке шықты, содан кейін CBS News-тің «Apollo» ұшуларын жариялау жөніндегі кеңесшісі болды. Шира Уолтер Кронкайтпен бірге NASA-ның Айға қонған жеті миссиясының барлығына да тікелей эфирде сүйемелдеуші болды.
Ерте өмір және білім
Ширра 1923 жылғы 12 наурызда Нью-Джерси штатының Хакенсак қаласында авиаторлар отбасында дүниеге келді. Оның әкесінің ата-бабалары Бавария мен Швейцариядан, ал түп-тегі сардиниялықтарға (әсіресе Гиларзадан) жетеді. Ширраның әкесі, Уолтер М. Ширра аға (1893–1973), Филадельфияда туған, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Канада Корольдік әуе күштеріне қосылып, Германия үстінен бомбалау және барлау миссияларын орындады. Соғыстан кейін ол Нью-Джерсидегі округтік жәрмеңкелерде «barnstormer» ретінде өнер көрсетті. Ширраның анасы Флоренс Шиллито Ширра (1898–1982) күйеуінің «barnstorming» турларына қатысып, қанат үстінде акробатикалық трюктар орындады. Ширра кіші Нью-Джерси штатының Ораделл қаласында өсті, онда ол бастауыш мектепте оқыды және 36-шы скаут отрядында бірінші дәрежелі скаут атанды. 1940 жылғы маусымда Нью-Джерсидің Энглвуд қаласындағы Дуайт Морроу орта мектебін бітіріп, Ньюарк инженерлік колледжіне (қазіргі Нью-Джерси технология институты, NJIT) түсті, онда ол Резервтік офицерлерді даярлау корпусының (ROTC) және Сигма Пи студенттік қауымдастығының мүшесі болды. 1941 жылғы желтоқсанда Перл-Харборға жасалған шабуылдан кейін Ширра әскери академияға түсуге шешім қабылдады. Әкесі оны Вест-Пойнтқа түсуге ынталандырды, бірақ ол АҚШ Әскери-теңіз академиясын таңдады. 1945 жылы, соғыс кезінде академиядағы оқу бағдарламасы үдетілгендіктен, төрт жылдың орнына үш жылда ғылым бакалавры дәрежесін алды.
Әскери қызмет
Әскери-теңіз академиясын бітіргеннен кейін Ширра 1945 жылғы 6 маусымда АҚШ Әскери-теңіз күштерінде кіші лейтенант болып тағайындалды. Ол Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы айларында "Аляска" атты ірі крейсерде қызмет етті. Жапонияның капитуляциясынан кейін ол АҚШ-қа оралды, ал "Аляска" кемесі демобилизацияланды. Содан кейін ол Циндаоға жіберіліп, "Эстес" амфибиялық басқару кемесіне бекітілді. Қытайдан оралғаннан кейін, ол Флорида штатындағы Пенсакола әскери-әуе базасында әскери-әуе ұшқышы болып оқуға түсті. 1962 жылғы 3 қазанда сағат 7:15-те Ширра "Сигма 7" деп аталған Меркурий рейсімен ұшып кетті. Ұшу барысында траекториядағы шағын бұрмалудан кейін "Сигма 7" орбитаға шықты. Орбитаға шыққаннан кейін Ширра реактивтік басқару жүйесін пайдаланып, ғарыш кемесін қолмен орналастыру және маневр жасауды көрсетті. Карпентердің "Аврора 7" миссиясы кезіндегі навигациялық қиындықтардан кейін, НАСА және Ширра капсуланы қолмен басқарудың инженерлік және адам факторына баса назар аударды. Ширра костюмінің салқындату жүйесін қолмен реттеуге үлкермес бұрын, костюмінің температурасы 32 °C (90 °F) дейін көтерілгенін хабарлады. Ғарыш кемесінің сынақтарын аяқтағаннан кейін, Ширра көру мүмкіндігі болмағанда, гравитациясыз ортада басқару элементтерін пайдалану қабілетін сынады. Миссиясы барысында Ширра автоматты басқару жүйесіне резервтік нұсқа ретінде әрекет ете алатынын және ғарыш кемесін қолмен ұшуға қабілетті екенін көрсетті. Алты орбитадан кейін Ширра ғарыш кемесін Африка үстінде қолмен бағыттап, кері соққы жасады. "Сигма 7" Тынық мұхитының орталық бөлігінде, "Кирсадж" ұшақ тасушы кемесінен 8 шақырым (8 км) қашықтықта қонды. "Сигма 7" палубаға келгеннен кейін Ширра ғарыш кемесінен шығу үшін жарылғыш люкті ашты және үлкен көгал алды, бұл Гриссомның "Либерти Белл 7" кемесіндегі люкті әдейі ашпағанын дәлелдеді. Ширра АҚШ-қа оралғаннан кейін, ол отбасымен бірге 16 қазанда Ақ үйдің Овалдық кабинетіне шақырылып, Президент Кеннедимен кездесті.
