Кіріспе
1952 жылы Исаак Азимовтың «Основание және Империя» романы – американдық жазушы Исаак Азимовтың 1952 жылы Gnome Press баспасында жарық көрген ғылыми-фантастикалық романы. Бұл «Основание» сериясының екінші кітабы және әлемдік хронология бойынша төртінші кітабы. Роман бастапқыда жеке-жеке жарияланған екі повестьтен тұрады. Екінші бөлімі – «Есекқұйрық» 1996 жылы «Ретро-Хьюго» сыйлығын жеңіп алды. «Основание және Империя» көп рет жарық көрді, сондай-ақ 1955 жылы Ace Double (бірақ екінші кітаппен бірге шықпаған) D 125 ретінде «Ғайынатты әлемді дүрліктірген адам» деген атпен шықты. Осы жинақты құрайтын әңгімелер алғаш рет 1945 жылы «Astounding Magazine» журналында (әртүрлі атаулармен) жарияланды. «Основание және Империя» – «Основание» трилогиясының екінші кітабы болды. Одан кейін ондаған жылдар өткен соң Азимов осы романға екі жалғастырушы роман және екі преквел жазды. Кейінгі авторлар серияға ресми және ресми емес әңгімелер қосты.
Foundation and Empire is a science fiction novel by American writer Isaac Asimov originally published by Gnome Press in 1952. It is the second book in the Foundation series, and the fourth in the in universe chronology. It takes place in two parts, originally published as separate novellas. The second part, "The Mule," won a Retro Hugo Award in 1996. Foundation and Empire saw multiple publications—it also appeared in 1955 as Ace Double (but not actually paired with another book) D 125 under the title The Man Who Upset the Universe. The stories composing this volume were originally published in Astounding Magazine (with different titles) in 1945. Foundation and Empire was the second book in the Foundation trilogy. Decades later, Asimov wrote two further sequel novels and two prequels. Later writers have added authorized, and unauthorized, tales to the series.
Жариялану тарихы
Foundation and Empire екі повестьтен тұрады: "Генерал" және "Мюль". Біріншісі алғаш рет 1945 жылдың сәуір айында "Astounding Science Fiction" журналында "Өлі қол" деген атпен жарияланған, ал екіншісі сол журналдың 1945 жылдың қараша және желтоқсан айларында жарияланған.
"Генерал"
Галактикалық империяның генералы Бел Риос Сивенна планетасын билейді. Ол Ғылымға қатысты мифтерге кездеседі және оларды растауға тырысады, ондаған жыл бұрын әкесі Онум Ғылым саудагері Хобер Мэллоумен кездескен Сивенниялық Дүкем Бардың көмегін күштеп алу арқылы. Ғылым аумағына сапар шегіп, қосымша зерттеу жүргізгеннен кейін Риос олардың Империяға қауіп төндіретінін анықтап, оларға соғыс жариялайды, бұл Империяға деген міндетін орындау және жеке даңққа ұмтылуын қанағаттандыру үшін. Барр Хари Селдонның психотарихи теориясымен таныс және оның арқасында Ғылымның сөзсіз жеңісіне сенімді, бірақ Риос оған қайта-қайта қарсылық көрсетеді. Риос Ғылым саудагері Латан Деверсті тұтқындап, сұраққа алады, ол жеке Баррға Риостың операцияларын іштен бұзу үшін өзінің тұтқындалуына рұқсат бергенін айтады. Деверстің әрекеттерін бақылау үшін Риоске Император Клеон II-нің жеке хатшысы Аммель Бродриг жіберіледі. Деверс Риосты Клеонды құлатуға тырысқан деп айыптауға тырысады, бірақ Бродриг Деверсті Риосқа сатады. Барр Деверсті одан әрі тергеуге ұшыратуға үлкермес бұрын Риосты есінен айырады, содан кейін Деверс пен Барр соңғысының кемесімен қашып кетеді. Барр Риоске қарсы Ғылымның жеңісі болған жағдайда Сивенниялықтардың көтерілісін болдырмау үшін ғана көмектескен. Деверс пен Барр Клеон II-ні Риоске қарсы қайыру үшін, оның Клеонды құлатуға қатысқандығын көрсету үшін Транторға барады, Бродриг оған көмектеседі. Алайда, бюрократиялық сатыдан жоғары көтерілуге талпынғанда оларды құпия полиция ұстап алады, бірақ тұтқындалмас бұрын планетадан қашып үлгереді. Қашқанда олар Бел Риос пен Бродригтің кері шақырылып, кейіннен мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін тұтқындалғаны туралы хабарды алады (екісі де