"Жекешелер" жобасы
Gemini бағдарламасының басында Алан Шепардқа Том Стаффордпен бірге Gemini 3 командасын басқару тапсырылды, бірақ Шепардқа ішкі құлақтың бұзылуымен ауыратын Ménière ауруы диагнозы қойылғаннан кейін оларды қосалқы экипаж алмастырды. Ширра мен Стаффорд жаңа Gemini 3 экипажының – Гас Гриссом мен Джон Янгтың қосалқы экипажы болды, содан кейін Gemini 6 негізгі экипажына тағайындалды. Gemini 6 бастапқыда Agena нысаналық кемесімен орбиталық тұтасуды жүзеге асыруы тиіс еді. 1965 жылдың 25 қазанында Agena кемесі орбитаға ұшырылған кезде жарылып кетті, ал Ширра мен Стаффорд өздерінің ғарыш кемесінде ұшып кетуді күтті. Бағдарлама менеджерлері Agena-ны алмастыруды күтудің орнына, миссияны қайта қарастырып, оны Gemini 6A деп атады және оны Фрэнк Борман мен Джим Ловелл ұшатын Gemini 7-мен кездесуге тырысуға бағытталды. 1965 жылдың 4 желтоқсанында Gemini 7 екі апталық миссиясын бастау үшін ұшып кетті. Gemini 6A 12 желтоқсанда ұшыруға дайындалды, бірақ қозғалтқыштары тұтанудан кейін екі секундтан аз уақыт өткен соң тоқтады. Қозғалтқыштың тоқтауы жағдайында ғарышкерлердің ғарыш кемесінен катапульдалануын қарастыратын регламенттерге қарамастан, Ширра өзінің және Стаффордтың зымырандық катапульдалану орындықтарын іске қоспауды шешті, осылайша оларды ықтимал жарақаттардан және миссияның одан әрі кешіктірілуінен немесе тоқтатылуынан сақтап қалды. Gemini 6A 15 желтоқсанда ұшып, бес сағаттық ұшудан кейін Gemini 7-мен сәтті кездесті. Екі ғарыш кемесі бір-біріне бір футқа дейін жақындасып, 5 сағат бойы осы қалыпта тұрды. Кездесуден кейін 16 желтоқсанда Gemini 6A орбитадан шығып, Атлант мұхитында Канавералдан оңтүстік-шығысқа қарай Wasp кемесімен құтқарылды. Gemini миссиясы кезінде Ширра ұшуды басқару орталығына Рождестволық әзіл жасады: алдымен жалған НЛО (Санта-Клаус екенін білдіретін) көргенін хабарлады, содан кейін өзімен бірге контрабандалық жолмен әкелген төрт тесікті Hohner гармоникасында "Jingle Bells" әнін орындады, ал Стаффорд оған шағын қоңыраулармен қосылды.
Аполлон бағдарламасы
1966 жылдың ортасында Ширраға Донн Ф. Эйзель және Р. Уолтер Каннингэммен бірге үш адамнан тұратын «Аполлон» экипажының басқарушысы болып тағайындалды. Олар «Аполлон» командалық/қызметтік модулінің екінші экипаждық ұшу сынағын жасауға тиіс болды, миссия жоспары «Аполлон-1» миссиясымен толық сәйкес келуі керек еді. Ширра миссияны қайталауға қарсы болды, ал оның экипажы Гас Гриссом, Эд Уайт және Роджер Чаффи үшін резервтік экипажға айналды. Ширраның экипажы 1967 жылдың 26 қаңтарында командалық модульде сынақтар жүргізді және келесі күні Гриссом мен оның экипажы сынақ барысында өрттен қаза тапқанда Хьюстонға жол тартты. Ширраның экипажы алғашқы экипаждық ұшудың негізгі экипажы болды. Бұл бағдарламаның жаңартылған миссиялық нөмірлеу жоспарында «Аполлон-7» деп аталды және командалық модульдегі қауіпсіздік жақсартулары жасалғаннан кейін 1968 жылдың күзіне дейін кешіктірілді. Алайда, Ширраға «Аполлон-1» экипажының құрметіне ғарыш кемесіне «Феникс» деп ат қоюға тыйым салынды, себебі кейбіреулер оның «от» метафорасы ретіндегі лақап аты қате түсінілуі мүмкін деп санады. «Аполлон-7» 1968 жылдың 11 қазанында ұшырылды, бұл Ширраны үш рет ғарышқа ұшқан алғашқы адам етті. Ұшыруға дейін Ширра жоғары желдің салдарынан наразылық білдірді, себебі миссияның алғашқы минутында тоқтату болған жағдайда ғарышкерлер жарақат алуы мүмкін еді. Орбитаға шыққаннан кейін «Аполлон-7» CSM «Аполлон» Ай модулін қайтаруды симуляциялау үшін S-4B сатысымен ғарышта кездесу және доктау жаттығуларын жүргізді. Миссияның екінші күні экипаж ғарыш кемесінің ішінде түсірілген алғашқы тікелей теледидар суреттерін көрсетті. Миссия барысында Ширра бас суынуымен ауырды және оны Эйзельге жұқтырды. Герметикалық жабық ғарыш костюмінде тығырық пайда болады деп күтіп, Ширра Миссиялық бақылау орталығына қайта кіру кезінде шлемдерін кимеуді ұсынды. Крис Крафт пен Дек Слейтонның қайта кіру кезінде шлемдерді кию туралы сұранысына қарамастан, Ширра, Эйзель және Каннингэм бас тартты және оларсыз қайта кіруді орындады. «Аполлон-7» 1968 жылдың 22 қазанында Бермуданың оңтүстік-шығысына қонды.
Іскерлік мансап
NASA-дағы қызметтен кейін Ширра Regency Investors Incorporated қаржы және лизинг компаниясының президенті және директоры болды. Ол Regency Investors компаниясынан кетіп, Environmental Control Company компаниясын құрды және 1970 жылдан 1973 жылға дейін компанияның төрағасы және бас директоры қызметін атқарды. 1973 жылы компания SERNCO Incorporated компаниясымен бірікті. Ширра төраға орынбасары ретінде жұмысын бастады, бірақ сол жылдың соңында басқарма төрағасы болып сайланды. Ол сонымен қатар Аляска мұнай құбырының құрылысын дамытуға қатысты және 1973 жылдан 1985 жылға дейін АҚШ Ішкі істер министрлігіндегі Ұлттық парктер жөніндегі кеңесші кеңесінің мүшесі болды. 1979 жылдың қаңтарында Ширра Schirra Enterprises компаниясын құрды және 1980 жылға дейін кеңесші ретінде жұмыс істеді. Ол 1971 жылдан 1984 жылға дейін Колорадо және Нью-Мексико штаттарындағы Бельгия консулдығында қызмет етті, сондай-ақ Electromedics, Finalco, Kimberly Clark, Net Air International, Rocky Mountain Airlines және Johns Manville Corporation сияқты бірнеше корпорациялардың директорлар кеңесіне кірді. Ширра 1980 жылдан 1981 жылға дейін Prometheus энергетиканы дамыту компаниясының президенті болды.
Жазушылық мансап
Ширра, Меркурийдің қалған жеті мүшесімен бірге, 1962 жылы «Біз жетіміз» атты кітаптың авторы атанды, онда Меркурий бағдарламасының дайындық және дамуы туралы толық мәлімет берілген. Ричард Н. Биллингспен бірлесіп, Ширра 1988 жылы өзінің «Ширраның ғарышы» атты автобиографиясын жариялады. 1995 жылы ол Баррет Тиллман және әскери капитандар Ричард Л. (Зик) Кормиер мен Фил Вудпен бірге «Wildcats to Tomcats: The Tailhook Navy» кітабын шығарды. Кітапта әскери-теңіз авиациясының бес онжылдығы, соның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыс, Корея және Вьетнамдағы әскери операциялары туралы айтылады. 2005 жылы ол Эд Бакбимен бірге «Нағыз ғарыш ковбойлары» кітабын жазды. Бұл кітап «Меркурий жетілігі» астронавттарының тарихын баяндайды. Онда олардың бағдарламаға іріктелу процесінен бастап, олардың мансабының барлық кезеңдері мен зейнеткерлікке шығуы көрсетілген. Ширра 2007 жылы шыққан «In the Shadow of the Moon» кітабына да үлес қосты, бұл оның соңғы жарияланған еңбегі болды.
Жеке өмір
Әскери-теңіз күштеріне қабылдалғаннан кейін көп ұзамай Ширра Жозефин Кук "Джо" Фрейзермен танысып, кездесуін бастады. Джо Ширра 2015 жылдың 27 сәуірінде 91 жасында дүние салды.