кейіннен өлім жазасына кесіледі), бұл Сивеннаның көтерілісіне және Ғылымға төнген қауіптің аяқталуына әкеледі. Сивеннаның Ғылымға қосылуын тойлау кезінде Барр Деверске және Ғылымның ең ірі саудагер принці Сеннет Фореллге Империяның әлеуметтік құрылысы олар мен Бел Риос нені істесе де Ғылымның жеңісіне кепілдік бергенін түсіндіреді, өйткені Ғылымға тек күшті император мен күшті генерал ғана қауіп төндіре алады, бірақ император күшті субъектілердің өркендеуіне жол бермеу арқылы ғана күшті болады, ал Бел Риостың жетістігі оны Клеон II жоюға тиіс қауіпке айналдырды. Империяның құлауына жақындағандықтан және Екінші Ғылымды ғасырлар бойы күтпеуге болады, Ғылым енді қарсылық күтпейді. Алайда, Ғылымның саудагер принцтері мен саудагерлер арасындағы ішкі қақтығыс күтілуде.
"Көлік"
Шамамен жүз жыл өткен соң Империя, соңғы құлдырауы мен азаматтық соғыстан кейін, жойылды, Трантор "барбариялық флоттың" "Ұлы қарақшылығына" ұшырады, және бар болғаны 20 ауылшаруашылық планетасынан тұратын шағын мемлекет қалды. Галактикалық цивилизацияның көп бөлігі варварлық патшалықтарға айналды. Фонд өзінің сауда желісі арқылы галактикадағы аумақты басқаратын үстем күшке айналды. Селдон жоспарының негізгі қағидалары кеңінен танылды, және Фонд мүшелері мен көптеген басқалар бұрынғы оқиғаларды дәл болжағандықтан, Фондтың Екінші Империяны құруы сөзсіз деп санайды. Дегенмен, Фонд басшылығы диктаторлыққа және немқұрайлылыққа берілді, ал Саудагерлерге тиесілі көптеген шеткі планеталар көтеріліс жоспарлап жатыр. Сыртқы қауіп тек "Мюл" деп танылатын құпия адам түрінде пайда болды. Ол мутант, және басқалардың сезімдерін сезіп, оларды манипуляциялай алады, көбінесе құрбандарының ішінде қорқыныш және/немесе толық адалдық тудырады. Осы қабілетімен ол Фонд шекарасындағы тәуелсіз жүйелерді басып алады және оларға қарсы соғыс жасайды. Осы жаңа қауіпке қарсы провинциялық Саудагерлер орталық Фонд басшыларымен бірігіп, Мюлді жаңа Селдон дағдарысы деп санайды. Мюл алға жылжығанда, Фонд басшылары бұл шабуылды Селдон болжаған деп есептейді және Селдонның жоспарланған голограммалық хабарламасы оларға қалай жеңу керектігін қайтадан түсіндіреді деп күтеді. Олардың таңғалысы, Селдонның Саудагерлермен азаматтық соғысты болжағанын, бірақ Мюлдің пайда болуын емес екенін біледі. Таспа Терминус Мюлдің шабуылынан қуатын жоғалтқанда және Фонд құлағанда тоқтайды. Фонд азаматтары Торан мен Байта Даррелл, психолог Эблинг Мис және Мюлдің қызметінен қашқан "Магнифико Гигантикус" атты клоун, Фондтың әртүрлі әлемдеріне және Трантордың Ұлы кітапханасына саяхаттайды. Даррелдер мен Мис Мюлді жеңе алады деп сеніп, Екінші Фондпен байланыс орнатуға тырысады. Олар сондай-ақ Мюлдің Екінші Фондтың қайда екенін білуге тырысады деп күдіктенеді, осылайша ол Бірінші Фондтың технологиясын оны жою үшін пайдалана алады. Ұлы кітапханада Эблинг Мис денсаулығы нашарлағанша жұмыс істейді. Өлім аузында жатқан Мис Торанға, Байтаға және Магнификоға Екінші Фондтың қайда екенін білетінін айтады. Бірақ оның орнын ашпас бұрын, Байта оны өлтіреді. Байта бұрын Магнификоның шын мәнінде Мюл екенін, және ол оның күштерін бұрынғы сапарларындағы барлық планеталарда қолданғанын түсінген. Сол сияқты, ол Мисті жұмысын жалғастыруға және Мюл іздеген нәрсені табуға мәжбүр еткен. Байта Мисті оның орнын Мюлге ашпау үшін өлтірді. Даррелдер Транторда қалды. Мюл өзінің жаңа империясы мен Фондқа билік ету үшін кетеді. Екінші Фондтың психология және менталистика ғылымына негізделген ұйым ретінде болуы, Фондтың физикалық ғылымдарға бағытталғандығынан өзгеше, енді Даррелдер мен Мюлге белгілі. Мюл Фондты басып алғаннан кейін, ол галактикадағы ең күшті күшке айналады, ал Екінші Фонд оның бүкіл галактикадағы билігіне жалғыз қауіп болып табылады. Мюл Екінші Фондты табамын деп уәде береді, ал Байта оған дайындық жасалғанын және Мюлдің оған қарсы әрекет етуге уақыты жетпейтінін мәлімдейді.