Өлім
Ширра 2007 жылғы 3 мамырда Калифорния штатының Сан-Диего қаласындағы Скриппс Грин ауруханасында (қазіргі Скриппстегі Жүрек орталығы) ішек қатерлі ісігінен ем алу кезінде жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол 84 жасқа толыпты. 22 мамырда Калифорниядағы Форт-Роузкранс Ұлттық зиратында Ширраны еске алу рәсімі өтті. Салтанат үш рет залп берумен және үш F/A 18 ұшағының жоғарыдан өтуімен аяқталды. Ширраның денесі кремацияланып, күлі 2008 жылғы 11 ақпанда теңізге шашылды. Теңізде жерлеу рәсімі "Рональд Рейган" кемесінде өтті, ал оның күлін кемедегі командир және дін қызметкері Ли Акстелл (суретке қараңыз) шашып жіберді.
Марапаттар мен құрметтер
Әскери мансабында Шира көптеген әскери наградалар алды, оның ішінде үш Әуе медалі және үш НАСА-ның ерекше қызметі медалі, соның ішінде біреусі өлімнен кейін берілді. Оның алғашқы НАСА-ның ерекше қызметі медалі Меркурий ғарыш сапары үшін, ал екіншісі – Gemini 6A ғарыш сапары үшін табысталды. Ол сондай-ақ НАСА-ның ерекше қызметі медалімен, Америка кампаниясы медалімен, Азия-Тынық мұхиты кампаниясы медалімен, Екінші дүниежүзілік соғыс Жеңіс медалімен, «АЗИЯ» таспасы бар Әскери-теңіз күштері медалімен, Қытай қызметі медалімен және Корея қызметі медалімен марапатталды. Бұдан өзге, ол бірнеше халықаралық наградаларды алды, оның ішінде Корея президенттік бірлігі, Біріккен Ұлттар Ұйымының Корея медалі және Корея соғысы қызметі медалі берілді. Шира азаматтық авиация наградаларын да алды, олар: AIAA сыйлығы (1963), Хармон трофейі (1965), Kitty Hawk сыйлығы және Алтын кілт сыйлығы. Шираға Фред Корттың әскери-теңіз флотының астронавт қанаттарын табыстағанда, әскери-теңіз флотының киімдік нұсқаулары оны теңіз авиаторының қанаттарымен бірге тағуға бола ма, әлде оларды алмастыра ма екенін нақтыламады. Шира өз астронавт қанаттарын ленталарының үстіне, ал теңіз авиаторының қанаттарын олардың астына тағуды шешті. Шира Apollo 7 ғарыш кемесінің командирі болғандығы үшін Әскери-теңіз күштерінің ерекше қызметі медалімен марапатталды. Ол сондай-ақ Корея соғысы кезінде B-29 бомбалаушыларын сүйемелдегені үшін Ұшқыш айқышымен марапатталды, Sigma 7 ғарыш сапары үшін алтын жұлдыз, ал Gemini 6A ғарыш сапары үшін екінші алтын жұлдыз алды. Шира, Эксперименттік сынақ ұшқыштары қоғамының (SETP) мүшесі, 1963 жылы қоғамнан Ивен К. Кинчело сыйлығын алты Меркурий астронавтымен бірге алды. 1962 жылы ол Меркурий 7 тобының қалған мүшелерімен бірге Роберт Дж. Коллиер трофейімен марапатталды. Бұл сыйлық әдетте инженерлер мен өнертапқыштарға берілетін, бірақ осы жолы авиаторлар марапатталды. Шира 33-ші дәрежелі масон және Американың Аэронавтика және Астронавтика институтының мүшесі, сондай-ақ Америка Астронавтика қоғамының мүшесі болды. Шира бірнеше даңқ залына енгізілді: Халықаралық Әуе және Ғарыш даңқы залы (1970), Халықаралық Ғарыш даңқы залы (1981), Ұлттық Авиация даңқы залы (1986), АҚШ Ғарышкерлерінің даңқы залы (1990) және Нью-Джерси даңқы залы. Шираның құрметіне аталған кеме, 2009 жылдың 8 наурызында суға түсіріліп, ұшырылды. Шираның есімімен Пенсильвания штатының Верхний Дублин қаласында және Нью-Джерси штатының Ораделл қаласында көше мен саябақ аталды. Нью-Джерси штатының Олд Бридж қалашығындағы Уолтер М. Шира атындағы бастауыш мектеп Шираның құрметіне аталды.