"Генерал" / "Өлі қол"
Бел Риос, Қорды басып алуға тырысқан соңғы күшті генерал. Риос – римдік генерал Белизарийдің үлгісімен жасалған. Ducem Barr, Сивенниялық патриций, Онум Баррдың жалғыз тірі қалған ұлы және Риостың кепілі. Латан Деверс, Риостың тыңшылығын білу үшін жіберілген саудагер. Клеон II, Трантордың "Ұлы тонау" алдындағы соңғы күшті император. Император Клеон II – рим императоры Юстиниан I-ге негізделген. Аммель Бродриг, Клеон II-нің жеке хатшысы.
Ammel Brodrig, Cleon II's Privy Secretary.
"Көлік"
Мүлік. Қорытындыны басып алып, Екінші Империя құруға тырысатын мутант. Magnifico Giganticus, Мүлік өзін жасырып, Калгандағы күдіксіз Торан мен Байта Дареллге жақындау үшін қабылдаған ойдан шығарылған тұлға. Магнифико өзінің қожайынынан қашқан Мүліктің бұрынғы клоуны екенін мәлімдейді. Торан мен Байта Дарелл, күйеу-әйел, Байта – Қорытындының бұрынғы азаматы, Торан – Хевен планетасының саудагері. Капитан Хан Притчер, Қорытындының барлау агенті және Мүліктің күшін алғаш таныған адам. Мүлік басып алған кезде Қорытындының мэрі Индбур III. Эблинг Мис, Екінші Іргетастың орналасқан жерін тапқан психолог. Дагоберт IX, Неотрантордағы соңғы императорлардың бірі.
Қабылдау
Гров Конклин «Foundation and Empire» романын «қатал, ғылыми және есейген әлеуметтік-саяси ойлауға негізделген тамаша галактикалық оқиға» деп сипаттады. Алайда Бучер мен Маккомас бұл кітапты сынға алып, «Гиббон, Брестет немесе Прескоттпен танысқан кез келген адам автордың жеке «психотарих» ғылымындағы түсініксіз тұжырымдамалардан басқа жаңа ештеңе таба алмайды» деді. 1996 жылы «Мюль» 1945 жылғы ең үздік роман үшін Хьюго сыйлығымен марапатталды. «Foundation and Empire» екінші кітабы болып табылатын «Foundation» трилогиясы 1966 жылы үздік серия ретінде Хьюго сыйлығын жеңіп алды.
Жалғасы
Екінші бөлім, «Екінші негіз» Мульдің тарихының қалған бөлігін айтады. «Фондация шегі» сериясының төртінші кітабында Азимов Муль Гайя планетасының/қоғамының бұрынғы мүшесі болғанын жазды. Империяның Трантордағы қалдықтарының құлауы Гарри Тертлдоувтың «Фондацияның достары» құрмет жинағындағы «Трантор құламасы» деген шаруада баяндалған.
Халықтық мәдениеттегі сілтемелер
Визи Сонор Холофонорға ықпал етті, ол Futurama мультсериалында бірнеше рет кездесетін ұқсас аспап.